Блаже Миневски. „Нишан“ Сонцето стои над урнатата тврдина, а јас го свртувам снајперот преку река, и ја гледам неа: и таа гледа право во мене; ме имала на нишан долго пред да ја откријам: „Можела да ме убие кога сака”, помислувам барајќи воздух во тревата што расте пред мене како матна вода; срцето ми скока во маскирната кошула, а јас мислам дека е штурец. Ја гледам како матурска слика во оптичкиот нишан; ме гледа и таа мене. Има крупно и сино око, како небото над тврдината; ја гледам дури и тенката влагичка во аголот, и сфаќам дека долго гледала во мене без да трепне. Јас кога нишанам, го затворам левото око; таа го држи отворено, иако со него не ме гледа, далеку е. Ја гледам нејзината руса коса што паѓа во јагликите, како да нема крај. Не можам да откријам каде завршува таа, а каде почнуваат тие: - Си можела да ме убиеш пред да те пронајдам во јагликите, велам, јагликите, реков, а ти трепнуваш со окото како да одобруваш, како да ми читаш од устата. Гледам дека го држиш прстот на орозот, велам, прстот, реков, како што го држам и јас; сигурно лесно можеш да ме погодиш, како што можам и јас. Знам дека ме гледаш како да сум пред тебе, а сонцето трепери над урнатата тврдина и се чуди, како да не верува. И времето минува низ нашите очи како туѓо, како минато, велам, минато, реков, а ти уште се усмивнуваш гледајќи право низ моите долги самогласки. Зборувам тивко, се разбира, а можеби само ја отворам устата, гледајќи како нежно ти трепери левото крајче на усните, како да разбираш, како да ме сожалуваш: ќе те викам, Дорунтина, велам, а ти ме гледаш низ оптичкиот нишан и по движењето на усните можеш да го прочиташ своето име. Косата ти е полна жолти цветчиња; како јагликите да растат на тебе, и насекаде наоколу, чинам дури и во воздухот; ќе те викам, Дорунтина, повторувам малку погласно, буква по буква, а ти пак се усмивнуваш трепкајќи со левото око, значи се согласуваш, велам, се согласуваш, реков. И дури сега слушам дека жубори потокот што се спушта крај мене, но и потокот што извира кај тврдината, и тече крај тебе до истото место во реката меѓу нас, долу. Слушајќи го жуборот, одеднаш, како во сон, станувам приказна што се раскажува самата себеси, зашто животот е она што ќе се раскаже. Приказна, велам, приказна, реков, и гледам дека ме слушаш, читајќи ми од устата, и пак се усмивнуваш, а прстот уште ти стои на орозот, за секој случај: како брзо минува времето, Дорунтина, велам, времето, реков, а ништо не се менува. Ако се спуштам по мојот поток до тебе, ќе ме убијат твоите; ако се спуштиш по твојот поток до мене, ќе те убијат моите, велам, а ти трепкаш со левото око, значи се согласуваш. Веќе се ти е јасно, Дорунтина, а реката долу незапирливо тече, истата река, онаа река што ја однесе и неа тогаш како тајна. Кога се свртев, ја видов само нејзината шапка што потскокнува на брановите и се смее. Шапката се смее, а реката незапирливо тече. Гледајќи како се усмивнуваш со левото крајче на устата, помислувам да ти предложам да ја почекаме ноќта, а потоа да се спуштиме заедно до реката, велам, реката, реков, но одеднаш некој силно ме клоцна во чизмата назад, велам, чизмата, реков, и пцуејќи легна до мене, зад овој магарешки трн, Дорунтина. Ти гледаш дека без никакво движење, само со крајот на левото око, го видов двогледот и остриот нос на Писпиле Пипиџан: - Што чекаш, - вели, - пукај! 2. - Ќе те викам, Дорунтина, реков, а ти затрепка со левото око; очигледно многу ти се допаѓа името. Знаев дека ќе ти се допадне. Стиф Липтоф, професорот по креативно пишување на Интернационалната писателска работилница во Ајова, со восхит велеше дека легендата за Дорунтина е најубавата приказна за бескрајната моќ на љубовта што ја слушнал во животот. Затоа од нашиот колега, поетот Фатос Дедели од Круја, упорно, можеби дури и досадно, секогаш бараше наместо нови песни да измислува само варијанти на легендата за Дорунтина. А ти знаеш дека таа имала девет браќа; девет јунаци. Кога стасала за мажење, ја запросил богат човек, што живеел зад девет гробишта, зад девет планини. Осумте браќа, и мајката, не се согласувале да ја дадат, зашто било многу далеку, но најмалиот брат Константин се согласил, давајќи и збор на мајка си оти секогаш кога таа ќе посака, тој ќе појде зад девет планини, зад девет гробишта, и ќе ја донесе дома за да се видат, велам, гушнат, реков, и гледам како ти трепери окото, како ти ползи топло ветре по вратот, реко моја длабока. Минале долги години, ти знаеш, паднала тешка болест, црна чума, жолта офтика, и, така, во приказната, еден по еден, умреле сите браќа, а мајката ослепела, но и слепа молела Константин да си го одржи зборот, да ја доведе Дорунтина дома за да ја гушне и да ја помилува. И така со денови таа моли со стихови и солзи, а Константин нигде го нема. И најпосле, еден ден, најмалиот син ја слушнал молбата на мајка си, станал од гробот а сандакот веднаш се претворил во коњ. Се качил на коњот, велам, коњот, реков, и тргнал зад сите гробишта за да ја доведе неа дома. Кога стигнал зад девет планини, ја нашол сама во море од јаглики: нејзината руса коса се влечела низ тревата како златна шамија. Го сопрел коњот пред неа, а потоа ја качил зад себе, и тргнале низ сите гробишта назад, велам, во споменот, реков, гледајќи како твојата солза се лизнува од окото и капнува во јагликите. Кога стигнале пред селото, ги видел еден старец застанат на жално ритче; ги гледал и не можел да верува: „Она е коњ, а на коњот јаваат жив и мртов”, се чудел вртејќи грумка ветар во устата. Стоејќи така зинат од ветрот, Констатин и Дорунтина веќе влегле во дворот, и веќе се симнале од коњот. Во тремот ја погалил по косата, чинам, или само ја замолил да се качи горе сама, дури тој го врзи коњот зад куќата за да им се придружи. Качувајќи се по скалите, Дорунтина не видела дека свртел зад портата, брзајќи да се врати во својот празен гроб, велам, гроб, реков, и одеднаш, чиниш тука, до трнот, затрепери сенката на поетот Фатос Дедели и неговиот тивок глас, а професорот Стиф Липтоф само ги трие рацете чекајќи го крајот на приказната. И, како што чекаше, токму така и се случи - приказната продолжи со Дорунтина во горната соба: штом влезе, читаше Дедели на часот по креативно пишување во Ајова, ја виде мајка си седната до прозорецот, но не знаеше дека е слепа: „Кој е,” - праша старицата. „Дорунтина,” - рече девојката, и клекна. „Да не ме лажеш; да не си црната смрт што ми ги зеде синовите, па сега дојде по мене?” „Јас сум Дорунтина, мајко; твојата ќерка,” - рече, и ја положи својата глава во скутот на старицата. Нејзината руса коса падна на подот; се разлеа во собата како златен кладенец. „Кој те донесе,” - праша пак мајка и. „Константин,” - рече таа. „Константин...одамна е мртов,” - рече старицата, и замолча, галејќи ја така ја по главата дури не се стопи како снегулка во косата на Дорунтина. А потоа сите дувавме во рацете како да ни влегол мраз под ноктите. Професорот Стиф Липтоф беше многу задоволен од најновата верзија на Фатос Дедели, зашто инаку ќе одмавнеше со раката како да брка мува од носот, или ќе ја фрлеше кредата во кошницата за отпадоци. Овојпат беше воодушевен од приказната. И јас, се разбира. И затоа ќе те викам Дорунтина, велам. Затоа, реков. Сега, кога те гледам вака, осумпати поблиску отколку навистина што си, помислувам дека тебе друго име и не ти прилега; тебе ти личи најубавото име, вечното име, зашто имињата во легендите никогаш не умираат. Да не беше Дедели, немаше да знам дека постои толку убаво име; да не беше ова што сега се случува, не ќе можев да те замислам толку убава, зашто Фатос мразеше описи и долги реченици: замина од Ајова три месеци порано од мене, а кога се вратив дознав дека настрадал во некој бунт на опозицијата во Саранда. Подоцна слушнав дека е жив, само што, за жал, ја изгубил левата рака. Не знам што е вистина, Дорунтина; знам само дека многупати те сонував токму русокоса, како во неговите песни, велам, песни, реков, и проѕирна како тенка чаша, со мазни усни залепени на стаклото, без ниеден набор, црвени како насолзено срце на лубеница; самовила со мала бенка над левото крајче на устата. Иста како што те гледам сега, Дорунтина. Кога би знаел капетан Писпиле Пипиџан дека те гледам, дека те најдов, дека те имам на нишан, а не пукам, веднаш би ме стрелал зад олтарот, до прозорчето.Ќе направи глуварка со мојата крв на ѕидот, во варта, останата тука уште од Византија. Потоа потпрен со левата нога на мојот труп, ќе го натера Ошо Црцр да црцне неколкупати со трубата во знак на почит и признание. Сега е бесен поради смртта на Ечо Вревачо, најстариот доброволец во четата, и некаков негов заменик. Загина пред да дојдам овде; вршел нужда зад ѕидот на гробиштата, да простиш, а не знаел дека токму тој дел од оградата се спушта во длапка, отворајќи бришан простор кон тврдината отаде реката. Останал да клечи со документот што му го дадов претходно; го држел во рацете, како ништо да не се случило, како да си чита со мерак; дури кога го извлекле виделе дека е погоден во устата. А токму тогаш јас излегував од црквата; ја затворив вратата, и капетан Писпиле Пипиџан веднаш ми покажа со главата кон гробиштата, скокна во ровот пред мене, нурна со главата, ги клоцна грутките и почна да брза негде угоре, негде наваму, удирајќи со рамениците во испуканата земја по страните. Одевме брзо, и без да каже ниту зошто, ниту каде брзаме; само пцуеше, мрмореше и дуваше во мравките, а потоа малку се сврте, велејќи дека јас лично ќе мора да ја завршам работата. Кога стигнавме, легнав зад овој магарешки трн, како што знаеш, и дури тогаш Писпиле Пипиџан ми кажа дека треба да го убијам снајперистот што за три дена уби десет наши момчиња, заедно со Ечо Вревачо: „Или ти, или тој”, рече, се лизна мешечки назад во ровот, и трчајќи замина негде удолу, кон црквата, можеби, не знам. И, сега , што да ти кажам уште, Дорунтина; кога те открив во јагликите, го открив својот живот; велам животот, а не смртта, иако звучи будалесто. Саклам да кажам дека пред да ме соберат овде, на фронтот, веќе се случи најлошото. Се случи голема трагедија; нешто што ми ја уништи кариерата и животот, воопшто, ако беше живот, се разбира. Мојот прв и единствен роман, што го објавив веднаш по враќањето од Ајова, велам, роман, реков, бучно прогласен за ремек-дело, значи веднаш преведен во соседните земји, одеднаш се урна со тресок, потона во бездна, го снема заедно со мене, Дорунтина. Остана само моето фиросано име. Подоцна, ако има време, а времето си ти, ќе ти раскажам што се случи, всушност што ме снајде, како настрадав. Гледам дека се усмивнуваш, дека ми читаш од усните, и ме разбираш; го гледам твојот силен снајпер во јагликите; трепери потпрен на твојата бела рака; лежи спокојно врз твојата надлактица, нежна и тенка како гладиола. А знам дека штом црвената точка на ласерскиот нишан ќе падне на метата, и ќе легне како белег врз челото, тогаш е веќе готово, иако жртвата може да биде цел километар подалеку од тебе и, се разбира, воопшто да не знае дека ја гледаш пред себе како фотографија на матурско табло. Имаш силен снајпер, Дорунтина. Гледам, велам, гледам, реков, и знам. Сигурен сум дека е „Хеклер-Кох, СГ-1”, беспрекорна машина за убивање; ти само нежно притискаш на орозот, а куршумот сам си ја знае работата. Но, ти, не притисна...и уште не притискаш, и пак не притискаш... Зошто, Дорунтина, зошто чекаш, велам, отворајќи го за миг ова мое лево око што го гледаш, како што гледаш; јас го отворам, а ти трепнуваш неколкупати со твоето, и воздивнуваш издишувајќи во јагликите: жолтите цветчиња треперат како наврнати, како возбудени пеперутки. Зад тебе, лево од тврдината, и сосема малку над урнатата црква „Свети Ѓорѓи Опсечен”, блешти високото минаре на џамијата. Токму сега, слушам, и слушаш, клекнат во викалото на минарето, муезинот ги повикува за молитва оние што не се во рововите. Оџата, велам, оџата, реков, или можеби сепак тоа е само звучник. А петок е, и пладне е, веројатно. Претпоставувам дека набрзо сите што не се во рововите ќе влезат во џамијата; ќе се наредат пред онаа полукружна вдлабнатина во челниот ѕид, со која секој мора да се соочи, затоа што само така е свртен кон Мека, и ќе почнат да мрморат со отворени дланки, допирајќи си ги ушите со палците. Ќе шепотат „алах ак-бар”,ако не грешам,ќе рецитираат молитви, велам, молитви, реков, и ќе клањаат. Бог е голем, но животот е сè што имаме, и неговата загуба е најголемата загуба за секој човек. Освен за мене, се разбира. Професорот Стиф Липтоф од International Writers Workchop-от во Ајова Сити бараше да ги проучиме сите вери, за да можеме да напишеме расказ за рајот и пеколот. И сега можам да ти признаам дека многу ми се допаѓа вашиот рај, а ти бездруго знаеш дека тој е градина што ја наводнуваат многу реки, можеби како оваа што би можеле да ја видиме, ако за миг погледнеме долу, во дното на клисурата. Но не можеме, зашто не смееме да се тргнеме од нишанот, иако мојот и твојот поток, течат во истата река, Дорунтина, а наоколу растат заносни цвеќиња и овошки, исто како во рајот. Тој рај ли го сонуваат оние со долги бради, дури со радост гинат од нашите снајпери и артилерија? Под сенките во рајот, луѓето пијат вино што им било забрането на земјата; вино што не опива; пехарите им ги даваат згодни момчиња, а црнооки заводливи девојки се грижат за секакво нивно задоволство, велам, задоволство, реков, и гледам како се усмивнуваш а косата ти трепери на рамениците, како тајно ветре што лази по твојата рамна снага. Одново го отворам левото око, велам, око, реков, и за миг гледам колку си далеку кога те гледам со него, и колку си блиску кога те гледам со другото. Брзо го затворам уплашен од далечината, и пак те гледам како лежиш во јагликите со снајперот свртен кон мене. Да, Дорунтина, тоа е најнов „Хеклер”, без дилема, „Хеклер“, велам! Го знам секој дел; уште во основно како опседанат ги собирав сите податоци за пушки што се печатеа во весниците и стручните списанија, а членував и во стрелачкиот клуб „Фаланга”. Со снајперска пушка режев цвеќиња на метата. Се сеќавам дека на шестотини метри, со италијанска „Берета”, со шест куршуми можев да изрежам мала јаглика. Сосе мирисот. За мерак. Ја гледав без здив низ оптичкиот нишан. Тоа го знае и Писпиле Пипиџан, мојот командант; тој беше шампион со малокалибарска пушка. Да, „Хеклер”, Дорунтина, „Хеклер”! За разлика од нишанот на мојата „Црна стрела”, кој те доближува осумпати до мене, ти ме гледаш зголемен десетпати. Можеш со прст да ми брцнеш во окото; можеш да видиш дека три дена не сум се бричел; можеш да видиш дека носот ми е како бабура, од комарци или пајаци, сеедно; можеш да го видиш дури и мојот нишан меѓу веѓите, велам, белег, реков, лузна останата од времето кога бев сам, и сакав казнет да ги стигнам моите во рајот. Не успеав да бидам со нив, но успеав да сфатам дека рајот постои единствено за да се разбере животот на земјата. Зошто не пукаш, Дорунтина? Стори го тоа пред да дојде Писпиле Пипиџан; не сакам да се срамам пред него. Ти имаш право да го сториш тоа; си можела да ме убиеш, а никогаш да не те видам. Ти ми дозволи да те видам, и тоа е доволно. Сигурен сум дека нема снајперист што би го дозволил тоа; дури ни јас, Дорунтина, верувај, велам, верувај, реков, а тревките маршираат, се стројат во мојот здив, се чешлаат и застануваат мирно како вод за стрелање: чекаат само наредба, и ќе ме жегне нешто во градите, ќе ми падне црвено перде на очите. И тревките ја чекаат мојата засрамена крв, Дорунтина. А пред да дојдам овде, бев во камбанаријата. Нашиот командант Писпиле Пипиџан, оној што ти сигурно го виде кога легнав зад трнот, мислеше дека вашиот главен снајперист е во џамијата. Ме повлече од ровот кадешто попусто чекав да се појави нешто на мостот, ме качи во камбанаријата и ми ја покажа џамијата. Попладнето видов ќелава тимба, како тиква, и една веѓа над викалото, но промашив: куршумот удри погоре, во ѕидот на минарето. Дури потоа, утрово, веднаш штом загина Ечо Вревачо, некој ваш човек, а наш шпион, донел информација за тунелот под тврдината; кажал дека низ него излегувате на сртот со јаглики, и оттаму држите на нишан сè околу црквата. Затоа сум овде, Дорунтина, велам, затоа, реков, гледајќи како полека го свиткуваш прстот на орозот. Сега знам дека Писпиле Пипиџан имал право: „Следната грешка ќе те чини живот”, рече доаѓајќи наваму со мене. Тој го одбра местото зад овој магарешки трн, велејќи дека оттука од снајпер никој не може да куртули: „Ќе чекаш, и ќе го начекаш”, рече и замина. А кого да чекам, Дорунтина, кога ти веднаш си ме имала на нишан? Грешката веќе е направена, велам, грешката, реков, и одеднаш во мислите повторно ми долета професор Стиф Липтоф: „Во вселената, вели, во космосот, рече, нема грешки; грешките постојат само кога се гледа со нашите очи”, додаде зборувајќи за мојот прв и единствен роман што почнав да го пишувам под негово менторство во Ајова Сити, држава Ајова, САД. Сега знам дека го цитираше оптичарот Бенедикт ван дер Брух, иако никогаш не кажуваше што е негово, а што туѓо, па најчесто мислев дека сè што ќе каже - кажано е првпат, и го кажал само тој: „Ако грешките не постојат без нас, тогаш и ние не постоиме без нив, - велеше шетајќи во дното на амфитеатарот. - Секоја грешка раѓа нова грешка. Затоа грешете без да се плашите дека грешите”, шашливо се насмеа Липтоф, фрлајќи ја кредата во кошницата кај таблата. И, замисли сега, Дорунтина, професор Стиф Липтоф и капетан Писпиле Пипиџан, иако не знаат ништо еден за друг, па дури ни дека постојат, имаат заеднички став во врска со суштината на грешките во космосот! Јас тоа го нарекувам глобална грешка во просторот. За Писпиле Пипиџан, на пример, животот е постојана корекција на грешките: „Секој живот, - вели одејќи пред мене во ровот, - значи и твојот живот, таканаречен генерале, - вели, - постои само во својата сопствена смрт. Таа е космичката грешка, без можност за корекција. Животот е дел од смртта, а не смртта дел од животот. Сфати го тоа, и ќе ти биде полесно. Впрочем, има ли некој што е жив а не се родил. Нема. Има ли некој што не умрел, а бил жив - вели. - Нема, пес му матер, никој. Животот е опашот; смртта е устата. Сè е круг. Сите животи се поврзани меѓу себе како ветар и ветре, - вели и застанува на крајот од ровот. - Овде, зад овој магарешки трн, - рече, - тука ќе ја чекаш жртвата. Имаат тунел под тврдината,” - заврши и како ветар, или ветре, сеедно, замина по ровот кон логорот. Кон црквата, можеби. Магарешкиот трн остана пред мене, се разбира, чудејќи се бездруго на мојата глупост да се кријам зад него и да верувам дека сум скриен. Како и да е, ти си тука, Дорунтина; низ оптичкиот нишан на мојата „Црна стрела” ја гледам бенката на твојот образ; ги гледам трепките на твоето лево око, усмивката во крајчиња на усните, црвени и сочни, со ситни капки што светкаат како роса на пресечена лубеница. Гледајќи те вака доближена, мислам дека си суштество со запрепастувачка интелигенција, својствена симпатичност и слободен дух, што би рекол Хорхе Хулио Габриел Еберте од Кукута, колега од курсот во Ајова Сити, а леската до тебе трепери од ветрот или од возбуда: го гледам кованиот прстен на твојата лева рака, го гледам распетланото копче на твојата маскирна кошула, повеќе некако на жолто, отколку на зелено, велам, кошула, реков, и гледам мало бело парче од твојата града врз јагликите, и едно ситно пеперуже што слетува за да ја собере влагата од браздичката меѓу нив; ете го и синџирчето што потонува под кошулата, а на кое веројатно виси плочката со податоци за тебе, исто како и на мојата; твојата кошула се губи во јагликите, а мојата се обидува да личи малку на овој магарешки трн, а малку на оваа испукана земја околу него. Можеби токму затоа, Дорунтина, можеби поради твојата коса и твојата кошула, исти како сè околу тебе, велам, коса, реков, и поради лицето на кое се огледуваат јагликите, не сум можел да те видам веднаш, да те откријам. Кога те открив, ти веќе ме имаше на нишан. И сега, кога те гледам, пак одвај го разликувам твојот тенок врат меѓу стебленцата; твоите раце меѓу цветчињата, велам, раце, реков: толку си иста со нив, а толку различна; човек треба да знае да те пронајде меѓу јагликите. Ако не се лажам, ти си тука со денови; си чекала да се појавам, и конечно, еве, се појавив, ме дочека; ме имаш на нишан, Дорунтина, велам, ме имаш, реков: треба само да притиснеш на орозот. По раката, и окото што го гледам, знам дека си прецизна, и ладнокрвна, и трпелива, секако. Веројатно ти си најдобриот снајперист на левиот брег. А колку си убава, Дорунтина; колку си убава, ни Фатос Дедели не знае, зашто со ситни зборови не се опишуваш! Би дошол зад сите гробишта само да ти ја погалам косата, а знам оти штом ќе почнам да се симнувам по мојот поток, овој поток, Дорунтина, тогаш, ако не ти, твоите сигурно со задоволство ќе ме убијат, но исто би се случило и со тебе, верувај: ако тргнеш по твојот поток, тој поток, велам, поток, реков, и тебе ќе те убијат моите. Го гледам пеперужето што се спушти во јагликите до тебе; да, тоа пеперуже, Дорунтина, тоа, велам, пеперужето, реков. Ете го пред тебе; ете го пред нишанот! Би сакал да долета до мене и да ми шепне нешто убаво; нешто нежно и тивко; нешто што ќе го запомнам засекогаш. Кај мене, на оваа сува тумба, нема ни бумбар, а не пак пеперутка. Што да ти подарам јас, Дорунтина? Знам дека не смеам да ја движам раката, и не можам да ти го покажам тевтерчето што го носам во левиот џеб; во него, Дорунтина, во левиот џеб, ја имам Љуба, велам, Љуба Белозорска, реков, втората сопруга на писателот Јуриј Андреевич Стрељников. Овде, во тевтерчето, таа има речено: „Ако постои нешто што може да ја замени љубовта, тогаш тоа се спомените”. Ете, таа моја Љуба Белозорска во левиот џеб, до срцето, велам, срцето, реков, и спомените за твоето пеперуже што го гледам, ти ги подарувам; спомените, Дорунтина, велам, спомените, реков, и одеднаш, заедно со тебе, реко моја длабока, како ветар или ветре се враќам назад во Ајова. 3. Дојдов во Ајова на патерици од дожд; патеката во колеџот испаруваше како наврнато куче. Бев стипендист на Интернационалната школа за креативно пишување. Следните девет месеци ќе учам како се пишува роман. Професорот Стиф Липтоф, средновечен писател, кој одамна ги заборавил своите словенски корени, уште на почетокот рече дека талентот е казна, а потоа, во неколку реченици, ни објасни дека во 1553 во Женева жив на клада бил изгорен научникот Серве, обвинет за книга со откритие од медицината; во 1600-та во Рим бил запален Џордано Бруно поради книгата „За бескрајноста на вселената и световите”; деветнаесет години подоцна стручно бил претворен во чад и неговиот ученик Ванини поради својата книга „За чудните тајни на природата”, а набрзо потоа најверојатно и Томас Лакиер за „Историјата на човечкото тело”, и уште многумина други: „Ако сакаш да бидеш писател, вели, секогаш имај на ум дека читателот можеби не може, а и не мора да те сфати, но затоа секогаш има право да те запали, ако не му се допаѓа тоа што си го напишал. Се разбира, не треба никаква клада за тоа; кладата е тој. За пепелта во срцето, нема чад за утеха. Суштината е во тоа што нема да постоиш, иако можеби уште си жив. Сакам да научите, екшели, сакам да те научам, дека светот не можат да го променат измислените приказни, но вистинските уште помалку. Всушност, секој добар автор доволно е само да го напише својот роман за тој да биде вистина. Притоа еден точен податок покрива два измислени. Романот не е реалност, но и реалноста не е роман; читателот не верува во вистинска, туку во уверлива приказна. Иднината на новата книжевност е во податокот кој измислените податоци ги прави реални, - рече Стиф Липтоф на првиот час. - Затоа книжевноста е поврзана со помнењето, со спомените, а не со музите; и затоа сè што ќе се заборави, подоцна ќе ти недостасува, - додаде, плесна со рацете, се сврте, направи неколку чекори околу катедрата,и веднаш сфатив дека е добродушен човек: остро сецкаше со нозете а двете резанки на задникот му трепереа како чинели во блех-оркестар: - Писателот не смее да толкува, - продолжи, - не смее да ги објаснува фактите на животот; тој единствено смее да опишува, за да ги направи колку што е можно поживи. Тоа го кажале и други, тоа го кажувам и јас, и така е. Реалноста е фантазија; фантазијата е реалност. Засега толку, затворен цитат, шитт,” – заврши бркајќи ја мувата од носот; потоа се поткрена неколкупати на прсти, и тргна кон вратата нeобично агресивно, речиси како тракач на патека за брзо одење. Задникот му ѕунеше како два месингани чинели. „Што е овде реалност, а што фантазија“, - праша некој од вториот ред. Се свртев и го видов Хорхе Хулио Габриел Еберте. „Ние во Кукута, - вели, - Јужна Кукута – додаде редејќи ги хартиите во папката шарена како папагал, - ние немаме проблем со вистината, амиго; ние имаме проблем со реалноста: никој, - вели, - никој, амиго, - рече, - не ни верува дека пишуваме за нешто што се случило...!“ „И нас,” – реков свртен кон него. „Нашата реалност е неверојатна вистина!” - се исправи Еберте во својата дречлива кошула. Навален врз своите птичји раце, личеше на папагалот од неговиот расказ за дон Бино ди Падре Бамбино, лекарот со мирис на горчлив бадем. Косата му беше бушава само преку средината на главата, како да побегнал од лонецот за супа. Само пет минути подоцна, одејќи по патеката што води кон студентските апартмани на колеџот, односно комплексот Mayflower, возбудениот Хорхе Хулио, амиго Еберте, веќе се кикотеше зборувајќи за некоја Сесилија Гонзалес Писано, девојка со запрепастувачка интелегенција, својствена симпатичност и слободен дух, која живеела со својата аристократска тетка во колонијално здание потонато во сончогледи, точно наспроти лицејот во кој учел. Потоа продолжи со Летисија Кабрера Сукре, жена со абисински профил и кожа од какао, слободна во кревет, со жестоки и мачни оргазми, со инстинкт за љубов што наликува на разбеснета река. Живеела во мала куќарка до гробиштата, па соседите се жалеле дека ги вознемирува мртвите со своите виежи на среќна кучка. Гробарот ги смирувал, велејќи им дека еден ден ќе ја натера да ја гризне перницата! И ја гризнала: „Што е сега тука фантазија, а што реалност, кога сè е вистина?” - праша нервозно Еберте, а јас и Фатос Дедели само ги кренавме рамениците не знаејќи што да му кажеме за утеха. Мислевме само на Летисија Кабрера Сукре. Следните неколку дена сонував само гробишта и една среќна кучка. Ете, Дорунтина, како што гледаш, а ти сигурно гледаш, овој спомен за Ајова за миг го отвори моето лево око, но замижав со десното, и затоа ти одеднаш исчезна, те снема од нишанот. Сега повторно си тука, но веќе не се усмивнуваш со левото крајче на устата. И левото око што секогаш го држиш отворено, сега е некако помало, подзамижано: „Мора нешто да се случува”, си велам, и го сопирам дишењето, го притиснувам десното око на нишанот, и, еве, го откривам човекот со долга брада зад тебе. Сонцето му удира во грбот, велам, грбот, реков, а неговата црна сенка паѓа во јагликите, ги поцрнува. Стои наведнат, со раширени нозе, малку покриен од ситно, тревожно гранче на леската, и, така озабен, како бесен пес, ја ниша главата и мавта. Сигурно нешто зборува штом брадата вио лисјата му трепери и се тресе, чинам само што не се одлепила. Со раката покажува кон џамијата, а потоа и наваму, право кон мене, точно во магарешкиот трн на тумбата. Мислам дека не ме гледа, велам, мислам, реков, всушност не може да ме види со голо око, зашто одовде до другиот брег на реката има најмалку шестотини метри воздушна линија. Заплатен зад трнот, ја затворам устата и гледам дека човекот нема рака; нема лева рака; црниот ракав му виси празен од рамото, се мавта на ветрето. Има некаков црвен амблем на џебот од кошулата и на беретката. Убаво гледам дека е многу лут: ги гледам очите што му скокаат како заплеткани бубачки по лицето. Во брадата има само две дупки за очите. Не му ја гледам устата; не знам што зборува. Нешто е лут на неа; можеби ја прашува зошто уште не ме убила, може и кажува дека изутрината тешко е ранет нивниот ќелав снајперист на минарето. Таа знае дека јас пукав во него, веќе и кажав, но реков дека го промашив; мислев дека сум го промашил. Според она што можам да го видам, Дорунтина е спокојна; лицето и е сосема мирно, само што ја нема насмевката во левиот агол устата. Човекот-брада уште мавта со својата единствена рака, покажувајќи кон овој брег на реката, кон десниот брег; мавта и стои наведнат над Дорунтина; чинам ќе падне врз неа, ќе ја поклопи. Мојата „Црна стрела” има калибар 12,7 милиметри, добар скривач на пламен и пригушувач на звукот, па токму сега, кога тој е навален над неа, си велам, кога ја кара спуштен точно над нејзината глава, можам со еден куршум да го фрлам во леската или да го залепам за ѕидот на тврдината, сеедно. Всушност, со еден куршум можам да ги убијам двајцата; куршумот што ќе помине низ главата на Дорунтина, ќе го погоди токму во срцето. Знам дека можам да го сторам тоа; можам да му изрежам дури и јаглика на градите, ако сакам; само ќе потрошам повеќе кушуми. Сепак, не, си велам, никако: тој не заслужува куршум со крв на Дорунтина; тој, сега, во ваква положба, не заслужува никаков куршум, иако чувствувам треперење на прстот врз орозот, гледајќи како му скока брадата на гушата, или му шетаат само очите во неа, па изгледа како да ја клати главата. Го смирувам прстот, и клапнувам, се олабавувам: не заслужува да умре погоден со куршум што ќе мириса на неа, си велам:„ Молчи, Дорунтина - велам, - молчи, - реков. -Тој не знае дека ме гледаш; кога би знаел, сигурно би те убил веднаш, како што и мене би ме убил Писпиле Пипиџан, по кратка постапка, верувај; со еден куршум во темето, без око да му трепне. Или би те заклал, Дорунтина, за да биде тивко. Чинам дека сепак би те заклал, за да почувствува како му трепери твојата топла снага во рацете; твојата крв би ги претворила јагликите во булки, во заклана пролет. Брадосаните многу сакаат да колат. Би те свиткал како јаре. Имаат специјални ножеви, остри - брич, со две сечила; те фаќаат за косата над челото, ја повлекуваат главата наназад, гркланот се затегнува, се крева под брадата како жила, и ц'к, готово. Сум гледал на телевизија како колат врзани заробеници; прво ги тераат да се насмеат и да им мавнат на роднините; касетата потоа ја пуштаат на телевизија, а на друга, што ја чуваат за себе, ги грабнуваат за коса, одзади, и веднаш им го сечат гркланот; жртвата слуша само едно „сгуиссс”, што би рекол колегата Џамбатиста Бодони од Островот на претходниот ден, „сгуиссс”, вели , и ништо повеќе, а главата веќе виси во раката на џелатот, крвта капе како школски сунѓер од раката. Трупот потаму потскокнува во тревата, се опнува на плешките како да сака да стане; нозете се обидуваат да пречекорат, брзаат негде да заминат, а тие, велам, тие, реков, тие како Сакатиот зад тебе, велам, гледаат во мртвата глава, ја вртат како фенер, мафтаат со ножовите, се радуваат. Потоа се сликаат потпрени со чизмите на главата. Сум гледал такви снимки, Дорунтина, иако пред да ги емитуваат пишува дека не се за оние со слаби нерви и нежно срце. Како може да се заколи човек, велам, човек, реков, ако знаеш, а треба да знаеш, ако си човек, дека и тој има спомени како тебе, дека има мајка, дека можеби има деца, како и ти, ако си човек. Се прашувам, реко моја длабока, дали не ги доболува и нив малку грлото кога ќе го брцнат ножот во последниот бакнеж на оние што го испратиле закланиот, велам, бакнеж, реков, и дали не ги пече крвта кога ќе им прсне како стопен шеќер на палецот. Молчи, Дорунтина, повторувам, а си мислам како би било Сакатиот да почека уште малку, или да биде љубезен да стои така сè дури не падне сонцето зад тврдината; тогаш со мојот ласерски маркер ќе му слетам на челото, како светулка, велам, и дури трепне, а не мора ни да трепне, ќе биде готов, запишан и отпишан, пес му матер, што би рекол Писпиле Пипиџан, значи ликвидиран. Сепак, мислам дека и тоа не би било сосема добро, уште помалку умно, доколку не мрдне барем два чекора подалеку од тебе, зашто ако стои така како сега, би паднал токму врз тебе, а ти си толку нежна, толку чиста, не можам да дозволам да те извалка такво ѓубре, таква смрдлива животинка, лигава лепешка без рака, лајно во форма на човек, со две дупки во брадата наместо очи. Чекај, Дорунтина, не мрдај, велам, не мрдај, реков, сега ете малку се исправи, и се врати назад; сега кога ветрето шумоли во лисјата на леската, а тој се држи за гранчето, и уште вреска, не престанува да вика, велам, сега би можел да му го залепам маркерот на челото, и веднаш да го убијам, зашто знам дека ќе падне во грмушката пред да се сети дека од тумбата спроти него го гледам речиси до ременот, па можам да го погодам со три куршуми дури паѓа. Една секунда - еден куршум; три секунди - три куршуми. Ако паѓа поспоро, можам и со шест. Ти знаеш, Дорунтина, брзината на куршумот е осумстотини и дваесет метри во секунда, а мојата „Црна стрела” може да урне дури и хеликоптер, или да убие пилот во авион при слетување и полетување. Прстот ми е на орозот; којзнае што може да се случи токму во оваа секунда, велам, секунда, реков. Може да ти нареди да стрелаш; да пробаш, на пример, да потрошиш еден куршум, да погодиш нешто спроти тебе, на другиот брег, на овој брег, велам, на левиот, за проба. Ти тогаш мора да го притиснеш орозот, а бидејќи одамна ме имаш на нишан, куршумот сам ќе ме најде, иако Сакатиот нема ни да знае дека си ме погодила, дека сум ликвидиран. Всушност, може ли сепак да знае дека ме имаш на нишан? Веројатно нешто знае, штом толку мавта со празниот ракав, и штом покажува токму кон мене, преку река. Знам дека за една секунда куршумот ќе ме фрли назад во ровот, велам, ровот, реков, и сè ќе биде готово, сè ќе биде завршено. Гледајќи со негови очи, мојата смрт нема да биде реална, зашто би била сосема случајна и непозната, но сепак ќе биде вистинска смрт, моја смрт. И само ти ќе можеш да ја раскажеш реално, уверливо, како вистинска смрт. Молчи, Дорунтина, велам, молчи, реков, не е време за разговор, и ти се усмивнуваш, значи сепак има барем уште една секунда пред мојата последна секунда. Сакатата сенка клекнува до тебе, десно, во јагликите, и, ти, еве, пак се усмивнуваш и трепкаш со левото око. Тој не може да го види тоа; тој не знае дека доаѓа нашата нова секунда, Дорунтина. Сепак, сега, или една секунда подоцна, сеедно, ти ќе мора да стрелаш; а тогаш овој магарешки трн нема да ме спаси; напротив тој ќе се радува кога ќе ме убиеш. Гледам како полека го поместуваш лактот на левата рака со која го потпираш снајперот. Твојот „Хеклер Кох СГ 1” нема ногарки, како мојот. Јас имам ногарки, а механизмот на мојата „Црна стрела” е од некорозивен челик, прва класа. Се согласувам, тоа сега воопшто битно; реалноста станува сосема неверојатна, и веќе не важат никакви факти. Забележувам како полека го помрднуваш средниот прст, оној под показалецот свиткан на орозот; тоа е знак дека се подготвуваш за дејство, за истрел; полека замижуваш со левото око, истото око што досега речиси постојано го држеше отворено; го запираш здивот, ги правиш истите подготовки како јас, Дорунтина; останува сега само да се види која секунда е побрза, кој воздух е поубав, велам, воздух, реков, и приказната ќе биде завршена. Може дури да се случи мојата и твојата секунда да се поклопат, да се разминат на половина пат, негде над реката, и тогаш никој од нас нема да знае дали погодил или не, дали е жив или не.Според трагичниот идеализам на македонските анархисти, тоа се нарекува „стрељба по македонски“, Дорунтина: куршумот и целта се движат во исто време. Можеби треба да си дадеме знак за да притисниме заедно на орозот; можеби треба да те известам пред да се случи тоа што мора да се случи. Времето што ми го подари, пред да те откријам во јагликите, веќе е завршено; зад мене постојано шушка шашливиот глас на Писпиле Пипиџан: „Убиј, и веднаш заборави дека си убил”. По прстот на орозот ми минува тенка, топла линија; како некој да шета со запалено чкорче под него: сега веќе нема враќање, си велам, и уште еднаш, колку што можам побрзо, го гледам твоето лице, Дорунтина; левото крајче на устата, бенката малку погоре, веѓата што го собира пулсот од слепоочницата, носот по кој се спушта источниот ѕид на тврдината зад тебе, црвеното кругче на левиот образ што трепери како осамена булка во јагликите, и јагликите, велам, јагликите, реков, се разбира, јагликите врз кои како чудесен дожд прскаат зраците на сонцето. И твојата коса, Дорунтина, долга и тешка; косата од која може да се направи скала до мене; косата што како златна пајажина паѓа врз твоето лево рамо, а потоа и во јагликите, или, можеби јагликите се качуваат по неа до челото што блеска како венче од ковано злато. И, еве, сосема го затвораш левото око; всушност ја криеш солзата во аголот, иако јас уште ја гледам, а потоа го сопираш здивот и ... Одеднаш низ трнот долета пеперужето што пиеше роса во јагликите кај тебе. Веројатно уште сум жив, си велам. Човекот со брада стана, и, мавтајќи со автоматот кон мене, наваму, потона зад леската; следниот миг излезе кај источниот ѕид на тврдината; очигледно постои тунел од левиот брег на реката до внатрешноста на урнатините, а оттаму и до џамијата. Значи, Писпиле Пипиџан има право кога вели дека брегот го браните само со неколку стрелци, кои се менуваат без да се забележи какво и да е движење на првата линија: „Ноќе врзуваат батериски ламби на кучиња, а вие, шутраци, пес ви матер, пукате во нив, се откривате; затоа ве таманат како вошки”, вели застанат врз споменикот на непознатиот јунак. Сега пак го слушам неговиот глас негде во ровот, а ти само издивнуваш, Дорунтина, и одново се појавува твојата тажна насмевка во левиот агол на усните. А колку убав ден, велам, ден, реков. Го слушам жуборот на мојот и на твојот поток; весело се спуштаат од мојот и од твојот ров; ако погледнеме долу, ќе видиме како се гушкаат под карпите, во дното на клисурата; слушај како се љубат, велам, љубат, реков, наспроти сè, и наспроти сите; слушај како вљубено трчаат под врбите, кон морето, кон океаните, сеедно, што подалеку одовде, секако. Гледајќи те низ нишанот, моето тело чука и рие во земјата под мене,трепери и пропаѓа, а моите морници шетаат како мравки, вртат и се враќаат во пазувите; веќе не знам дали сум жив или само раскажувам како жив. Сепак, ти благодарам за ова тивко спуштање на сонцето, за планината зад тебе, и за тврдината, исто така; за небото, за реката, за леската со клапната гранка како чадор, за пеперужето и за јагликите со златни цветови, и мирис на мед што во бранови со твојата насмевка доаѓа преку река, овде, Дорунтина, велам, овде, реков, до мене и до овој магарешки трн што се тресе од страв како кукавица. Ако сум жив, можам да направам чај од јаглики; ги смирува нервите и срцето; одличен е против несоница. А, замисли, убава зима;мала куќичка сред пусто поле, а надвор паѓа љубопитен, копнежлив снег. Чајот испарува пред нас, а ние молчиме и се гледаме; си живееме а не чувствуваме дека живееме; сенките на снегулките нè галат по образите; ти си проѕирна како пареата што испарува од филџанот; не смеам да те допрам, чинам ќе исчезнеш ако те допрам. Иако не го гледам, имам чувство дека низ прозорецот ѕирка русокос маж со пакосна брадичка, што го прави сличен на Американец од времињата на Линколн. А надвор уште паѓа снег; ист копнежлив снег; снегот паѓа а непријателите сами си ги откриваат трагите, Дорунтина, помислувам за миг, велам, трагите, реков, гледајќи во твоето лице што трепери над масата. Верувам дека уште се сакаме, зашто така сака земјата под нас, небото над нашите глави, дрвјата, снегот и оној човек што ѕирка низ прозорецот: „Јас не сакам да го имам твоето тело; јас го посакувам твоето лице што ќе ми го подари телото како доказ на твојата љубов”, помислувам да ти кажам, но волците што вртат околу куќата одеднаш грозно завиваат, и твоето лице исчезнува низ гредите на таванот. Го отворам прозорецот и во снегот гледам трага од лице на маж со пакосна брадичка: „Секој човек завршува во својата заборавена приказна”, си велам, приказна, реков, гледајќи како снегулките полека ја покриваат длапката-лице во снегот. Јас го имам твоето лице во филџанот; ти го имаш моето на прозорецот. Си живееме, а не го чувствуваме животот. Гледам дека ме разбираш, а не знам што сакав да кажам; знам само дека времињата се сосема измешани; реалноста е спомен, споменот е реалност; реката не постои во нашите оптички нишани, но имаме ист рај, ист пекол, зашто и рајот и пеколот се состојба, а не место. Живееме во спомените на мртвите, затоа не чувствуваме дека живееме. И, така, полека, испаруваме заедно со чајот. А потоа сме мало, миризливо облаче над Ајова. На часот по креативно пишување, додека врнеше мирислив дожд, Фатос Дедели прочита песна за љубовта. Насловот беше „Лице што го поседувам”. Запомнав сè, Дорунтина, целата песна, реко моја длабока, велам, светлино на окото мое, слушај: „Се сеќаваш ли, Дорунтина, лице што го поседувам, те дадоа зад девет гробишта; гледаа сеир, запалија маѓии, и нè разделија. Сега ноќе, на прозорецот, ти доаѓа мојот глас, моето ехо; го слушаш ли грозниот топот на црниот коњ што трча низ јагликите; коњот што трча низ оваа бескрајна ноќ. Пред твоите нозе лежи моето мртво тело; запомни го гробот во кој ќе ме стават, и не плачи, Дорунтина; ветрот ги носи твоите липања зад девет планини, зад девет гробишта...” Зарем плачеш, Дорунтина?! И ти таму, зад твојот нишан, и таа потаму, зад сите гробишта. Некој треба да ни каже дека сме живи. Ако сме живи Кога се вратив од Ајова, поетот Фатос Дедели ми прати разгледница: Круја, со фонтана, во пролет. Пишуваше дека ја изгубил левата рака во некакви мирни демонстрации на опозицијата. По усмивката гледам дека сфаќаш што сакам да кажам; зарем може оној човек што го видов, оној со црна кошула и црвена шамија околу челото, оној гад да е токму Фатос, Дорунтина? Можно ли е, кажи, велам, кажи, реков, дали е можно тоа да е Фатос Дедели, поетот кој со стихови ги омекнува бодликавите жици на затворот; зарем може тој да е истиот човек со оној што стоеше до тебе; оној што мавташе со празниот ракав кон десниот брег на реката; сакам да верувам дека не е можно, не сакам да верувам дека е можно. Гледам и чекам; не мора да потврдиш, велам, не мора, реков, само трепни со окото, и јас ќе знам дека песната е едно, а животот сосема друго. Ако навистина е тој, велам, тој, реков, и ако пред малку притиснев на орозот, сега ќе го немаше во приказната; ќе го убиев заедно спомените, но ќе те изгубев и тебе, Дорунтина; ќе ја изгубев можноста да ти го раскажам ова, и можноста да ти кажам уште нешто: шест месеци јас и тој, велам, тој, ако е тој, реков, и Хулио, амиго Еберте, делевме иста соба; шест месеци сум бил во иста соба со тој гад, ако е тој, велам, ако навистина е Фатос Дедели, реков, како што ми заличи кога ја симна шамијата, велам, шамијата, реков, и како што се поврзаа работите со картичката во која пишуваше дека настрадал во демонстрации на опозицијата, губејќи ја раката; можеби ја изгубил токму левата рака; не ми се јавил веќе точно толку колку што трае ова, а можеби и повеќе; сепак, без оглед на сè, јас ќе морав да го убијам, ако навистина гледаше во мојот магарешки трн, Дорунтина, иако шест месеци бевме заедно во Ајова, пред да се врати зад девет гробишта, во својата Круја; три месеци подоцна се вратив и јас дома, а набрзо потоа го објавив мојот прв и единствен роман, пишуван според инструкциите на Стиф Липтоф за светски бестселер, и доживеав голема слава, но веднаш потоа и уште поголем пораз. Зад сета слава, сите награди, и десетте распродадени тиражи, одеднаш се случи страотен пресврт. Бев поразен, смачкан и уништен од истите луѓе, кои пред тоа ме креваа во облаци а јас мислев дека летам, велам, летам, реков, високо над галебот Џонатан Ливингстон. Три ноќи пред да ме соберат овде, сакав да се убијам, мислејќи на старецот Сантјаго и детето Манолин, заедно со морето што плиска во брегот. Последното утро на вратата со перде од шарени сенки се појави главата на Писпиле Пипиџан, а потоа и мустаќите на Ечо Вревачо; веднаш ми го тупнаа снајперот во рацете, ме качија во џипот со конзерви и пушки, и тргнавме ваму: „Синоќа кога мочав зад црквата се сетив на тебе, - вели Пипиџан. – Ечо, мојот заменик, мочаше до мене; ќе ме помочаше од среќа кога те спомнав!” „Само мајсторот, - се јави Ечо Вревачо, - само шампионот, му велам, може да ја заврши работата. Имаме опасен непријател, ти велам отворено; имаат странски инструктори, платени со дрога, “ – рече затворајќи ја левата врата на џипот. „Ти, и никој друг, генерал Дупе, ти ќе ги средиш, пес им матер, - вели Писпиле Пипиџан, шашливо ѕурејќи во насмевките на мртовците закачени по дрвјата на главната улица. Ги поминавме потоа и споредните улички, стуткани и бледи, како урочени, а тој уште зборува, не запира: - Сè ќе заборавиш, - вели, - к'смет и гајрет. Ба ти писателот, ба ти книгите, вели, книгите, рече, ако не го доживееш и преживееш, пес му матер, она што го пишуваш; можеш да измислуваш колку сакаш, - вели, – но само животот пишува романи со мадиња, брат”, - заврши оклештен како во времето кога ме чекаше скриен зад јаворот на плоштадот, а згора на тоа и неколкупати плесна со раката по снајперот што ми потскокнуваше во скутот како да е во бунило. „Знаеме дека режеше јаглика во мета на илјада метри; цак, и ц'к, ц'к, ц'к, како со игла, како гоблен, ти велам отворено, - се смее некако навнатре, како да му кркорат цревата, Ечо Вревачо. - И татко ти, бог да го прости, - продолжи, - беше ист. Ќе видеше орел да оди по вода, значи пред да заврне, ќе го пуштеше да стигне до среде езеро, и таму ќе го лацнеше како со примка, право во главата ќе го погодеше, ќе го кутнеше; сетне со пливање ќе отидеше да го земе; човечиште-животиште, еј,” - вели и веќе сме пред црквата кај рововите. Според висината што ја споредувам со мене одовде, знам дека добро ја гледаш црквата. Ако не целата, тогаш кровот со крстот, и половина камбанарија. Само што се симнав од џипот, Писпиле Пипиџан веднаш ме качи горе, во неа. Чекав неколку дена, а потоа ме замени едно момче со белег на челото; тој се качи горе, јас заминав на друга позиција а сега сум овде, велам, тука, реков, на оваа тумба што личи на гроб, зад овој магарешки трн што се кикоти како нетокму; овде, Дорунтина, еве овде, велам, овде сум, реков, пред твојот нишан. А ти уште ме гледаш, и пак се усмивнуваш, и веќе знам дека сигурно ме разбираш; знам дека ми читаш од усните, само не знам што би направила кога би го симнал окото од нишанот; кога би го оставил снајперот на ногарките зад трнот и би слегол низ потокот до реката, а потоа би тргнал од реката по твојот поток до тебе. Ти, можеби, не би направила ништо; ти можеби нема да ме убиеш оддалеку, но некој од твоите, можеби токму Фатос Дедели, ако Сакатиот е токму тој, ако е мојот колега од Круја, сигурно ќе го стори тоа кога ќе се доближам за да може да ме види со голо око; секој убиен на другата страна е победа, секој жив е пораз. Се разбира, истото би се случило и со тебе, ако го оставиш снајперот во јагликите, ако ги кренеш пеперутките со косата, и ако слезеш по твојот поток долу, и потоа тргнеш по мојот поток до мене, овде, на десниот брег од реката. Јас ќе те чекам простум, но Писпиле Пипиџан воопшто нема да се колеба, нема да пропушти таква шанса за унапредување, и конечно да стане мајор, а можеби дури и генерал. Во вакви времиња многумина стануваат генерали без потреба. Инаку, досега не сме успеале да заробиме ниту еден леш, Дорунтина; не сме собрале ниту еден труп во униформа; ниту еден убиен од левата страна на реката не останал на фронтот за да може да се пренесе во логорот. Капетан Писпиле Пипиџан вели дека загинатите ги пресоблекувате во цивилна облека и ги оставате на патиштата за да ги видат странските мисии и новинари. Јас не знам, Дорунтина, а можеби и ти не знаеш, но велат дека оние со бради како Сакатиот ги собираат мртвите по секоја цена; ги влечат со специјални куки, ги засолнуваат на сигурно; нашите разузнавачи тврдат оти кај нив редовно има голема сума пари; ги зема оној што ќе го извлече лешот побрзо и подалеку. Но, разузнавачите често прават свои приказни, а во нив тие секогаш се во право. Дури и кога не се во право. Пред неколку дена низ овој нишан видов колона во црни униформи и долги бради; ги снема кај тврдината, а нашите разузнавачи упорно тврдеа дека такво нешто нема, и дека состојбата е под контрола. И не е важно сега тоа; знам дека на крајот само ќе се пребројат мртвите, за да има причина за нова одмазда; мртвите се потребни за да може постојано да се почнува од почеток. Секогаш одново, велам, од почеток, реков, постојано наследувајќи ја омразата од соништата на мртвите. И земјата се врти заедно со нив. А се вртела и пред сто години, кога еден писател, легнат под расцутена вишна, самиот се прашувал зошто се умот, видот, зборот и чувството, ако на сето тоа му е судено да стане прав, да смрзне заедно со почвата, а потоа со милиони години без смисла и цел да се врти со земјата околу сонцето. Зошто, Дорунтина? За да се вртиме со земјата воопшто не треба ум; таа ќе се врти и вака и така; ќе се врти и без нас. Еве, на пример, гледај, Дорунтина, ова е бакнеж што го испраќам преку река само за тебе, и тој сега ќе се врти со нас околу сонцето со векови. Што ли не се врти сега заедно со нас и со земјата, а ти пак ме гледаш низ твојот нишан, и јас пак те гледам низ мојот нишан. А замисли, Дорунтина, јас сум прашинка, и ти си прашинка, и уште се гледаме низ нишанот, ние, прашинките, иако минале милиони години откако без цел и смисла се вртиме околу сонцето! 4. - И уште се вртиме, Дорунтина, а патеката, во колеџот во Ајова Сити, уште испарува како наврнато куче, - шепотам гледајќи те низ нишанот, и не знам дали се согласуваш, не знам дали ме разбираш, велам, отворајќи ја устата полека и внимателно за да можеш да го прочиташ тоа што го кажувам. Ако бидам жив уште една секунда,ќе ти ја кажам приказната за Дорунтина што ја слушнав од Фатос Дедели, велам, а тајно ветре ја префрла твојата свилена коса над плешките, ја меша со јагликите околу тебе. Сè мириса на јаглики, Дорунтина, велам, јаглики, реков. Кога те открив, твојот снајпер беше свртен во мене; си можела да ме убиеш кога сакаш. Вчера, на пример, нашите убија еден старец што слезе да собира полжави на левиот брег, а вашите веднаш вратија, убивајќи ја старицата што излезе на мостот за да ја фати својата црна пудлица. Никој не простува; никој не знае кој пукаше во нив, нема убиец, а тие се мртви. Некој за нив можеби ќе добие орден, и можеби ќе знае зошто. А, за мене? Зависи од Сакатиот, нели? Кога ќе ме најде мртов на снајперот, капетан Писпиле Пипиџан ќе одржи говор за да ја пофали мојата храброст; застанат врз гробот на незнајниот јунак ќе каже дека сум патриот што го дал својот живот за татковината; дека скапо сум ја продал кожата, убивајќи толку и толку непријатели, а потоа, доколку во меѓувреме не заврне, ќе го натера трубачот Ошо Црцр да дувне и едно парче од химната лично за мене. Се разбира, Писпиле знае дека ова му е последна шанса во кариерата; или ќе заврши како капетан, или ќе прескокне неколку чина и ќе се пензионира барем како полковник. Не верувам дека со мојата херојска смрт на позиција, може ќе стигне и до генерал. Пак слушам како трча во ровот зад мене; тој е единствениот професионалец меѓу нас; верува само во она што ќе го види. Знам дека твојот нишан десетпати ме зголемува, и знам оти веќе прочита што ти кажав; гледам како се осветлува темното крајче на усните, и светна твоето око, блесна како крилце на пеперутка. Каква убавина, си велам, и во таа убавина има барем уште една секунда за мојата приказна, оваа приказна:„ Сонував да бидам писател, Дорунтина, а сега сум ништо, капка крв што зборува, би рекол колегата од Трансилванија, интимен пријател на поетесата Месиго Танга од Такасаки. Да бидеш писател е божја работа; сам создаваш сè што сакаш од ништо, од темнина, си играш. Но, мојата игра заврши. Кога се враќав од Ајова, сонував дека летам над галебот Џонатан Ливингстон, а сега дишам во овој бумбар што се симна од мојот магарешки трн, и тргна право кон мене по цевката на пушката. Мојата пропаст, мојот крај, Дорунтина, почна многу брзо по објавувањето на мојот прв и единствен роман. Одеднаш потонав, ме снема, и сега не постојам; сега само дишам, и ништо повеќе, како што диши овој бумбар пред мене, бумбар, велам, издишувам јас, издишува бумбарот, а трнот се смее, се кикоти. Бумбарот падна од цевката, а пеперужето пред тебе ете уште лета, велам, лета, реков, гледајќи во твоето лице што блеска осветлено од жолтиот цут на јагликите. Се гледам во тебе како во огледало, а велат дека и смртта е огледало: го гледаш целиот живот спроти тебе, и се обидуваш да се препознаеш, да се сетиш на себеси. Првата слика обично е најсилниот спомен за најтажниот миг од животот. Или, можеби, за најубавиот, не знам. Знам само дека штом го свртев снајперот преку река, велам, свртев, реков, откривајќи дека долго си ме имала на нишан пред да те пронајдам во јагликите, веднаш ја видов неа, велам, Цутика, реков, мојата гимназиска професорка по литература: еве ја уште трча низ поле со младо жито, враќајќи ме назад во мојот прв расказ, во приказната за Лилика. Кога не беше среќна велеше дека се чувствува како Ана Каренина пред да се фрли под возот, а кога ќе се усмивнеше од некоја внатрешна радост во душата, личеше на Ана Каренина што никогаш нема да се фрли под возот. Само таа знаеше за мојот прв расказ, и побара лично да и го прочитам во Кабинетот за наставници.Велеше дека единствено со гласот на авторот може да ја препознае вистинската смисла на зборот. Гледам како се нишкаат јагликите пред тебе, Дорунтина, велам, јагликите, реков, и ми се присторува како да се тантелата на нејзиното деколте што трепери врз градите, исто како што и' чука срцето; колку човек чудесно може да се сети на ситници стоејќи пред смртта, па дури и на мирисот: мирисаше на свежи јаглики, Дорунтина. И споменот, еве, мириса на јаглики, се разбира. Држејќи ја тетратката во левата рака, го чкртна насловот „Момчето и громот”, велам, громот, реков, и напиша: „Под дрвото на љубовта и смртта“. Двајцата се усмивнавме покривајќи ја устата со дланките, како да се криеме од некого. За жал, и со тој наслов, расказот не излезе, не го објавија. А само таа знаеше дека го пратив препорачано во три списанија за култура и уметност, и дека никој не го отпечати. Еве ја сега токму пред мене, Дорунтина, велам, еве ја, реков, како да лебди во вителот меѓу нашите нишани; еве ја како прва ми кажува за Ајова Сити, за државата Ајова, и за САД, воопшто; еве ја како ме советува: „Ти, - вели, - си талентиран, убаво раскажуваш, но тоа не е доволно. Мора да научиш да одбираш тема, и мора да имаш стил. А стилот е во споредбите. На пример, косата и' паѓаше од рамениците како пајажина, не чини, не ме возбудува; косата и' удираше во колковите како машки здив, тоа е нешто сосема друго, нешто силно и различно. Кога ќе прочитам нешто такво, или слично, бела пеперутка ми лета во стомакот. Значи, мора да научиш постојано да изненадуваш, вели, постојано, рече, во секоја реченица. Сето тоа се учи, не е страшно; имам адреса на една Интернационална програма за пишување во Ајова Сити, во Америка”, вели наведната над мојата тетратка испишана дури и на кориците. Буквите шетаа по нејзиниот бел фустан, а косата навистина и' трепереше на колковите како здив: „Реченицата се учи, а зборовите ги дава бог”, рече, и, држејќи ја едната рака на стомакот, ми ја врати тетратката со расказот, се сврте и се загледа низ прозорецот: „Најубавиот роман, - продолжи,- своето животно дело, ќе го напишеш тогаш, кога ќе се соочиш со најголемиот предизвик во животот; би рекла, на пример, кога ќе се соочиш со смртта, кога ќе сфатиш што е смрт, - рече и ме погледна тргајќи ја косата од лицето. - Големите романи, романите што не стареат, ги раѓа презирот кон смртта. Затоа возот постојано доаѓа, а Каренина постојано удира во вториот вагон токму во мигот кога сака да се предомисли. А зошто возот никогаш не доцни? Затоа што станува збор за вечен роман, а вечноста никој не може да ја промени, - рече и повторно се загледа негде надвор од приказната. - Само делата што го заборавиле својот автор, стануваат бесмртни; те советувам, ако некогаш пишуваш, ако станеш писател, зашто писател се станува, пишувај само кога си соочен со предизвикот да те нема; пишувај како некој постојано да те држи на нишан, на пример; како секоја реченица да ти е последна; пишувај како да умираш во следната секунда, зад следниот збор, и затоа немаш време за објаснување, опис и дополнителни поправки. И, притоа, повторувам, постојано имај на ум дека..., - замолча, се замисли, и пак се сврте кон мене, плеснувајќи со косата во долниот раб на прозорецот, - дека, - продолжи, - додека пишуваш, некој те држи на нишан. Само за таков роман вреди да се живее. И да се умре, се разбира,” - заврши гледајќи ме со левото око, зашто другото и' беше покриено со косата; веќе следниот миг одеднаш се стресе како да и' дувна некој внатрешен ветар, и без збор излезе од собата за наставници.Таму излезе а овде уште ја гледам како да трепери пред мене, Дорунтина; како да се создава од воздух и како да исчезнува во воздух; можев ли да сторам нешто за неа; можев ли да направам нешто повеќе за неа, освен да гледам како потскокнува нејзината шапка врз ситните бранчиња на реката, а јас само трчам низ врбите и ништо не можам, или ништо не сакам да променам. Како Ана Каренина, и вториот вагон, Дорунтина, велам, вториот, реков. А многу сакав да го слушне мојот прв расказ докрај,признавам, расказот за Лилика. И за среќа, по неколку дена повторно ме повика во собата за наставници; немаше никој, само јас и таа. Ја зеде тетратката и почна да чита; житото трепери, а Лилика трча заедно со нејзиниот зарипнат глас. Таа чита, велам, а јас ја гледам во устата: секој збор мислам дека сум јас, дека се тркалам по нејзиниот јазик, дека се лизгам по нејзините меки, чиниш штотуку создадени, без ниеден набор, сочни усни. Првпат некој чита нешто мое на глас, а гласот се моите зборови. Секој збор се претвора во бубаче што ми лази по снагата. И, така, да не должам, Цутика значи чита а Лилика цепи низ житото, знаејќи дека зад неа трча момчето што го крстив како мене: житото трепери од нејзината топла снага, се бранува, велам, житото, реков, а листенцата како јазиче и' се лепат по нозете, пикајќи се под фустанот. Ми се стори дека професорката чита и трча зад неа, паѓајќи во истото жито. Веќе не се слушаа свадбарите што пееја во дворот зад меѓата. Момчето успеа да ја стигне дури кај осаменото дрвце во нивата, велам, дрвце, реков, ниско и сплескано, како печурка: „Замаена од шепотот на земјата, Лилика се спружи во житото, и почна да се тркала околу дрвото, - чита Цутика. - Стебленцата безобразно и  се пикаат меѓу прстите, во пазувите, во иличките на кошулата; возбудено ползат по тантелата на гаќичките. Се фрли и тој во негибнатата соспа жито, мека како штотуку навеан снег.Трепереше сета нива заедно со дрвцето што личеше на печурка, или, всушност, можеби на чадор. Опиени од шумолењето на житото - чита професорката, иако чинам воопшто не гледа во тетратката - се судрија како полжави што не можат да се разминат, и затоа тој само гласно издиша, а таа се закикоти пикајќи се под него за да се тркала уште подалеку. Осаменото дрвце до нив се нишка од брановите што ги прават во житото,па којзнае во кои меѓи удираа топлите далги, нивните возбудени бранови. Кога ги отворија очите, свадбарите стоеја околу нив; фатени рака за рака молчеа и ѕенѕаа, играјќи чудно оро. Цупкајќи сосема го стеснија кругот, и одеднаш писнаа, и дури тогаш Лилика и момчето видоа дека под дрвцето има човек, сосема црн, удрен од гром, спален како гламја, навален на стеблото. Громот му ги оставил само очите; седеше зинат и загледан во небото: 'Или се моли, или пцуе, - рече момчето гледајќи во очите на играорците кои веќе ги имаа опколено со воздишки. „Чија е оваа приказна?”- праша Цутика. „Моја” - реков јас. „Сè е вистина, - рече таа и ми ја врати тетратката. - И човекот што го уби гром под дрвцето е вистински... Го познав по очите што гледаа во небото. Ако не беше толку изгорен, - вели, - ќе можеше да го замислиш како Рудолф, љубовникот на Ема Бовари, или како Андреј, можеби, Андреј на Ана Каренина... Сепак, не, мислам, не можеш да споредиш, уште не сме стигнале дотаму, не сме ги зеле тие лекции. За жал, никогаш не дознав како стигнал токму до тоа дрво, и, зошто од толку многу дрвја во полето, го избрал токму него за да докаже дека... Добро. Ќе ти кажам сè за него, како што беше, но кажи ми што знаеш за Лилика”, - љубопитно се загледа во мене Цутика. „Нејзината судбина е трагична. Уште не сум го довршил расказот”, - велам. „Не верувам дека можеш докрај да ја создадеш вистината. Приказната има вистински крај, - рече таа. - Лилика и јас заедно учевме гимназија; мислам учевме заедно само во прва година. Таа беше две години постара од мене; дојде во нашиот клас откако изгубила уште една година во уметничкото училиште. Нејзината судбината навистина е трагична, и таа навистина се случи, вистински се случи, - рече. - Не ми се верува дека ти не си знаел ништо за тоа”, - додаде собирајќи ја со еден потег косата во кокле. „Прочитав во еден стар весник дека девојка со тоа име загинала на грозен начин..., - признав. - Сакав да направам љубовен расказ, и сакав целата приказна да ја гледа човек удрен од гром, кој има само очи. Значи, ништо не слуша, ништо не зборува, само гледа. И за него прочитав во весникот. Подоцна во приказната ќе влезе и еден трубач од свадбата...” „И влезе, - ме прекина Цутика. - Стоеше на меѓата и ги собираше воздишките во трубата. Кога ја виде Лилика, затрепка со очите како лисица, мрморејќи дека кога човек умира со него пропаѓаат сите негови мисли: Покојниот имаше многу планови, - рече трубачот. - Човекот под дрвото ми е брат; три месеци бараше гром и го најде. Сакаше да докаже дека е подготвен да стане пеперутка за да го засака, - додаде, и почна да се врти на меѓата шарајќи со очите, небаре навистина бара некакво пеперуже во воздухот. Јас и Лилика седевме во житото и плачевме.- Живите знаат дека ќе умрат; мртвите не знаат ништо за смртта, - заврши трубачот, се лизна од меѓата и стуткан како наврната гугутка поттрча да ја стигне поворката. Следниот месец, - вели Цутика, - се врати со шатирани мустаќи, исти како косата на Лилика, а три дена подоцна таа замина со него, иако јас,и момчето што ја сакаше, ја молевме да не оди. Знаев каков човек е трубачот. Ќе ти кажам сè, а ти оттука сам состави ја приказната: оној што загина од гром под дрвцето, во житото, беше штотуку вработен професор по литература во гимназијата, и беше смртно заљубен во мене. Еднаш се пошегував дека мојата љубов е како гром, дека мажите ги претворам во пеперутки, а тој ми испрати писменце: чекај ме тогаш како пеперутка! А трубачот му беше брат, и голем лажго; живееше во лагите што ги смислуваше ден порано. За жал, Лилика не ме послуша, замина, - тивко рече професорката. - Се разделивме гушнати во задниот двор; стоиме, ги туркаме велосипедите, тие вртат околу стожерот, а ние плачеме. Сакам да пробам, вели Лилика, оти, и самата гледаш, вели, дека овде не ми оди ништо; ќе го издишам животот како бубачка. Ќе пробам дали е исто и преку девет гробишта, преку девет планини, барем една година:„Не сакам да бидам сама како она проклето дрвце во житото, Цуци”- вели. Ме викаше Цуци само кога е тажна: „ Дали човекот воопшто некогаш би сонувал да лета, ако немало суштества што летале кога тој учел да оди како човек,“ - заврши гледајќи ме во очите, а тој нејзин глас уште ми се врти во главата, како да кружи, како да лебди над мене. Го турна средниот велосипед, вели, средниот, рече, и тој сврте цел круг околу нас пред повторно да застане; потоа ме бакна набрзина, како пеперутка, и замина со истите бели сандали што ги носеше постојано. Освен кога врнеше, се разбира. Сега знам дека знаеше за сонот со летањето, но не знам дали знаеше дека животот не е судбина туку избор. Веднаш штом стигнале таму, трубачот почнал да ја продава за пари; полни шест месеци работела за него, пред да успее некако да побегне. Потоа со години јас не знаев дека се вратила; не знаев што се случува со неа, “- рече Цутика. Всушност, дознала премногу доцна, Дорунтина; цела година Лилика живеела сама во некое село до јужната граница, а потоа се омажила за момчето што го крстив Константин; истото момче што трчаше со неа во мојот расказ. Живееле сами во куќарка до пругата; во некаква стара, напуштена станица. Еден ден тројца први братучеди од мајчина страна, значи тукашни луѓе, куси и небричени, со мустаќи спружени на градите, и со вили и стапови во рацете, дошле скокајќи по праговите на пругата за да го вратат момчето дома. Мислеле дека го украла кај реката, а не дека се сакаат; и таа него, и тој неа; братучедот што учел за поп, јавнат на магарето што го нашол зад куќата, објаснувал дека таа е вештица, и дека ноќе му го пие мозокот на Константин, па затоа тој и не знае што се случува; не знае која е, што е, и што правела порано во животот; најстариот, пак, оној со најдолги мустаќи, оној што го пречекал прв пред шест години кога Константин се вратил да живее во селото на мајка си, со вилата веќе гребел крст на вратата, барајќи вештерката да излезе сама и без трикови. Кога најпосле момчето излегло, најстариот братучед гровтајќи како вепар влегол внатре а средниот што учел за поп, мрморејќи и мавтајќи со кандилото трипати свртел околу куќарката. Најмалиот, силен како бик, го грабнал момчето под мишки, и кога тој почнал да се брани, да се држи за вратата и за прагот, го врзал со мустаќите, го кренал на раце и пеејќи патриотски песни го префрлил преку ридот; Лилика ги гледала низ прозорецот сè дури не се изгубиле во воздухот претворен во комарци над пругата и јазовите. Ја оставиле врзана за ногата на креветот. Како што напишав во расказот, а така пишуваше и во весникот, момчето уште истата ноќ се вратило во куќарката, а пролетта им се родил син. Братучедите се помириле со судбината, но не се помириле со нив, не сакале да ги видат. Кога внукот имал шест месеци, баба му и дедо му, татко и мајка на момчето, се смилувале и ги поканиле кај нив, зад сите ридишта, зад сите гробишта. И, најпосле, едно утро, Лилика и момчето се качиле во возот, што понекогаш застанувал дури и на таа станица, потоа свртувал низ полето, минувал три реки на север и по три ноќи стигнувал во Срменица. Пишува дека биле пресреќни; бебето постојано се смеело, а возот цепел низ житото вискајќи. Репортерот пишуваше дека Лилика седела до прозорецот, дека било пролет а житото веројатно било исто како во нивата со дрвцето за љубов и смрт. Барајќи тема за расказ, во весникот прочитав дека Лилика радосно потскокнувала на седиштето, стискајќи го синчето на градите, а ситни, бели пеперутки, повремено плиснувале во возот цртајќи смешни шари на прозорецот. Малку подоцна таа му го подава малиот нему, на момчето, и се залепува на прозорецот играјќи си како дете со пеперутките. По ридиштата, немирни како раце на диригент, се лизгале воени камиони, џипови и тенкови. Маскирани војници со зелени гранчиња на шлемовите нуркале во житото, кревајќи ги главите како заталкани загари. Според изјава на кондуктерот, објавена исто така во весникот, тоа утро почнала најголемата воена вежба во регионот, па низ прозорците на возот со километри, до последните ридишта зад полето, патниците гледале „војна“ во живо. А житото ги исфрла како бубачки тенковите што се движат кон пругата, велам, пругата, реков, Дорунтина, гледајќи само во тебе, а ти како да не дишеш, како да гледаш во тенковите. Во крајчето на усните ја гледам твојата љубопитна насмевка, и окото ти светка, значи разбираш сè што зборувам, а и приказната чинам ти се допаѓа, зашто Лилика сега најпосле е среќна. Само, за жал, најголемата среќа често е сосема близу до најголемата несреќа, велам, несреќа, реков, Дорунтина. Пеперутките што како облаче летале до прозорецот, паѓајќи и кревајќи се од булките и попадичето до пругата, одеднаш ги снемува, и веќе ги нема, Дорунтина, велам, ги нема, реков. Летнуваат некакви дрвени парчиња со црти, а во истиот миг низ прозорецот како ѕвер рикнува цевката на тенкот што удира во возот; треснува во купето погодувајќи ја Лилика во главата; како гранатите да завршиле, па сега некој со цевката, како со прст ја гаѓа токму неа во главата. Умира веднаш, без да го види белото знаме закачено на антената од тенкот, залепен за вториот вагон во житото. Мртва е само таа, велам, Лилика, реков. Во весникот пишуваше дека не стигнале да се смират со родителите на момчето во Срменица; ја вратил во куќичката и два дена ја чувал дома, зашто немал пари за гроб, а не сакал да ја закопа во полето туку во градот, до родителите. Сето тоа, заедно со она што му го раскажала Лилика до последниот миг од животот, тој му го кажал и на новинарот, и сето тоа, дотука, беше објавено во весникот што го најдов во градската библиотека, велам,а ти трепкаш со левото око,и, одеднаш, пак една солза блеснува во аголот, солза полна јаглики, Дорунтина. Се лизнува по образот, и капнува врз раката што го потпира снајперот. „И јас дознав од весник, - вели Цутика во собата за наставници. - Купив сандак, венец, цвеќе, и со мртовечка кола стигнав третиот ден, рано изутрина, пред изгрејсонце. Пак беше пролет, како што знаеш, и пак, како тогаш, громовите удираа по меѓите, а можеби веќе и врнеше по ридиштата. Житото шумолеше како таа уште да се тркала низ него, како да се врти околу мене. Три месеци подоцна, затоа што немаше услови да го гледа, тој морал да се согласи малиот да биде посвоен во некое село, не знам кое. Оттогаш ништо не слушнав ниту за малиот, ниту за момчето. Секоја пролет излегувам во полето, и слушам како шумоли житото околу мене. Верувам дека душите остануваат, зошто бог одамна престанал да создава нови. Животот се обновува само за гледање“,- вели професорката гледајќи негде далеку кон ридиштата. И тогаш, велам, тогаш, реков, пред излезам од собата за наставници, видов како му дава смисла на прозорецот и на небото што заоѓаше зад последните куќи. Оттука веќе спомените ми се враќаат со огромна брзина, Дорунтина. Јас мислев дека Лилика сум ја измислил за расказот, но таа постоела токму таква, каква што ја измислив. Ако Лилика сум ја измислил, а таа била вистинска, Цутика е вистинска зашто никој не може да ја измисли. Може само да ја гледа, и да им верува на очите. Тоа што се гледа, го создаваме сами; тоа што не се гледа, може да го создаде само бог. Можев ли да направам нешто за неа; можев ли направам нешто повеќе за неа, Дорунтина. Нејзината душа е моја казна. „Има души што како пеперуже ќе затреперат над гробот, а потоа ќе се кренат високо, високо, не можеш да ги препознаеш, - тивко прозборе таа, оставајќи ме да ја гледам во кадриците што и трепереа на вратот. Ми се стори дека едно бело пеперуже трепка и се превртува по стаклото однадвор. Пак беше сама во собата за наставници; седеше зад долгата маса, стуткана, и со раце меѓу нозете, како што правеше секогаш кога ќе се замислеше загледана негде низ прозорецот: - Народот во овој крај, - продолжи таа, - верува дека несреќно заљубено момче може да се претвори во пеперуже, ако најде гром што ќе му ја препознае душата. Тој тоа го имаше запишано со ситни букви во мојата писмена тетратка; ме чекаше на секој агол, зад секое дрво, а мене ми беше непријатно, сакав самиот да се откаже; беше мој професор, а јас штотуку дојдена гимназијалка; ако беше љубов, таа љубов немаше смисла, а особено во ова гратче со посебни потреби, место полно лажни пророци и паднати ангели. Стоев токму како ти сега, само што тој не ме гледаше во кадриците на вратот туку право во очите:„ Еден ден ќе се претворам во пеперуже, и ќе ти доаѓам на прозорецот, но никогаш нема да ти слетам на раката, никогаш“, - рече тој. – „Зошто“, - прашав јас држејќи ја оваа дланка врз устава за да не види дека се смеам. – „Затоа што не веруваш“, - рече, се сврте и тивко излезе. Професорката ги стискаше рацете меѓу колената, гледајќи сè уште низ прозорецот. Ако добро се сеќавам, белото пеперуже уште првкаше зад стаклото, но кога таа го отвори прозорецот, тоа веднаш исчезна, го снема. Иако пеперутките доаѓаа можеби сосема случајно, јас мислев дека тоа го прават намерно, дека сакаат нешто да кажат, Дорунтина. Или, не знам, можеби сакав да верувам во чуда, а чуда не се случуваат ако не веруваш. Како и да е, оттогаш почнав да разговарам со пеперутките што ги гледав, или можеби само замислував дека разговарам, сеедно, мислејќи дека се души, па затоа ништо не е толку убаво и толку тивко како нив; често си шепотев и со оние што се креваа од книгите што ги читав, или од книгите што ги раскажуваше Цутика; бев убеден дека романите се преполни со пеперутки, зашто писателите не создаваат тела туку души, и само души; нигде, во ниту една книга, ниту еден лик, не е тело, Дорунтина; сите ликови се само души, некакви пеперутки, нешто тивко и убаво како вечноста, велам, вечноста, реков. Ја стискав тетратката со завршената приказна за Лилика, и си мислев дали би можел некако и јас да се претворам во пеперуже, ако еден ден се заљубам во мојата професорка по литература. Дури подмижував замислувајќи се како пеперутка, професорката го затвори прозорецот, дојде до мене и со тивко движење на раката, како дланката да и стана пеперутка, ми покажа да излезам пред неа. Се разбира, во тетратката сè уште немаше, и не можеше да има, ниту еден збор за она што ќе се случи меѓу нас подоцна. А само по неколку минути почна часот на кој таа зборуваше за контролата на чувствата и за развратноста. Пред да продолжи со моминската срамежливост како остаток од варварството, најави дека следните три недели ќе зборуваме за три вечни приказни, за три жени и за три трагедии. Потоа спомна кадрици што треперат на вратот,и јас веќе знаев за кого зборува. Зборуваше за... Знаеш ли за кого, Дорунтина? 5. -Замислете огромен воз, долга композиција; чудо на техниката: поминати се само десеттина години од првата парна локомотива, - вели професорката. -Стоиме до пругата, го гледаме редот на вагоните, винтовите и синџирите; високите тркала се лизгаат по шините. Доаѓа вториот вагон, и, одеднаш, една црвена торбичка се тркала во правта; локомотивата напред виска, а чадот како грива се влече по ридиштата. Пред нас, во тишината на станицата, исчезнува и последното облаче пареа, но над пругата останува да трепери мало, бело пеперуже: „Јас сум Ана Каренина, - вели, - а тоа е мојата црвена ташничка;и одмаздата е моја; јас се одмаздив. А можев да презирам, исто како што ме презираа. Бев мажена за гроф Алексеј Александрович Каренин; го имавме и синот Серјожа, а јас бев смртно вљубена во Алексеј Вронски. Еден ден, гледајќи го во спокојните, миловидни очи му кажав дека сум бремена. Тој побледе, сакаше нешто да каже, но само ја спушти раката и ја наведна главата:’Сега нашата судбина е решена‘,рече откако малку се созеде.’Нужно е да се сврши лагата во која живеевме. Треба да решиш; сè е подобро од ова. Гледам како се мачиш за сè. И со светот, и со синот, и со мажот; треба да заминеме’,рече и молчејќи зачекори по терасата.’Мојот сопруг не знае’,реков јас, а лицето, образите, челото, вратот ми се вцрвија, и солзи од срам ми се навирија во очите. Ги слушав солзите, и го слушнав негде во дворот гласот на Серјожа, мојот син. Погледот на Алексеј се запали со оној нему познат оган, а потоа со брзо движење ги кренав рацете покриени со прстени, го фатив за главата, го погледнав со краток поглед, и, приближувајќи го своето усмивнато лице, брзо го бацив во устата, и во обете очи, па го турнав од себе. Сакав да заминам, но тој ме задржа:’Кога?‘,праша гледајќи ме во очите.’Денеска, во еден по полноќ’,прошепотив тргнувајќи со брз чекор да го пречекам Серјожа”, - трепкаше пеперутката а ние како маѓепсани гледавме во неа. Чинам беше тука, пред нас. Како што ја носи ветрето, така ние ги движиме очите. И уште го слушаме вискањето на локомотивата зад ридиштата, а професорката стои навалена на рамката од прозорецорт, велам, прозорецот, реков, загледана во облачињата што изчезнуваа негде над нас. Беше сосема тивко; имав чувство дека не сме на час по литература туку на сеанса за повикување на душите. Книгата во рацете на Цутика трепереше како жива; таа ја притисна на градите за да ја смири, потоа издиша и рече: „Кога ќе престане возбудата, остануваат само недостатоците”, се сврте и повторно погледна низ прозорецот, стресувајќи се ситно, речиси незабележливо, како да и застуди негде внатре, како да помина туѓо време и туѓ ветар низ неа; сврте неколку страници и оној Вронски веќе јаваше на кобилата Фру-Фру обидувајќи се да го престигне коњот Гладијатор. Одеднаш Фру-Фру падна на едната страна дишејќи засипнато, правејќи залудни напори да стане, претајќи со копитатата крај нозете на Вронски како птица:’Враќајќи се од трката, клапната како устрелана птица во кочијата,решив да му кажам на грофот за Вронски. Го покрив лицето со дланките, и тивко заплакав. Се сеќавам дека Алексеј Александрович - Каренин, мојот сопруг, ниту ме погледна, ниту пак се помести на седиштето. Кога се приближивме кон имотот, тој само ми рече дека утре ќе ми го соопшти своето решение‘, - трепереше пеперужето пред нас, задржувајќи се на истата висина над пругата, иако од реката дувна ниско ветре и замириса на мокра земја, бозел и диво нане: ’Тој не сакаше ниту двобој, ниту развод’, - продолжи тоа трепкајќи со крилцата.’Живеевме и натаму во иста куќа, еден до друг, но сосема туѓи еден на друг. Иако мојот сакан Андреј, мојот љубен ангел, не доаѓаше во куќата, грофот Каренин знаеше за нашите средби. Положбата беше навистина мачна за тројцата. Освен тоа, наскоро требаше да родам’, - рече пеперутката, и одеднаш почна да паѓа, како лист, како мртва. Целиот клас зина уплашен од нејзина ненадејна смрт, но, пред да се залепи на мрсниот праг до шините, таа одеднаш се разбуди, затрепери како топол воздух, се преврте и повторно се врати на истата висина каде што беше претходно, точно на истото место каде што стоеше приказната: - Најпосле нејзиниот сопруг одлучи да се отсели, да замине за Москва, наредувајќи нивниот син да се пресели кај сестра му: 'Оставете го, Серјожа', крикна Ана, но Алексеј Александрович- Каренин ја извлече раката, за која таа панично го фати, и молчејќи излезе од собата..., - издивна професорката, а мене ми се стори како пеперутката да се залепи на нејзината уста за да ја прекине приказната. Во училницата беше мртва тишина, чиниш Каренин штотуку заминал токму оттука. Сред таа тишина, Дорунтина, велам, тишина, реков, одеднаш плисна ненадеен дожд; крупните капки како женски солзи се лизгаа по прозорците. Иако требаше да се слуша жуборот што тонеше во обоеното дно на стаклото, внатре не се слушаше ништо. Беше страотно тивко, исто како што беше секогаш кога ги повикувавме душите на мртвите. Сите гледавме во устата на професорката, чекајќи пеперутката повторно да трепне, да се одлепи и да се врати во воздухот над пругата каде што ја откривме кога замина возот што виска. Градите на Цутика трепереа како розови чадорчиња, како врз нив да врне, како да плиска, а книгата долу останува сува, велам, сосема сува, реков, зашто ни капка не капнува на неа. И воздухот крцка од љубопитност, Дорунтина, и сите во класот, како и ти сега, велам, сега, реков, се прашувавме што се случи потоа, откако грофот Каренин замина за Москва; дали Ана роди и како заврши нејзината љубов со Вронски ? А сите знаевме дека грофот сега за неа е грозен, дека има големи уши и жолти заби, иако пред да се земат бил многу убав и многу умен. Љубовта е возбуда, Дорунтина, а ’кога ќе престане возбудата, остануваат само недостатоците’, се сетив на Цутика и на она што го кажа кога книгата трепереше во нејзините раце како жива. Таа сега стоеше навалена на потрозорецот, свртена со грб кон дождот. Нозете и се префрлени една преку друга, па двете вкрстени бедра прават чудесна чаша во која завршуваат сенките на машките капки што упорно се сливаа по надворешната страна на стаклото. Парче измиено небо се огледуваше на нејзиниот образ со мало сонце над левото крајче на устата: - Еден ден Алексеј Александрович-Каренин доби телеграма од Ана: ’Умирам, молам, проколкнувам, дојдете. Со прошка ќе умрам поспокојно‘, - продолжи тивко Цутика. - Тој знаеше дека таа треба да роди, но знаеше и дека детето е на Вронски: ’Ако навистина умира, - си рече, - сите ќе ме осудат како нечувствителен’. Затоа одлучи да ја посети во Петроград, - заврши професорката, а пеперутката се одлепи од нејзината уста, велам, уста, реков, и повторно затрепери над пругата пред нас:’ Кога тој дојде во Петроград, до мојот кревет седеше Вронски. Криејќи го лицето со дланките, тивко плачеше. Тогаш Каренин му ги тргна рацете од засраменото лице, и го погали по главата како дете. Го мразев поради неговата добрина, - се преврте пеперутката, а професорката ги промени нозете, и сега левата нога и беше врз десната, па левото коленото и беше вцрвено, како да се срамува. Погледна во мене, Дорунтина, велам, во мене, реков, и тогаш посакав да се покријам со рацете и да заплачам. Од среќа или од срам, сеедно. Таа ја сокри насмевката во крајчињата на усните, и продолжи : - Два дена подоцна, - рече, - Ана ја роди Ана. За жал, чувствата што ги имаше кон неа, не беа дури ни љубов во споредба со тоа што го чувствуваше кон својот син Серјожа. Во него, иако од несакан човек, беше вложена сета сила на љубовта што била задоволена; девојченцето се роди во најтешки околности, - раскажуваше професорката, - и затоа нејзе не и беше посветен ни стоти дел од грижите што биле вложени во синот, - заврши тропкајќи со прстите на десната рака по работ на прозорецот. Сега веќе не врнеше, но пеперужето сè уште беше тука, во приказната, само што некако бавно и тешко трепкаше со крилцата. Тонејќи низ воздухот, велам, тонејќи удолу, реков, во последен миг некако ќе се сетеше да направи уште еден напор за да се крене повторно над пругата каде што остана кога возот замина од станицата. И успеа:’Помина една година откако за последен пат го видов Серјожа’, - уморно трепкајќи продолжи пеперужето.’Подоцна тој веќе никогаш не слушна за мене. Запозна, и засака, многу другари, и со нив го минуваше детството. Спомените за мене сосема избледеа:Се сеќаваш ли на мајка ти?,го прашал еднаш вујко му Степан Аркадич. Не, не се сеќавам,одговорил мојот син, поцрвенел и ги наведнал очите. За мене, и за Вронски, животот во тој пекол, кога и дрвјата беа покриени со прав и презир, стана сосема неподнослив. А бев и љубоморна, не поради некоја жена туку поради неговата изладена љубов. Затоа постојано и за сè го обвинував него, мислејќи дека тој не сака да го разбере мојот живот. Упорно се жалев дека не ме сака доволно, па, еден ден, тој се сврте и остро ме погледна: ’Ти си играш со моето трпение. Сè има свои граници, рече. Видов дека се воздржува, инаку би кажал многу повеќе:’Што сакате да кажете со тоа’, ужаснато викнав, загледувајќи се во отворениот израз на омраза што се огледуваше во неговото лице, а особено во очите. ’А што сакаш да кажам’, нервозно врати тој.’Сакам љубов, а неа ја нема', - додаде.’Значи сè е свршено’, реков јас и се свртев да заминам.’Чекај’, очајно викна тој, и одеднаш почна да ми ги бацува рацете, а мене ми се стори дека во неговиот глас слушнав звук на солзи. Почнав да го гушкам и да ги покривам со бакнежи неговата глава, врат, раце..., - се препелкаше пеперужето во воздухот пред нас, чинаш како да врти околу нечија глава, раце, врат. Девојките во првиот ред гласно издишаа и почнаа да шмркаат, дувајќи мирис на јагоди од кармините што ги ставаа на големиот одмор, откако скришно ќе ги испушеа цигарите во машкиот тоалет на вториот кат. Професорката беше спокојна, впрочем како сите што го знаат крајот: - И покрај бакнежите, кавгите меѓу нив продолжија, - рече таа. - Жената што порано ја сакаше, сега стана голем товар за него...,- додаде смирено, како да сведочи. – И, едно утро, Вронски замина од дома; Ана сфати дека згрешила, испрати писмо, но курирот не успеа да го стигне за да му го предаде. Очајна поради тоа, таа веднаш тргна кон железничката станица за да го замоли да се врати. По пат самата се убедуваше дека тој веќе не се гордее туку се срами од неа, дека неговата љубов гасне, а нејзината станува уште пострасна, и уште посебична. А каде штом завршува љубовта, почнува омразата, - ја крена главата Цутика, сврте уште неколку страници, погледна низ прозорецот, ја стисна книгата на градите и додаде: сепак, самата нека каже што се случи потоа:’Се качив во првиот воз што пристигна; бев сама во купето. Рамномерно нишкајќи се од составите на шините, вагонот во кој бев јас помина крај перонот, камениот ѕид, крај некакви товарни вагони, и потоа тркалата засвиреа по шините течно, лизгаво и со мало тропкање. Вечерното сонце го осветли купето, а ветрето го собра пердето, туткајќи го во тесниот процеп на врвот од прозорецот. Кога возот наближи до првата станица, скришум, засолнувајќи се од патниците, се симнав и застанав на платформата. Гледајќи во црвената ташничка што ја стискав во раката, се обидов да се сетам зошто дојдов тука, и што сакам да направам. Крај мене минуваше товарен воз. Перонот се затресе и ми се стори дека негде патувам; помислив дека треба да заминам. Слегов брзо по скаличките и застанав до шините а возот веќе проаѓаше пред мене. Го гледав редот од вагони; винтовите и синџирите, високите тркала на првиот вагон што полека се движеше зад локомотивата; сакав да се фрлам во средината на првиот вагон, но црвената ташничка што ја симнав од раката за миг ме задржа, ме сплетка, така што беше веќе доцна, средината одмина. Но, доаѓаше вториот вагон, и во моментот кога средината на вагонот се израмни со мене, ташничката ја фрлив, и, вовлекувајќи ја главата меѓу рамениците, паднав на раце; се обидов да се кренам на коленици, сакав да станам, да се отфрлам назад, но нешто огромно неумоливо ме удри во главата и ме повлече за грбот:’Господи, прости ми, крикнав, а високите тркала засвиреа низ пругата течно и лизгаво, тропкајќи еднолично по составите на шините, трепна за последен пат пеперужето, и одеднаш избледе, го снема, како да не било; чинам се претвори во некаква таинствена и тажна насмевка на Цутика. Затворајќи ја книгата, таа ме погледна некако со олеснување, како да ми раскажала само мене некаква своја тајна, а не роман што го знаат сите, целиот свет: - Луѓето ја презираа, - рече, - а можеше таа да ги презира нив, - додаде гледајќи во вистинското пеперуже што удри еднаш, и уште еднаш во стаклото на прозорецот, обидувајќи се да влезе во училницата; не знам што мислеше професорката, но јас мислев дека доаѓа намерно, дека е некаква душа повикана да се појавува токму на тој прозорец. Или, можеби, сепак, доаѓаше случајно, а јас мислев дека доаѓа намерно, дека знае зошто доаѓа; всушност можеби сакав да верувам во чуда, Дорунтина, велам, чуда, реков, а чуда не се случуваат, ако не веруваш. По неколку залудни обиди, пеперужето се залепи на прозорецот, трепна со крилцата, а потоа се одлепи и следниот миг исчезна во облачето над нашата замислена пруга. 6. Еве го пеперужето, Дорунтина! Долета однекаде и кацна токму пред мојот нишан. Го гледам со левото око како трепка со крилцата за да се сврти кон мене. Те гледам и тебе, се разбира. Сè уште ме држиш на нишан, не се помрднуваш. Гледајќи ве така двете одеднаш, него со голо око, а тебе низ оптичкиот нишан, помислувам дека тоа можеби е некаков знак или некаква порака, нешто што треба добро да се сфати и точно да се протолкува, пред да се донесе некаква одлука. Бездруго сака нешто да каже, си велам, инаку зошто би слетало токму на мојот снајпер. Зошто не слета, на пример, на овој магарешки трн или на онаа ајдучка трева подолу? Има нешто во природата што ги поврзува измислените со вистинските работи, фикцијата со реалноста, па не знаеш до каде е првото, и од каде почнува второто. Што сака да каже пеперужето, Дорунтина, велам, преперужето, реков? И ти гледаш како трепка со крилцата, стоејќи токму пред мојот оптички нишан, и пак се усмивнуваш со левото крајче на усните, а твојата насмевка се меша со трепетот на крилцата, па не знам што е пеперутка, а што насмевка. Каде се мешаат работите, Дорунтина? Што е тоа што ги меша? И сонцето свети, и јагликите цутат, и овој магарешки трн пред мене се нишка на ветрот, а негде јужно, и на мојот, и на твојот брег, паѓаат вистински гранати кои нешто сакаат да променат. Можеби сакаат магарешкиот трн да го префрлат на тој, а јагликите на овој брег? Или да ги спојат бреговите, па да не се знае што е исток а што запад? Засега, светлино на окото мое, пеперужето уште трепери како маѓепсано од нашите погледи, всушност како да е дел од твојата насмевка, дел од мојот здив, Дорунтина. За жал, не можам, всушност не смеам, ниту да го фатам, ниту да го избркам, зашто ако само малку се помрднам, ти сигурно ќе го притиснеш орозот на снајперот, и ќе ме спружиш ничкум врз овој магарешки трн, дресиран да ме мрази. Гледајќи го пеперужево, се сетив на Цутика и на лекцијата за Ема Бовари, втората лекција, но се сетив и на она што ни го кажуваше Стиф Липтоф на International Writers Workchop-от во Ајова, додека врнеше чудесен дожд на часот по магиски реализам: „Денес не требаше да врне; овде прогнозите се точни како евангелие, но во кругот на Mayflower денес се снима филм, а во филм врне кога сакаш, што сакаш и како сакаш. Значи, ова што се гледа, не е вистински дожд, господа писатели, иако е мокар, а и пеперутките што се лепат на прозорците, не се вистински туку лажни пеперутки. Се разбира, гледачот нема проблем со реалноста, зашто реалноста се создава гледајќи. Според тоа, дождот за нас е сосема реален, зашто ние не сме фармери туку уметници. Оттука, колеги, повторувам, ние немаме никаков проблем со реалноста, - рече професорот мазнејќи ги дланките една со друга како да ги мие, велам, како да ги мие, реков, како да ги насапунил, па сега упорно ги трие дури не почнат да крцкаат со водата. – Ние, значи, никогаш немаме проблем со реалноста, - повтори и ги пикна рацете во спротивните, сосема раширени ракави на својот избледен, розов џемпер. „Ние, во Кукута, - се јави Хорхе Хулио Габриел Еберте, - Ние, во Кукута, - повтори откако Стиф Липтоф го пронајде во задниот ред, - ние, во Јужна Кукута, имаме проблем со реалноста, амигос - рече. - Ние немаме проблем со фикцијата, ние имаме проблем само со реалноста, - се обиде да објасни Еберте. - Ние имаме проблем како реалноста да ја направиме уверлива, амигос, - додаде. - Во мојот Столетен роман, да речеме, на пример, раскажувам само вистински настани, а пак никој не верува дека тоа реално се случило. Нашата реалност е толку неверојатна, па, верувајте, амигос, навистина е многу тешко да се направи уверлива,” - заврши дон Хорхе Хулио, амиго Еберте, клацкајќи се повторно со двете раце на клупата како папагал. Професорот Стиф Липтоф, Скит од Пазарик, како што самиот веруваше, сакаше нешто да каже, но зинувајќи дождот престана, па тој само издиша, ја скрши кредата на половина и на таблата го напиша следново:’Вети дека ќе бидеш најдобар, а потоа направи повеќе од тоа што си ветил’. Другото парче креда му го фрли на дон Хорхе Хулио Еберте; тој го фати со едната рака, како мува, го фрли во устата, и почна да јаде, да ропка. Колегата од Кукута понекогаш се однесуваше како вистински папагал, па ги јадеше кредите како секоја нормална птица. Јас седев до него и брзо му ја дадов мојата половинка, зашто Еберте мораше да напише своја реченица што ќе биде посилна од онаа на таблата; впрочем професорот затоа ја кршеше кредата, и затоа ја фрлаше кон оној што мора да излезе на двобој со него:’Писателот се раѓа и умира во реченицата, господин Еберте, рече Стиф Липтоф леткајќи итро со своите споени веѓи. Чекајќи Еберте да дојде кај таблата, го отвори прозорецот, велам, прозорецот, реков, и во просторијата влезе вистинска пролет и вистинско сонце. За жал, само што вдиша, заборавајќи дека е алергичен на вистински воздух, професорот почна да кашла тресејќи ги подочниците што како венецијанерки му се спуштаа од очите. Подмижувајќи со двете очи, го затвори прозорецот, претрча до спротивниот ѕид, и набрзо се смири застанат пред големата карта на Америка што личеше на кајгана со шунка. Додека колегата од Кукута ја вртеше кредата во рацете, сфатив дека и јас имам ист проблем со реалноста: никој не ми веруваше дека Ечо Вревачо, стар пријател на татко ми Нане Бенкин Нестороф, одеше по сајлата на жичарницата што одамна беше сопрена, поминувајќи над селото како да оди по воздух. Како можев таа вистина да ја направам уверлива, кога навистина беше толку неверојатно тоа што го правеше Ечо Вревачо! Тргнуваше од ридиштата над Требник, им мавташе на земјоделците по нивите и се симнуваше десет километри подалеку, во градот, скокнувајќи на металната мрежа што висеше неколку метри над магистралниот пат. Мрежата беше заштита во случај да се откачи некој трупец од синџирите на жичарницата што завршуваше во комбинатот за толчници, сукала и дрвени лажици:’Цела шума ја исекоа, пес им матер, за толчници и лажици’, велеше Писпиле Пипиџан гледајќи во голите преку реката. Освен по сајлата на жичарницата, Ечо Вревачо, истиот оној што загина пред да дојдам овде, Дорунтина, велам, овде, реков, еднаш пробал да оди по вода; го однеле со кајче среде езеро, излегол да пешачи, стапнал, и потонал како токмак; татко ми во последен миг успеал да го фати за мустаќите. Како и да е, мојот цимер од Mayflower, Ајова, дон Хорхе Еберте, сега одеше кон таблата, клацкајќи се во својата дречлива кошула што се вееше како опаш меѓу клупите. Не знаев дали има посилна реченица од онаа на Стиф Липтоф, но знаев дека ги сака расказите на Хари Морган од Кечум, Ајдахо, своите тажни проститутки, како Касилда Армента, и комунистите, се разбира.Особено Фидел Кастро, заедно со сите обиди за атентат. Застана пред таблата, и тресејќи се целиот, како да пишува со телото, или како да се бори со реалноста, ја спружи пред нас својата кратка, подзината реченица:’Животот е она што ќе се раскаже‘. Потоа се сврте, ја лапна набрзина и мојата креда, го отвори прозорецот, и, пред професорот да реагира, во собата влета бело пеперуже, исто како нашево, Дорунтина, велам, пеперуже, реков. Леташе меѓу Стиф Липтоф и Хорхе Хулио, амиго Еберте, не знаејќи каде да застане. Дури по неколку минути се спушти на клупата трепкајќи со крилцата како да сака нешто да каже. Ете на ова, и на Цутика што ни раскажува за Ема Бовари, велам, Бовари, реков, се сетив кога го видов пеперужето како слетува на цевката пред мојот оптички нишан. Се сетив и на Хорхе Хулио, амиго Еберте, мојот колега од Ајова, и ми стана сосема јасно дека животот навистина е само она што ќе се запомни и само она што ќе се раскаже. Сосема е јасно дека сите живееме во една, единствена приказна, Дорунтина, само што неа секој различно ја раскажува; ако разговараме со очите, таа може да биде бескрајна: „Во окото на соговорникот, - велеше Цутика, - живее мал човек, ист како соговорникот. И тоа човече во очите има очи во кои живее мал човек ист како соговорникот. Кога разговараш со еден, разговараш со сите. Затоа треба да се гледа во очите”. А ние, Дорунтина, и да сакаме не можеме поинаку; јас ја гледам пеперутката во твоето око, ти ја гледаш во моето. И таа полека станува наш, заеднички спомен. Слушај, Дорунтина: „Пеперуже, мое, душо златна, ако споменот може да ја замени љубовта, допри ја нејзината топла кожа на вратот за да знае дека сето ова е вистина; погали ја по челото, како што се гали ближен; допри ја по градите, остави и малку прав од крилцата на клепките; стори го тоа за мене, мило, допри и ги усните нежно и кротко, како прв бакнеж, велам, бакнеж, реков, кога здивот сопира и ништо друго во просторот не постои. Само биењето на срцето, како ситен трепет во гушата, како пецкање под кожичката на усните, во крајчињата на устата. И застани, велам, застани ако стигнеш, реков, застани таму, во косата полна блесок од јаглики, таму, кајшто не се знае до каде се тие, а од каде таа, што е коса а што јаглика”, велам, а пеперужето, гледај, пеперужето трепка со крилцата, се врти пред нишанот како да не верува дека слетало токму на ова чудно место, токму пред мене. Можеби се чуди како може некој да кажува вакви работи, кога само еден прст, што не би фалел премногу ни кога би го немало, велам, прст, реков, може да прекине сè, да ја заврши приказната со црвена точка. А гледај, Дорунтина, велам, гледај, реков, пеперужето одеднаш возбудено затрепери и се крена; застана за миг на нишанот, па се спушти, и,еве, гледаш, ми ги допре усните, левото крајче на устата, се одлепи и, како што гледаш, летна преку магарешкиот трн, замина. Ене сè така треперејќи како чудесно бело облаче, како скршено парче небо се оддалечува низ тунелот меѓу нашите оптички нишани. Лета право кон тебе, Дорунтина, велам, кон тебе, реков! Кога би можел ова да му го кажам на дон Хорхе Хулио, амиго Еберте, кога би му кажал дека пеперужето слета токму таму, ете, токму на твојата рака, Дорунтина, тој веднаш ќе ме разбере, ќе ме сфати, зашто и ние како него имаме проблем реалноста да ја направиме уверлива. Што е овде реалност, а што сон, Дорунтина? Сон, Дорунтина, велам, сон, реков. Кој би поверувал дека една обична, бела пеперутка, ете, пеперутка, велам, пеперутка, реков, разбра сè, и летна, пеперутка, амиго, и се спушти токму таму каде што посакував да ја бакнам; токму на челото, велам, челото, реков. Велат дека бакнежот на челото кажува многу работи; прво дека некого почитуваш, второ дека искрено сакаш и трето дека се разделуваш од него. Гледам како пеперужето трепери со крилцата, се радува, велам, се радува, реков, и одеднаш ете се смирува залепувајќи се на твојот образ што светка како огледалце. Жива сенка поминува низ твојот лев образ, и чинам тој се вцрвува како образот на Ана кога му кажа на Алексеј Каренин дека е бремена од Вронски, ако се сеќаваш, велам, сеќаваш, реков. Забележувам дека ти треперат крајчињата на усните, како да се задржуваш да се насмееш гласно, како да ти е срам, но и како да ти е мило што се случува нешто вакво, нешто толку чудно и неверојатно, велам, неверојатно, реков. Еве, по шупливиот вител меѓу нишаните, доаѓа и твојот мирис, Дорунтина. Мирисаш на јаглика, велам, јаглика, реков, а косата ти паѓа врз снајперот, и толку заносно, и толку длабоко мириса целиот расцутен брег околу тебе. Пеперужето сега се спушти на твојата лева рака, велам, лева, реков, на раката што ја потпира пушката, и одеднаш целата ја покри со бакнежи, велам, бакнежи, реков; запира дури одзади, во мекото перниче меѓу подлактицата и надлактицата. Ја гледам во твоето лево око, и во окото на човечето во него, велам, човечето, реков, и гледам како се смирува, чиниш заспива затоплена во заветот, се лулка во ситните удари на жилката што и шепоти приспивна песна за срцето. А сонцето стои негде над ѕидините на тврдината, како да ги заборавило сите познати и непознати закони на природата; пеперужето се одлепува од твојата рака и, свртувајќи мало кругче над тебе, повторно се спушта врз твојот образ, и пак се крева, и повторно се спушта на твоето тенко носе, велам, носе, реков, и оттука пак се крева, и пак се спушта на левото крајче од устата, па малку трепери, и одново се крева, и одново се спушта врз твоето чело, и пак се крева и уште еднаш се спушта на твојата лева града нарасната над копчето од кошулата, велам, лева, реков, тргната кон гушата, како да сака да побегне од кундакот на пушката, како да сака да се истркала по јагликите како бело гулапче. Чинам одвај се додржува во кожата, велам, кожата, реков; трепери и се нишка, се лулее од допирот на пеперужето, а тоа, еве, пак подлетува, пак се крева, и пак се спушта на неа; и повторно се крева, и повторно се спушта врз неа, како да сака да ги потроши сите бакнежи токму тука, и токму сега, велам, на градата, реков. Во наборите на мојава сува уста ги чувствувам жиличките што жуборат кружно; пулсот што ги полни изворите, пењата што се собира во брадавичката, пулсирајќи како плима што надоаѓа. Гледам како забрзано дишеш, Дорунтина, велам, дишеш, реков, а градите плискаат во снајперот, удираат во нишанот; левото око блеска и прелива, велам, прелива, реков, и црнката се сокрива, а здивот ги ниша јагликите, и бранот се шири и се спушта кон реката заедно со жолтите нишки на сонцето. Пеперужето се крева и се спушта врз твојот врат, велам, пеперужето, реков, те допира под увото, и на слепоочницата, и пак се крева, и пак се спушта, и одново летнува и пак се спушта, а ти целата трепериш, се тресе целиот тунел меѓу мојот и твојот нишан; целиот тој блескав вител светлина низ кој минува твојот и мојот поглед, Дорунтина. Трепери таа кружна пајажина распната од моето до твоето десно око; од мојот магарешки трн до твоите јаглики, велам, јаглики, реков, и леската зад тебе. И гледам како пеперужето се спушта врз малото прсте на левата рака; раката со која го потпираш снајперот; прстето ете си игра со него, со пеперужето, се движи горе-долу за да го развесели, а тоа трепка со крилцата за да се задржи, да не падне. Потоа свртува околу цевката на снајперот, и застанува на другото мало прсте, на прстето што трепери под штитникот на орозот, но само кратко, зашто можеби знае дека таму нема место за играње. Свртува круг низ твоите раце и се спушта на осамена јаглика, велам, јаглика, реков, порасната токму пред грлото на снајперот, токму пред дванаесет запирка седум милиметарскиот отвор на цевката; дури сега забележувам, Дорунтина, дека тоа осамено цветче, таа јаглика, велам, таа, реков, ете вирее точно пред куршумот, а куршумот, велам, оној што ќе ме убие мене, пред тоа ќе ја убие неа, иако таа сосема случајно е тука, и не може да се помести, зашто растенијата не знаат да ја мамат природата. Сега забележувам дека цветчето сосема го покрива отворот на цевката, како да се обидува да го спречи куршумот што бездруго, сега или подоцна, ќе го бакне моето чело, велам, чело, реков, и никој ништо нема да забележи; снајперистите обично нишанат во челото, зашто така, тебе ти е јасно, тие веднаш знаат дека успешно ја завршиле работата. Се прашувам само дали ќе имам време да го видам тој краток миг кога ќе експлодира жолтиот цвет, а пред цевката ќе остане да трепери само сакатото стебленце на јагликата. Ете пеперужето долго се нишка токму на таа јаглика; како да се гушкаат пред разделба, како да го играат својот последен, макабричен танц. Потоа кружи во вителот меѓу нишаните, и тргнува наваму, и еве лета кон мене, кон десниот брег на реката; доаѓа, Дорунтина, велам, доаѓа, реков. Колку што можам да проценам, а не можам многу затоа што лета во нишанот, па неговиот лет може да се споредува само со неговата големина, до мојот магарешки трн ќе му треба цел еден век, велам, век, реков, зашто мислам дека лета многу споро, но и како да се враќа постојано малку наназад; сигурно и ти гледаш дека често сопира трепкајќи во воздухот како да размислува, или како да се обидува нешто да се сети. И пак еве тргнува, и сега не запира; ќе ја прелета реката, и ќе ми го донесе твојот вистински мирис, Дорунтина, велам, мирис, реков. И трепетот на твоите усни; топлиот жубор на градите и таа омарнина распослана од јагликите до тврдината, велам, тврдината, реков, и од тврдината до ровот што минува низ левиот брег на реката. Да, еве ја, Дорунтина, гледај, еве ја токму насреде, над реката, токму над матицата што гргори и ја дели водата со патец, на плетенки; останува сега само уште половина пат за да стигне до мене... Летај, велам, летај, реков, и еве пак се сетив на чудесниот Хорхе Хулио, амиго Еберте, и помислив дека реалноста сепак може да се направи уверлива, ако имаш некој што ти верува. Тој би можел да ми поверува; би му кажал дека една пеперутка на еден фронт, велам, фронт, реков, се заљуби во една јаглика, и остана жива; би му кажал и за тебе, Дорунтина, и тој сигурно би поверувал дека постоиш. А знам и што би направил да сме во Ајова: ако има креда, ќе ја изеде како папагал од среќа; ако нема - ќе ги измазни мустаќите со прстите, тенки и модри како на врапче, а потоа спокојно ќе рече: „И книжевноста има свои напатени души, амиго”. За него сè е книжевност, реко моја длабока, затоа што живее за да раскаже.Тој сигурно ќе ми поверува, Дорунтина, зашто тој ми кажуваше дека луѓето во Кукута, Јужна Кукута, летале на ќилими, и јас му верував; тој ми кажуваше за некоја баба што ја водела својата дванаесетгодишна внука по селата за да ја продава за пари, само за да ја наплати штетата за куќата што девојчето несакајќи ја запалило; тој ми кажуваше дека петнаесет години таа го продава девојчето на триесет мажи дневно, а куќата уште не беше исплатена кога бевме во Ајова; тој ми кажуваше дека еден ден го однеле да го запознае мразот, а срцето му треперело од страв и радост при допирот со мистеријата, и јас му верував, Дорунтина; тој ми кажуваше за осмото чудо на мудреците алхемичари од Македонија, Дорунтина, велам, Македонија, реков, и јас му верував. Затоа знам дека би ми верувал за пеперужето, и за тебе, Дорунтина, но, за жал, тој не е тука, а одамна не е ниту во својата Кукута, Јужна Кукута. Овде, велам, овде, реков, зад мене, Дорунтина, постојано е само шашливиот кикот на Писпиле Пипиџан, велам, капетанот Писпиле, реков, за кого не знаеш дали се смее или плаче, дали те фали или те исмејува. Најчесто само пцуе и плука, риејќи по ровот како гладен крт; изнурнува со главата таму каде што никој не го очекува. Сè уште не проверил дали сум жив, а, еве, пеперужето само што не ја прелетало реката; останува само уште малку да се крене, и спокојно да долета до брегот, и до мене, ако не се премисли и ако не ја смени насоката пред повторно да кацне на мојот оптички нишан. Го гледам како кршка во воздухот, велам, воздухот, реков, и како за миг понира, и пак крева, а притоа воопшто не излегува од вителот, од кружната пајажина што блеска и трепери меѓу мојот и твојот нишан, меѓу мене и тебе, светлино на окото мое. Ја гледам како лета, и уживам, Дорунтина; како да ги гледам твоите усни што ми се доближуваат, што ми се усмивнуваат, што ме посакуваат. Како да ги гледам сите пеперутки во мојот живот, реко моја длабока, сите, велам. Проклетство! Ужас! Што се случи, Дорунтина?! Гледај! Гледај, реков, таа се преврте, и почна да паѓа, а веќе требаше да се качува кон мене; крилцата и се залепени, не може да мрдне, не може да сопре, да се фати за воздухот; паѓа како раска удолу, во реката. Веројатно нешто ја погоди; некој лош поглед, некаква омраза, нешто се случи, Дорунтина, велам, случи, реков, а, ти, гледам, разбра сè, ја снема твојата усмивка во крајчето на усните, и затрепка тажно, а во окото ти светна солза што се стркала, велам, солза, реков, што се лизна по образот како солзата на девојчето со кибритчиња. Ја нема веќе нашата пеперутка, Дорунтина, не ја гледам. Долу, кај мостот, пак почнаа да паѓаат гранати, тресејќи ги двата брега подеднакво, велам, двата брега, реков, и магарешкиот трн пред мене и јагликите пред тебе. Над чадот што лази по пругата, успеав да видам дека ти сега за првпат воопшто не се усмивна со левото крајче на усните, и воопшто не трепна со левото око. Само ја стегна пушката, велам, пушката, реков, и го сопре здивот, гледајќи ме низ оптичкиот нишан право во челото. 7. Професорката ме бакна во челото, а јас помислив дека ме бакнала Ана Каренина; толку ги имав измешано работите, Дорунтина, па не знаев што е реалност а што фикција, всушност не знаев што е веројатно вистинско а што веројатно лажно. Бакнежот се случи на железничката станица кога Цутика нè испраќаше на некаков поетски фестивал во градот на виното. Гледав како таа се смалува назад на перонот, а раката што мавта како да е пред нас, како да лета токму до вагонот. Долго гледав подаден низ прозорецот, одбегнувајќи ги гранките што фраскаа по возот. Мислев, ако постојано гледам како и треперат кадриците на вратот, таа не ќе може да се фрли под вториот вагон на товарниот воз, кој веќе полни деведесет и девет години доаѓа навреме. Сосема навреме. Те гледам, а чинам и ти да гледаш со мене тогаш, и таков, Дорунтина, и пак се усмивнуваш со левото крајче на устата, како да не веруваш дека сето ова навистина се случува. Според левото око, и твоето чело осветлено од јаглики, сега со сигурност можам да претпоставам дека си речиси на иста возраст, како што тогаш беше професорката по литература. Гледајќи во тебе, а замислувајќи ја неа, сфаќам дека бев невозможен ученик, тврдоглава битанга, која со глупости сака да го привлече вниманието на околината. Тебе ти признавам сè, Дорунтина, зашто ти го поседуваш целиот мој живот, и смртта, се разбира. Глумев кловн за да бидам забележан, за да бидам некој, а всушност сум правел сè за да бидам никој и ништо. Се потпишував по ѕидовите и на клупите како „Генерал Дупе”, велам, дупе, реков, а Вукица, професорката по француски јазик, безобразно ја лажев дека некој друг така гнасно ме потпишува за да ме навреди, затоа што сум селско дете, велам, селанче, реков. И навистина, кој нормален сам би се потпишувал со такво име на сосема новите клупи во Кабинетот по јазици, тукушто донесен од Клермон Феран, Франција; кој, велам, кој, реков, освен глупава, гадна свиња како мене. Никој умен не би се фалел со таков одвратен прекар, а веројатно така сметаше и професорката, прифаќајќи ја мојата лага како апсолутина вистина. Сега знам дека таа беше единствената пријателка на Цутика во гимназијата. Се сеќавам дека никогаш не употребуваше лоши зборови; такви за неа не постоеја. Ако сакаше да каже нешто што не и се допаѓа, ставаше само негација пред убавиот збор, и велеше, на пример, дека така примитивно секако не ме потпишал „некој што ме мрази” туку „некој што не ме сака доволно”. Зборовите и се тркалаа по јазикот, велам, јазикот, реков, и таа ги кажуваше како да го бакнува воздухот. Освен тоа, заедно со Цутика беа најубави професорки во гимназијата; имаше крупни кадрици и постојано насмеани очи, иако се викаше Вукица. Беше исклучително културна и принципиелна личност, а сега уште повеќе ја почитувам зашто единствено таа понекогаш разговараше со Цутика, додуша само кога одеа двете заедно кон собата за наставници. Сите други ја мразеа, велам, мразеа, реков, и ја презираа. Кога сега размислувам, велам, кога размислувам сега, реков, ако воопшто размислувам, точно е дека на Вукица не и прилегаа грди зборови: „Мора тоа да го направил некој што не те сака”, рече таа, убедена дека навистина нема човек што сам би го напишал својот грд прекар насекаде. Секој нормален човек би се срамел од таков прекар, мислеше таа, не знаејќи дека постои таков кретен, велам, кретен, реков, од францускиот збор cre'tin, што би рекла Вукица, што значи малоумник и глупак, кој самиот сака сите да го знаат како „Генерал Дупе”. Искрено се радувам што подоцна чинам беше заборавен тој гаден прекар, па не верувам веќе дека го помнат дури ни оние што останаа во гратчето од инает, велам, инает, реков, и само за да ги чуваат најлошите спомени од тоа време за оние што ќе успеат во животот. А имаше порано еден што секогаш штом доаѓав дома, брзајќи со наведната глава за да не ги гледам некролозите на дрворедот по главната улица, и насмевките залепени на дрвјата, ѕиркаше оклештен од зад јаворот на плоштадот, и силно, за да го чујат сите, викаше по мене токму на прекар. Знаев дека тоа го прави за да се засрамам, или барем да покаже дека никаков успех не може да биде значаен за оние што те знаат од никаков. Грмна гласно, прекарот удри во околните згради и повторно се врати под јаворот, велам, јаворот, реков, во сенката каде што седеа пензионираните професори играјќи шах и табла. И луѓето што пушеа застанати во круг пред фонтаната со голо дете што мочка, ги кренаа главите, а чадот од цигарите се вивна над нив како низ фабрички оџак. И, сега, те молам, замисли го ова: земјата трепери од жештина, зујат ушите од воздухот што врие, зуи претворен во коњски муви, не се слуша дури ни жуборот на детето што мочка во фонтаната, а некој вриснува колку што го држи гласот „генерал Дупеее-ееее-е-е,е-е,е-е”. Потоа фонтаната одеднаш почнува да гргори, а оној од зад јаворот почнува да се кикоти, да прави гаргара од смеење. Се разбира, велам, се разбира, реков, сите за миг се свртуваат кон мене, а јас го оставам куферот со книги, скрипти и празни тегли, велам, тегли, реков, и ја подавам раката за да се поздравам со тој што се витка пред мене, се залисува, чиниш ќе се помоча од смеење. Застанува мирно, и ме поздравува војнички, се мајтапи. И, што мислиш, кој е тој, Дорунтина? Можеш ли да претпоставиш; можеш ли погодиш? И, не мора, реко моја длабока, не трепкај, не мачи се; тоа е Писпиле Пипиџан, мојот соученик од основното, кога дојдов во градот, велам, основното, реков, и малку од гимназијата подоцна. Само тој никогаш не го заборави мојот прекар. Како да дежураше за да ме начека токму на плоштадот, велам, плоштадот, реков, и секогаш чекаше да биде страшна тишина, за да може да грмне смеа што се лепи по дрвјата и ѕидиштата, удирајќи во тенкиот млаз на мермерното момче во фонтаната. Момчето мочка, млазот испарува, а кикотењето удира во јаворот како грмотевица, го тресе оџакот на пушачите. И замисли, Дорунтина, велам, замисли, реков, тоа ми се случуваше барем двапати месечно во првите две години од моите студии по компаративна книжевност, всушност дури Писпиле Пипиџан не отиде во војска како војник, а се врати како резервен офицер. Подоцна дознав дека се вработил во федералната армија како потпоручник, велам, потпоручник, реков, и со години веќе ништо не слушнав за него. Се разбира, сè до она утро кога заедно со Ечо Вревачо дојдоа да ме соберат од дома, и да ме донесат овде речиси како уапсен. Дури доаѓавме со џипчето што скокаше како штурче ми објаснија дека кај реката горе вие пукате во нас, ние пукаме во вас. Штом останавме малку сами, капетан Писпиле за последен пат ми се обрати на прекар, и оттогаш веќе не го спомна. Сега, лежејќи зад овој магарешки трн, имам чувство дека постојано е зад мене, дека ми дише во вратот. Му го знам здивот; знам како дише, и на нос и на уста. Како најслаб ученик во класот, најчесто седеше во магарешката клупа, а понекогаш и со мене. Дојде во нашиот клас две месеца по почетокот на годината, откако присилно го исфрлија од математичката паралелка, затоа што професорот по математика го споредил со куче, велам, куче, реков. Додуша, уште пред да дојде кај нас веќе важеше за голема будалетинка, поголема дури и од мене. Беше досаден како коњска мува, што би рекла баба Бенка. Иако воопшто не го слушав, зашто ја слушав само Цутика, која штотуку почна да ја предава втората од трите лекции што ги најави претходната седмица, Писпиле Пипиџан упорно ми објаснуваше зошто го избркале од математичката паралелка. Иако слушаше како Цутика повторува: „Бевме во училницата, кога влезе директорот”, значи само една и единствена реченица, веројатно за да нè опомене, тој никако не попушташе. Вели: „Ако на математичарот му се забранат емоциите, тој и понатаму ќе може да решава задачи, но ако на песот му забраниме да сака, тој ќе се разболи, зашто не може да биде најдобар пријател на човекот без емоции. Разбираш? Математичарот е полош од пес. Ете, тоа реков, баче, само тоа, вели, ништо друго, рече, а господинот ја фрли кредата во кошницата и си излезе; што мислиш, има ли право да се лути за едно куче што не е математичар?”- гласно шепотеше Писпиле, кикотејќи се во себе, дувајќи со носот како да брка мушички во просторот. Иако ништо не ми беше јасно, и јас почнав да се смеам како недоветен скриен зад ракавот на палтото. Професорката Цутика стоеше пред нас повторувајќи ја со ист тон истата реченица: „Бевме во училницата, кога влезе директорот”,и, како што повторуваше, директорот навистина влезе. Со него влезе и Аврам Вревачо, син на Ечо Вревачо од првиот брак. Директорот го мавташе ракавот со покусата рака, гледајќи ту во нас, ту во Цутика, а таа збунето ја повторуваше истата реченица, стоејќи до Писпиле Пипиџан, кој како во транс уште шепотеше дека нашиот живот би бил сосема поразличен, ако луѓето и тревките не се развивале заедно. Го слушав, ништо не разбирав, а се смеев: „Овој, вели, оној со кусата рака, пес му матер, - рече покажувајќи со крајот на окото во директорот, - сега би бил краставица, а потоа и салата, ако заслужи, но човек тешко,” - мрмореше на некој чуден начин, како постојано да вдишува, а никогаш да не издишува. Се разбира, го избркаа и од нашиот клас, зошто пред сите беше му го гризнал левото увце на директорот, велам, увото, реков, додека овој му ја врачувал наградата за прво место во гаѓање со воздушна пушка:„Мислев дека е краставица, - ми кажа подоцна кај фонтаната со дете што мочка. - Да не беше глупоста со еволуцијата, баче, вчера немаше да се случи тоа; животните и растенијата ќе се развиваа одделно, па дури кога мајмунот ќе станеше човек, дури тогаш краставицата ќе можеше да стане краставица. Вака работите се мешаат, вели, работите, рече, опасно се мешаат, па не знаеш што е краставица, а што човек, пес му матер,”- рече зачекувајќи го во устата млазот на детето што мочка. Знам дека таа вода не се пиеше, и знам дека пак ништо не го разбрав. Откако се напи, а бидејќи не присуствував на сцената со директорот, зашто претходно морав да излезам од училницата, Писпиле се обиде да ми покаже како се случило тоа со увото, и за малку ќе останев инвалид. Подоцна заврши земјоделско училиште, велам, земјоделско, реков, сточарска насока, во соседното гратче. И таму математичарот го споредил со пес, но човекот имал разбирање, па му дозволил да матурира со практична вежба за вештачко оплодивање на крава од родот буша. Потоа го видов само уште еднаш кај фонтаната, велам, фонтаната, реков: тогаш кога по оној вообичаен пречек во присуство на мочкото од мермер, радосно ми соопшти дека му стигнал позив за војска. Оттогаш не го имав видено до мигот кога ми го тупна снајперот во скутот, како што реков. Сега можеш да сфатиш, Дорунтина, велам, секако, реков, каков човек е мојот командант. За жал, ни оној што стоеше зад тебе, мислам Сакатиот, не е ништо подобар, но, признавам, криво ми е ако навистина е Фатос Дедели, лиричарот од Круја. Колку што видов, мислам дека и тој, исто како Писпиле Пипиџан, има нешто против природата; видов како ги искуба јагликите мислејќи дека ти се пикаат во градите. Значи, има, сепак, некаква грешка во еволуцијата. И замисли сега, Дорунтина, во каква приказна сме јас и ти: зад тебе е Сакатиот, зад мене во ровот е Писпиле Пипиџан, човекот што исто така не ја признава природата, а пред мене, таму на левиот брег, ете си ти во секое цветче, и јас не можам ни со овој нишан сосема да те одвојам од јагликите. Затоа и не те открив, или, поточно, кога те открив, ти веќе ме имаше на нишан. Којзнае колку долго си ме имала на нишан пред да те откријам. Гледајќи те во јагликите, ми се присторува дека ти си целиот брег, и целиот брег си само ти; ништо не постои без тебе, сè постои со тебе а истовремено негде зад тебе, можеби зад леската, лежи оној со брадата, едноракиот, велам, лежи, реков, и умира од мака што уште постои природата, што уште има сонце, што уште цутат јагликите, што уште еве бие моето срце, држејќи те на нишан преку река, велам, држејќи ме на нишан преку река, реков. И овој магарешки трн, иако е трн што ме мрази, еве уште не се трга, значи сепак мисли дека ме крие. Кој сега треба да учи како се станува човек, Дорунтина? И кога се станува човек, ако се станува, реко моја длабока? И зошто? Но, добро; останува сега само крајот на приказната, и тој ти припаѓа тебе, се разбира. И тогаш навистина би ги немало јагликите што греат пред тебе како огледало; би го немало овој магарешки трн пред мене на кој токму денес запнале да слетуваат сите пчели и пеперутки во вселената, li би ја немало реката, би го немало сонцето што којзнае колку долго веќе стои над урнатата тврдина, не се помрднува. Гледајќи те низ овој магарешки трн сакам да верувам дека ти ми ги праќаш сите светски убавини за да го отворам левото око, да се простам од животот како човек. И сега сфаќам дека всушност постојано сум живеел на штетната страна од животот, онаа страна во која живееш без да му дозволиш на животот да те погали, да те прегрне, да ти биде близок роднина, кога други блиски немаш. Сега веќе знам дека немам ништо, освен овој живот зад мене. А секогаш, наместо да тргнам кон вистинската цел, тргнував на спротивната стана. Ако можев да стигнам на вистинското место за еден час, јас, секогаш, ползејќи низ моите лажни пештери, кањони и клисури стигнував за десет. Секој минимален успех, го плаќав со максимална цена; кога ќе се натрескав донесував итни одлуки, а кога ќе отрезнев постојано ги одлагав за утре. И потоа пак за утре, и така постојано живеев во иднината, иако знаев дека никој никогаш не живее таму. Живеејќи во идно време, јас всушност живеев во моето лажно минато; постојано со задоволство си го лажирав живот, измислувајќи лага што потоа се трудев да стане вистина. Се разбира, тоа ретко се случуваше, па затоа најчесто живеев во своите лаги, како во своја вистина. Можеби понекогаш мојата стара лага ќе се поклопеше со некаква нова реалност, но тогаш веќе немаше време за радост, зашто радоста одамна ја имав одживеано како лага. Јас го раскажував својот живот однапред, а тој сè раскажувал само отпосле. Мојот живот е приказна што не може да се живее. Сега , Дорунтина, ти го имаш мојот живот, како што го разбираш, а јас го читам во твоето помнење како што го раскажувам. Тоа е животот, велам, животот, реков. И нема смрт што може да се запомни самата себе си, и нема смрт што може да се одложи самата себеси. Она што се одлага, всушност ова што се одлага, или мислам дека е одложено, барем додека те гледам низ овој нишан, не е смрт, зошто смртта сама не може да се одложи. Секој си го носи своето време со себе, и никој нема друго време, освен своето време. И таканатаму, велам, да скратам, реков, а ти прости, Дорунтина, ако зборувам глупости. По трепетот на јагликите знам дека и тебе забрзано ти чука срцето; го чувствуваш во врвот на прстот што го држиш на орозот; те боцка како со игличка, велам, те пецка, реков, прстот. И јас го чувствувам истото; слушам како ми клепа пулсот во гушата, тум-тум-тум, небаре повикува на молитва. Ја чувствувам и црвената точка што ми се лепи на челото; трепери во мало кругче, исто како што ти бие срцето во раката со која го потпираш снајперот.Што мислиш, Дорунтина: смртта ли е бесконечна; животот ли е бесконечен? И во Ајова, на онаа Интернационална работилница за писатели, или International Writers Workchop, кажано w oryginal, што би рекла Ана Комицка на полски, често разговаравме за тоа:„Се сомневам дека животот, а не смртта, нема граници”, рече дон Хорхе Хилио, амиго Еберте, дента кога заминуваше за Кукута. Мораше да замине три месеци порано, зашто мајка му Пилар Тернера ненадејно заболела од несоницата, па тој, како единствен писмен човек во Кукута, мораше итно да се врати, и во куќата да ги напише сите имиња на предметите за да не се убие жената од незнаење. Исто така, во писмото што со негова дозвола го читаше Ана Комицка, која којзнае како знаеше и кукутски јазик, неговиот ужален татко Луис Курназ Мигуел Лопес Еберте пишуваше дека во цела Кукута од минатата среда речиси сите живеат во стварност што им бега од рацете, притоа тонејќи секојдневно во бесконечните можности на заборавот: „И јас ќе заборавам сè; доаѓај дури помнам дека постоиш”, стоеше во писмото. Веднаш по него замина и Фатос Дедели, но тој лично ми се јави пред да настрада во демонстрациите на опозицијата: „Овде сите го имаат заборавено значењето на пишаниот збор; се сеќаваат само на крвната одмазда”, пишуваше во телеграмата од Круја. Раскажи ги и нив во мене, Дорунтина, зашто чинам и овде, од двете страни на реката, одамна беснее чумата на заборавот, и затоа постојано се некаква заборавена историја. А кога се убива за неа, убијците стануваат митови, велам, херои, реков. Утре насекаде ќе им прават споменици. Убиствата се обична математика, велам, математика, реков, и нема емоции; мртвите се само бројки, а убиецот заеднички именител. Со него се дели смртта. Затоа подели ме, Дорунтина, за да не се делам повеќе, велам, повеќе, реков, и да не ги слушам овие истрели што се зариваат во земјаТА како далечно ехо на историјата; некои ваши и наши душички веќе се мали облачиња; утре од нив ќе заврне дожд, тажен дожд. Ќе затреперат јагликите, ќе се заниша мојот магарешки трн, а пороите ќе се слеат во поточиња и ќе згргорат спуштајќи се во реката. Којзнае колку такви дождови истекле по нашата река, Дорунтина, истата река што ја гледав од прозорецот на училницата, како што сигурно си ја гледала и ти од катот над нас, каде што тогаш учевте, велам, тогаш, реков. Се сеќавам дека професорката уште ја немаше почнато лекцијата, кога се вратив од канцеларијата на директорот; седнувајќи до Аврам Вревачо помислив дека Цутика намерно чекала да се вратам за да почне со втората лекција од оние три што ни ги најави минатата недела. Ја гледав во кадриците што и трепереа на вратот, но можев да видам и како Писпиле Пипиџан дојде на мостот, велам, мостот, реков, плукна од оградата а потоа ја истресе чантата со книгите во реката. Книгите летнаа како корморани, нурнаа во водата, излегоа на површината и почнаа да потскокнуваат на бранчињата удолу. И Цутика виде кога ги фрли, велам, виде , реков, и знам дека и беше тешко поради тоа, зашто таа сочувставуваше со сите, иако многумина заслужуваа само презир. Или можеби Писпиле сепак и беше симпатичен, не знам. Тогаш таа самата уште не знаеше сè што знае градот за неа, а ти сигурно знаеш, Дорунтина, нели, живееме во гратче со посебни потреби, велам, посебни, реков. Овде измислуваат приказни во кои тешко може да се живее чесно, а што ли немаа измислено за Цутика, велам, сега дури не можам ни да се сетам. Ако не озборуваат, не знаат да разговараат; секој разговор е разговор за некој трет, велам, трет, реков, и најубаво се смеат, и најубаво трепкаат со очите, и најубаво зборуваат кога озборуваат, Дорунтина. Сосема ретко зборуваат за нормални работи, и тогаш обично пелтечат, па не може убаво да ги разбереш; не знаеш дали се жалат или се фалат. Ако не им се спротиставиш, ќе те распнат на крст, око нема да им трепне, а ќе измислат и приказна дека си сакал да станеш цар, па ќе ти запалат свеќа и ќе те слават за да те потсетуваат постојано на крстот. Се разбира, мојата професорка подоцна им прости на сите, ама и душата не е бескрајна, и душата е една, и таа не може бескрајно да простува. Иако не беше виновна што Писпиле Пипиџан го избркаа од училиштето, сите мислеа дека е избркан поради неа. И јас сфатив дека е тажна кога виде како ги фрли книгите во реката, велам, реката, реков, а потоа се сврте, воздивна и ја заврши втората лекција: „Шарл ја погреба во невестински фустан, со бели чевли и венец на главата, покриена со зелено кадифе и со коса распослана врз рамениците, како секоја чесна жена...” 8. Сега знам дека тоа беше „Мадам Бовари” на Бувар И. Пекише, и знам дека тоа беше втората лекција од трите што Цутика ги најави пред една недела. Како што ми се измеша сè пред една недела, така и сега ми се измеша реалноста со фикцијата, или фикцијата со реалноста, сеедно. Само што ја почна првата реченица, велејќи „директорот влезе”, и тој навистина влезе, нели. Беше тоа едно бледо маже, секогаш облечено во тегет костум, француска кројка, како излиен на него, само што левата рака му беше покуса, па дланката воопшто не му се гледаше од ракавот. Кога ја движеше раката, изгледаше како да се мавта празен ракав. И самиот се движеше чудно, како сенка. Овојпат влезе заедно со Аврам Вревачо, кој во школската работилница скоро три часа принудно го поправаше столчето што го скрши на час по географија, запнувајќи со нозете меѓу ногарките. Штом Аврам конечно го намести столчето и седна, директорот тивко ја допре клупата пред мене покажувајќи со клапнатиот ракав да излезам од училницата. Професорката збунето ме погледна, ја затвори „Мадам Бовари” и застана до катедрата. Тогаш видов дека во другата рака директорот носи некаква диплома и медал, но јас бев веќе излезен кога тој истрча држејќи се за увото. Мавтајќи со празниот ракав како да брка муви, се изгуби зад фикусите во дното на ходникот. Веднаш потоа излезе и Писпиле Пипиџан со медал закачен на вратот, скокна низ отворениот прозорец во ходникот, и се изгуби во бавчите со краставици. Подоцна го видов како ги фрли книгите во реката. Пред да се вратам во училницата, велам, училницата, реков, и во приказната што помина, морав да влезам во директорската канцеларија каде на долгата маса од надраскан махагон веќе имаше распослано неколку копии од мои тетратки и фотографии со сите мои потписи низ училиштето. Инспекторот Маде Хаџи-Голов, како што го викаа чаршијарите, или Ѕено Ѕенѕер, како што се викаше службено, остро ме погледна, дискретно мрдна со мустаќињата, исти како на дедо Никита Нушин, останати во мода од времето на Третиот рајх, и, без да објаснува, ги сврте кон мене сите докази. Гледајќи ме оддолу, и откосо, почна да ги лепи мустаќињата сосе горната уста на р'нките, што значи дека беше многу лут. Што можев друго, освен да кимнам потврдно со главата, а штом кимнав помислив дека ми паднаа ушите, па дискретно погледнав надолу, но тие за среќа сепак не беа на подот. Ги видов само чевлите на директорот, велам, чевлите, реков, напрскани малку со потсушена крв. Влезе со врзана чалма, и седна до мустаќињата што ѕенѕаа како мува под носето на Ѕено Ѕенѕер. Само што го кренав погледот над чалмата, видов дека од ѕидот, со дупка за оџак, хистерично се смее портретот на човекот чие име го носеше нашата гимназија. Ѕурејќи во него, помислив дека ми се смее мене; не се сетив дека може да му се смее и на директорот, бандажиран до веѓите, и само со кикереска од фарбана коса што му стрчеше над завојот. Значи, без разлика кому, факт е дека загледан во нас слатко се смееше единствениот маршал во државата. Се насмевнав и јас, бидејќи многу го сакав, и сакав да ме сакаат како него, па затоа и својот прекар го составив од првите две букви на дурбин и пештера. Имено, бев заљубен во еден автентичен документарец, снимен пред една пештера за време на Втората светска војна: врховниот командант на партизаните во борба против фашистите, усташите и четниците гледа со дурбинот, непријателот го опколува, падобранците паѓаат насекаде, трае десантот на Дрвар, а тој гледа со дурбинот и се смешка. Каква храброст, каква интелегенција, си велев! Тогаш одлучив да бидам Дупе, а бидејќи само еден беше маршал тој и тој, јас решив да бидам генерал Дупе, тој и тој . Сметав дека со тоа и мајка ми ќе се израдува, велам, израдува, реков: таа ги признаваше за важни луѓе само генералите и докторите. Затоа, и кога чкртав во тетратките со сенки од свеќа, зашто бандерите беа далеку за да приклучат струја на периферијата, таа само ќе издивнеше оддалеку, ќе го занишаше пламенчето, и толку, не мораше да каже - знаев дека за неа пишувањето е губење време; никој во семејството никогаш не бил писател: „Треба да бидеш доктор или генерал, за да ти се плашат и да те ценат; овде треба да ти се плашат, за да те сакаат”, велеше редејќи алишта на жицата над шпоретот, веднаш до колбасите направени набрзина од свињата што ја мразевме. Како и да е, пред Ѕено Ѕенѕер, лично, велам, пред него, реков, сам избришав сè што беше напишано, мислам сегде каде што пишуваше Генерал Дупе, а за она што не се бришеше дедо Никита Нушин мораше доброволно, сосема без пари,сам да изѕида камена ограда околу гимназијата. Да беа живи моите, ќе беше полошо; дедо тоа го сфати пофалба за својата посветеност на каменот, па на едно место си го исклеса дури и името, за да се знае кој го направил ѕидот плукнат од убавина. Откако завршив со бришењето, враќајќи се назад, во стајата, зашто тогаш училниците ги викаа стаи, исто како просториите за чување стока, видов како Ѕено наречен Ѕенѕер, човек со уши како лисја, ја стиска меѓу фикусите професорката по географија, онаа што постојано измислуваше разни глупости за Цутика. Се направив како да гледам само фикус, иако длабоко во себе посакував еден од нив да е кактус. Кога влегов во училницата, професорката ги стискаше рацете меѓу колената, гледајќи низ прозорецот. Седнав до Аврам Вревачо, и дури тогаш таа ја отвори книгата и почна да раскажува. Гласот и трепереше, ту далеку, ту блиску, како да доаѓа од кочија што одминува, и се враќа, кочија што кружи околу нас. Знаев дека ќе почне со неа, за да нè потсети на претходната лекција, за да влеземе сите во истата кочија, помислив. А токму во една таква кочија претходниот час Ана Каренина му кажа на својот сопруг дека е бремена од Вронски. Сега Ема Бовари на својот Шарл му рече дека е слепец: „Ти си слепец, Шарл! Ништо не гледаш!”, рече, но тој само се насмевна загледан во дрвцата што срамежливо цутеа крај прозорецот на кочијата. А цутеше со нив и Цутика, или јас во себе ја расцутував:„Пред да се омажи, - замириса нејзиниот зарипнат глас, - таа мислеше дека е вљубена, но среќата што требаше да дојде со таа љубов, нигде ја немаше. Затоа помисли дека се измамила, и затоа бараше да дознае што точно се подразбира во животот под љубов; љубов која во книгите и се чинеше толку убава,” - издиша, ја затвори книгата и ја стави на катедрата. Врз нејзините раце трепереа ситни, блескави честички прашина. Тенките нишки на сонцето како пајажина висеа меѓу неа и прозорецот; исто како што висат и сега меѓу тебе и тврдината, Дорунтина, велам, тврдината, реков, и уште потаму, до џамијата, и од џамијата до црквата на оваа страна од реката. И затоа чинам просторот е ист, и затоа еве ја и неа тука, пред нас; ја гледам како трепери во блескавата пајажина над реката, а училницата тогаш, велам, училницата сега, реков, како да лебди полна со бои што се прекршуваат низ прозорците. Зад неа небото полека темнее како млеко со какао. Крупниот Аврам Вревачо подуен од досада тропа со дебелите прсти на клупата, струга со нозете на подот, ги лизга, ги тресе, а мени ми се чини дека крцка кочијата, дека тркалата се вртат и одминуваат низ засечените траги во песокта. Сфаќам дека на Аврам му е преку глава од Ема Бовари, како што му беше преку глава и од Ана Каренина; тој чита само стрипови, Дорунтина; го обожава Загор, и неговиот пријател Чико, или дон Чико Филипе Каетано Лопез Мартинез и Гонзалес, како што мрмореше тогаш кога ненадејно ќе го скорнеа да одговара. Речиси сите тетратки му беа само корици; внатре ги ставаше стриповите што ги читаше под клупата. Сега, значи на часот за Ема Бовари, а по настанот што се случи во гимназијата со татко му, тој веќе не можеше да чита под клупата, па затоа беше нервозен, тропаше со рацете и стругаше со нозете на подот. Пред две недели, татко му Ечо Вревачо влезе со куп тетратки во училницата, помолча трепкајќи како коза и ги тресна на катедрата пред Цутика: „Ова ли е мајчин јазик, госпожа? Ова ли ги учите?”, рече, фати една корица со два прста, ја крена како да држи гулаб за крилото, и почна да мавта со веѓите и да се смешка. Сите можевме да видиме дека внатре беше залепено некакво порнографско списание. Професорката го грабна дневникот, ја наведна главата, велам, главата, реков, и така нурната тргна кон вратата. Кадриците чинам од срам и скокаа на вратот, Дорунтина, а веѓите на Ечо Вревачо само шетаа по челото, па тој одвај некако намигна, го спушти списанието на катедрата, и брзајќи тргна по неа. И само што се затвори вратата, веднаш, како да ѕиркал низ клучалката, риејќи пред себе со ракавот без дланка, влезе директорот; ги грабна списанијата, ги спастри под мишка и се затрча да излезе, но неколку од нив по пат му паднаа, па сите станавме да видиме на која страна ќе се отворат. Тој го рашири палтото за да не гледаме, ги пикна во пазувата и потскокнувајќи како кловн излезе од училницата. Следниот ден на огласната табла во ходникот беше закачен укор за професорката Цутика, со образложение дека шири некаков неморал во гимназијата. Професорката по географија неколку дена беше насмеана од артикот до антартикот, а приближно тогаш Цутика почна да ја избегнува дури и професорката по француски, единствената што си дозволуваше понекогаш да разговара со неа во ходникот. Имав чувство дека нашата омилена професорка по литература можеби никој не ја мрази, но, за жал, сигурно никој и не ја сака. Долго не знаев што е причина за тоа, ако воопшто има причина. Знаев само дека е најубава, најдобра и најпаметна, и дека често самата излегува од собата за професори за да не ги слуша гадостите за отсутните. Тоа го дознав малку подоцна. Сакам да кажам беше чесна, и чиста, или барем јас така мислев. Пред да замине за Манитоба, или Онтарио, кај својот Загор, или кај дон Чико Филипе Каетано Лопез Мартинез и Гонзалес, тоа на некој начин самиот го призна и Аврам Вревачо: случајот со порнографските списанија го смислила Руска, професорката по географија, заедно со уште три колешки, за да ја избркаат Цутика од гимназијата. Иако не ја избркаа, Ечо Вревачо добил половна „веспа”, а син му Аврам, како што ми кажа во доверба, пари за триесет и три пропуштени броја на стрипот „Загор”, меѓу кои и омилениот број осум, со наслов „Белите одметници”. Можеби она што се случи со нив подоцна, сепак е некаква одмазда; некакво израмнување на сметките, не знам. Сега кочијата не ја слушам, но гледајќи во пурпурниот фустан на Цутика што шушка меѓу нас, и занесен во ритамот на тропкањето и стругањето на Аврам под клупата, помислувам дека седам во неа со Ема Бовари а нејзината мазна, црна коса ме допира по рацете и се лизга полека според извивањата на главата, оставајќи одвај да се види врвот на увото. Образите и се румени, а утрото свежо и пријатно, како гласот на петелот што пее на ѕидот зад амбарот и коњушницата. Утрото е прекрасно, велам, прекрасно, реков, можеби поради ветрето што си игра со нејзината ситна коса на тилот дури Ема се симнува од кочијата. Загледан во пурпурните чевлички со топуци, не забележав дека всушност гледам во мешето на Цутика што трепери пред мене, а само малку погоре нејзините гради потскокнуваат и го враќаат сиот тој трепет долу, во заветот на папокот, во наборите на фустанот што удираат во заливот меѓу нозете. Мојот поглед збунето се заплетка во прстите на Аврам Вревачо, а професорката над нас уште дишеше некако пресекливо, и зарипнато, исто како што зборуваше; имав чувство како штотуку да станала и сега ни го раскажува својот сон: „Боже, зошто се омажив, - се прашуваше таа како Ема, гледајќи во светлините на Париз како во широк, пурпурен океан. - Мислеше дека при секоја друга игра на случајот, сигурно би сретнала некој друг човек, а тој сигурно не би бил грд како Шарл туку убав, духовит, претставителен и привлечен, какви што се оние за кои бездруго се имаат омажено нејзините некогашни другарки“, - шепотеше зарипнато професорката шетајќи меѓу клупите; нејзиниот пурпурен фустан шушкаше, а јас точно знаев кој звук, со кое триење, со кој дел од телото, доаѓа до мене; знаев каде се допираат движењата на телото со фустанот; тивкото шумолење со мали паузи, како шум на ситни листенца, доаѓаше од допирот на фустанот со мазната кожа на бедрата, и засекот на браздичката што се спушта по грбот; кружното шумолење со ист ритам, доаѓаше од допирот на фустанот со свилените ѓакички на задникот, а кратките шушкања, што се повторуваат повремено, доаѓаа од префрлувањето на работ на фустанот од едното на другото колено. Можев да заспијам во звуците на професорката, можев да умрам од убавина, па токму затоа чинам таа малку се накашла и продолжи: „Еден ден го запозна Леон, - рече.- Тој одамна се мачеше да и изјави љубов, колебајќи се постојано меѓу стравот да не ја навреди и срамот да не го одбие. Едноставно плачеше од малодушност и желба. Во присуство на Ема, решителноста го напушташе, а таа чекаше љубовта да дојде одеднаш, со силни грмежи и секавици, како небесен драгон што се урива врз животот, го потресува и ја носи целата душа кон небото.Чекајќи да згрми небесниот драгон, полека почна да го мрази дури и своето дете, својата ќерка Берта”, - издиша Цутика и застана, но нејзиниот фустан продолжи да трепери како да ги пренесува сите колебања на душата. Тресејќи ги нозете, Аврам ја поткрена клупата со колената и веднаш ја спушти, велам, спушти, реков, па таа силно тресна, а девојките од првите клупи одеднаш, како меѓепсани, се исправија на столчињата и преплашено се свртеа кон нас.Тогаш Аврам го повлече столчето, тропна со рацете на клупата и рече: „И помислата е неверство! Јас би ја заклал како кокошка! Жими илјада тапани!” Девојките одеднаш сите погледнаа во професорката, но таа само си го повлече фустанот пред левата нога, се поткачи на ниската бина до таблата и седна зад катедрата. Сонцето ѕирна низ облаците, намигнувајќи и прво на едната а потоа и на другата насмеана града. Иако Цутика не го виде тоа, сепак нежно помина со дланката во деколтето, свртувајќи неколку страници пред да ја крене главата: „И на Леон му здодеа да љуби безнадежно, - продолжи како ништо да не се случило. - Одлучи да замине за Париз, да студира право. Пред да замине одвај имаше време да се поздрави со госпоѓа Бовари. Маката во нејзината душа јачеше како ветар во напуштен замок...” И навистина слушав како јачи, но и Аврам дуваше со устата и со носот истовремено. Професорката сепак не обрна внимание на дувањето туку на Леон кој веќе беше во Париз. Објасни дека тој сега на Ема и се чини уште поубав, поголем, попривлечен и понеодреден: „Иако беше далеку од неа, тој беше тука”, - рече таа погледнувајќи во небото што одеднаш потемне како црно чоколадо. Ја лизна горната усна со јазичето, велам, лизна, реков, и продолжи: „И ѕидовите, - рече, - како да ја чуваа неговата сенка за неа. Посакуваше да се стрча, да го стаса, да се фрли во неговите прегратки и да му рече: Еве ме, твоја сум!” „Курва,” - удри Аврам со двете раце на клупата. „Излези,” - тивко рече Цутика. „Ако излезам, којзнае што ќе направи“, - рече сериозно Аврам, свртен кон мене, и пак заструга со нозете под клупата. И, доста е, велам, доста е, реков, и ова е доста, Дорунтина, ќе ти кажам. Истиот тој Аврам три години подоцна се исели, замина во Манитоба, или Онтарио, сеедно. Со него замина и Родна, неговата прва и единствена љубов. Којзнае како, и којзнае зошто, кога го испраќав се сетив на еден опис од последниот стрип што го читаше под клупата: Чудовишните контури на парабродот го нарушија мирниот живот на населението покрај големата река, и нашиот Загор храбро се впушти во тешката борба за освојување на богатството. Имав чувство дека заминува во своите стрипови. Се јави со разгледница од Дедвуд, Јужно Онтарио, фалејќи се дека му е многу поубаво таму отколку тука. За жал, тоа беше прва и последна разгледница што ја добив од него. Како што ми кажа Ечо Вревачо во петокот, велам, петокот, реков, значи само неколку дена пред да го убијат утрово, син му Аврам го нашле мртов во близина на Форт Аткинсон. Бил погоден со отровна стрела. Помалата внука подоцна му напишала дека на стрелата имало бело знаменце со ваков текст: жими илјада тапани, самиот си виновен за ова. Само неколку дена подоцна, еден низок и дебел човек, кој се претставил како дон Чико Филипе Каетано Лопез Мартинез и Гонзалес, речиси плачејќи им раскажал дека го погребал со сите свечености под една канадска топола, а на стеблото што го нарекол Загор со мало ноже изрежал: Судбината беше побрза од правдата. Уште ги известил и дека ако сакаат да го земат, ако дојдат случајно во Форт Аткинсон, кажал, Јужно Онтарио, рекол, а тој може баш тогаш не ќе е таму туку во Сан Хозе дел Кабо Тапачула, нека ја бараат тополата што се вика Загор, и ништо повеќе. Но, за случајот да биде уште позамрсен, истиот човек подоцна му испратил писмо и на Ечо Вревачо; пишувало како еднаш се нашле со Аврам на висорамнината на гавраните на север, и како околу нив имало многу црвени гадови, и како тоа било голема борба, зашто насекаде се слушало само „банг, ток, плом, смак, бооом, ауааак”. Гледајќи како Аврам храбро се бори, радосно извикувал Карамба и Карамбита, а тој удирал велејќи „жими илјада скалпови, жими илјада тапани“ и слично. Во еден миг, во таа општа борба, како што пишувало во писмото, дон Чико Филипе Каетано Лопез Мартинез и Гонзалес, не сакајќи, се разбира, наместо тутун, во лулето ставил барут. Зашеметен од експлозијата пред очите и носот, напишал, не се сеќава што се случило подоцна, но слушнал кога Аврам со последни сили крикнал: „Застани шакалу, да ги расчистиме сметките!” Кога му се разбистриле очите, Чико видел дека неговиот пријател е прободен од стрела со бело знаменце. Умирајќи полека и долго, како во стрип, постојано пцуел некоја Родна што го оставила со двете деца, затоа што се заљубила во некој тетовиран домородец од Манитоба. „Дента пред да го убијат, - напишал човекот што се претставил како аристократ од Сан Хозе дел Кабо Тапачула, - вашиот роднина, и мој голем пријател, во доверба ми шепна дека го начекал мајмунот од Манитоба во Форт Аткинсон, му скокнал одзади за да го удави, и го давел долго, а потоа мислејќи дека го задавил тргнал кон висорамнината на гавраните. За жал, на висорамнината имаше многу црвени гадови”. Пред да го закопа, во џебот ја нашол фотографијата што ја праќа со писмото: „Оваа фотографија, - рече Ечо Вревачо, - еве, оваа”: Во кадрото, Аврам и Родна стојат до еден водопад, а двете ќерки клечат пред нив, се смеат и гледаат негде далеку преку девет ридишта, преку девет гробишта, којзнае каде, навистина. „Сето ова е вистина, жими сите мустаќи на моето семејство”, пишува на крајот од писмото на дон Чико Филипе Каетано Лопез Мартинез и Гонзалес, ми рече Ечо Вревачо неколку дена пред да го убијат.Само што сакав да се насмеам, и да му кажам дека некој се шегува со него, дека приказната е стрип а не вистина, Ечо ја стави фотографијата во џебот и оттаму извади документ на англиски со кој се потврдува смртта на Аврам Вревачо на висорамнината на гавраните, во близина на Форт Аткинсон. Имаше и некаков печат од властите на Онтарио. Печат, Дорунтина, велам, печат, реков. И пак истото, и пак не знаев што е вистина а што лага; дали умрел реално или мамел; дали умрел вистински, како човек, или умрел само така, привремено, во својот омилен стрип, велам, стрип, реков, не знам. Може ли да се сфати смртта без разбирливи споредби, Дорунтина? Сепак, ако се вратиме назад, зашто само спомените можат да ја заменат љубовта, ќе видиме дека небото е темно како црно чоколадо, а Цутика уште гледа во Аврам, чекајќи да излезе, но тој уште седи со рацете на клупата и уште струга со нозете на подот, не запира. Професорката сврте со својот тажен поглед низ училницата, издивна и продолжи:„А потоа се појави Рудолф...” „Знаев, - дувна Аврам под раката.- Јас моја Родна, кога ќе се земеме, ќе ја држам врзана! Жените се како кучки, жими илјада тапани,” – прошепоти стегајќи ми ја раката за да ме увери. „Госпоѓа Бовари го фати Рудолф под рака, а тој ја испрати до дома. Се разделија пред вратата - тивко раскажуваше Цутика, а гласот и беше чудно зарипнат, некако напукнат, како да имаше два гласа во еден збор. - Утредента Рудолф стигна пред вратата со два коња; едниот имаше розови пискули на ушите и женско седло од еленска кожа на грбот. Штом ја почувствува земјата, коњот што го јаваше таа се пушти во галоп. И Рудолф галопираше крај неа. Од височинката на која стигнаа, целата долина изгледаше како огромнно бледо езеро што испарува. Потоа јаваа по работ на шумата; папратта се плеткаше во узенгиите на коњите; од грмушките се слушаше често мавтање на крилја или пак засипнато грачење на гаврани што летнуваат во дабовите. Се симнаа од коњите...” „Што мислиш, тапан, што ќе се случи сега, жими тапанов,” - промрморе Аврам, покривајќи ја устата со својата огромна дланка. „Рудолф ги врза коњите, - спокојно раскажуваше Цутика галејќи ја отворената книга пред себе. - Ема одеше напред по мовта меѓу колските бразди. Тој ја протегна раката, и, придржувајќи ја за половината, ја доводе до едно езерце врз чии бранови водените меурчиња правеа дамки: Ема, дишеше тој во нејзиниот врат. Ох, Рудолф, воздивна таа, а нејзиниот фустан се закачи за кадифето од неговото палто; таа го навали својот бел врат што трепереше од воздишки, и премалена, сета во солзи, криејќи го лицето, тивко му се подаде во папратта...” „Ти реков, во папратта, тапан, - фркна Аврам. - Би ја скинал како тревка, жими илјада тапани! И неа, и папратта!” „Меѓу лисјето трепереа светли точки, како јато колибри да ги беа растуриле во лет своите пердуви, - ја движеше Цутика дланката врз книгата, како да чисти кладец во кој штотуку паднале неколку сронати лисја. - Кога папратта се смири, Ема чувствуваше како срцето пак почнува да и чука, а крвта и тече низ телото како млечна река. Се вратија во Јонвил по истиот пат. Следниот ден таа му ги раскажуваше на Рудолф своите јадови, а тој ја прекинуваше со бакнежи; таа нежно го молеше да ја вика по име, да и повторува дека ја сака, и дека ја сака, и дека ја сака.. . Секогаш кога Шарл ќе излезеше, таа ќе се облечеше набрзина и ќе слезеше на прсти по скалите што водеа кон речниот брег. За да стигне до колибата, мораше да помине низ изораните ниви, нозете притоа и пропаѓаа во калта а калта бездушно ги валкаше нејзините тенки чевлички,” - занесено, како да ја гледа во калта, шепотеше Цутика. Ете тогаш сфатив, Дорунтина, велам, сфатив, реков, дека и таа понекогаш не прави разлика меѓу веројатната вистина и веројатната лага; меѓу реалноста и фикцијата, меѓу уметноста и животот. Мислам дека уживаше и во она што може да го замисли, а не само во она што може да го допре. Еднаш, подоцна, самата ми кажа дека вистината што ја наоѓа во книгите често е многу поуверлива од вистината во животот:„Некој може да живее во својата неуверлива лага цел живот, но нема книга не може да преживее, ако лаже лошо, неуверливо“. Сакав тогаш да и кажам за моите лаги, велам, лагите, реков, што ги оставав да станат стварност, но премолчав. Ќе ти кажам сè за неа, велам, сè, реков, дури и за она што се случи на реката, на оваа река, Дорунтина, долу. Всушност, цел живот ме прогонува таа слика: нејзиниот пурпурен фустан, нејзините тенки чевлички, нејзината црвена тошничка и шапката што потскокнува на брановите како да се смее. Можев ли да сторам нешто за неа; можев ли да направам нешто повеќе за неа, Дорунтина? А тогаш, трперејќи како да е составена од светли точки, како колибри да ги беа растуриле своите пердуви во форма на женско тело, стана, се потпре на катедрата со двете раце и плисна во нас мирис што дури и сега уште го чувствувам: мирисаше на млад тутун наутро, и на џунџуле и босилок пред зајдисонце. Зад неа, во гимназискиот двор без ограда, како растопено чоколадо се спушташе небото, преливајќи се врз градите како врз две тортички со прелив. Почувствував вкус на чоколадо во устата, па скришно подголтнав и погледнав во Аврам; нозете му играа на подот а со испотените рацете оставаше две лигави траги, како два полжави на клупата. Почна да фучи со носот, како бик кој само што не јурнал во црвена шамија, во црвениот фустан на Цутика. И помислив, ако Рудолф повторно се појави однекаде, може да се случи Аврам навистина да скокне и да го задави со голи раце, како што се обидел подоцна да го стори тоа со оној човек во Онтарио. И тоа не е сè. Дознав дека приказната со љубовникот на неговата сопруга е обична измислица; вистината е дека тој се заљубил во некоја црвенокожа доморотка од Манитоба на која и се претставил како Загор, а Родна го избркала од куќата како пес, дознавајќи дека ја изневерува. Умрел во душевна болница во близина на Форт Аткинсон. Многу години пред смртта, во приказната со Цутика, тој само трепери, и се чуди, не знае што да прави ни со нозете, ни со рацете. Подигнувајќи го фустанот со едната рака за да пречекори, професорката се симна од малата платформа на која беше катедрата за наставниците, и во истиот миг кожата над колената и светна како стругано дрво, а јас ја видов папратта, пердувите на колибрите и двете неба што ми капеа во устата како растопено чоколадо. Мислев дека ми се предава целата природа: „Колку повеќе му се предаваше на едниот, толку повеќе го мразеше другиот, - зажубори гласот на Цутика, држејќи ја „Мадам Бовари” притисната со едната рака на градите. - Никогаш Шарл не и беше толку несмасен, со такви гадни прсти, со ум така ограничен, со држење така просто. Кога Рудолф доаѓаше, таа ги полнеше со најубави рози своите две сини, стаклени вазни; ја дотеруваше собата и себеси, како куртизана што чека некаков принц. Слугинката мораше постојано да и ја пере долната облека, а нејзиниот поглед стана посмел, зборовите послободни, нејзината непристојност отиде дотаму што се прошета со него, пушејќи цигара, како за инает на целиот град. Нејзините клепки, според Бувар И. Пекише, беа нарочно скроени за долги, вљубени погледи, во кои зеницата се губеше а некаков силен здив ги ширеше ноздрите и го поткреваше сочниот крај на усните, засечени во бледото лице како со перо, - ја стискаше Цутика отворената книгата на градите. - Нешто што освојува се лачеше дури и од наборите на нејзиниот фустан, од мазните облини на нејзините нозе, - продолжи откако нешто однатре и ја стресе снагата, велам, снагата, реков, пред да ја премести тежината од едната на другата нога. - Кога Шарл се враќаше дома, Ема се преправаше дека спие. Потоа, слушајќи го лекото дишење на Берта во колевката, гледаше во месечината што плови зад прозорецот, мислејќи на Рудолф. Заспиваше дури кога зората ќе почнеше да ги белее прозорците. Едно утро таа доби писмо од него дека заминува во странство, и дека еден ден можеби ќе разговараат спокојно за нивната некогашна љубов. Писмото го прочита лежејќи со отворена уста, бела и бледа како восочна статуа. Од очите и се лизгаа солзи, кои бавно тонеа во перницата. Падна болна, а нејзиниот сопруг цели четириесет и три дена не се мрдна од нејзината постела; ги напушти сите свои пациенти, не спиеше, тагуваше, и го мереше пулсот, и ставаше синап и студени крпи на градите. Кога го касна првото залче, Шарл се расплака од среќа; кога оздраве, ја однесе на опера во Руан. Сè уште не закрепната, во холот на операта го сретна Леон, момчето што отиде да студира право во Париз. Само неколку дена подоцна таа најде начин да се види со него на само. Својот Рудолф веќе го заборави, а Шарл одамна не го сметаше за жив. Мамејќи го мажот дека ќе однесе документи кај Леон, за да ги завери, Ема отиде сама со кочијата, и со него помина три дена во хотелот Булоњ. Се љубеа три дена со затворени прозорци, заклучени врати, со цвеќиња на земјата и со студени сокови што им ги носеа изутрина. Разделбата им беше неподнослива; таа се грчеше на неговата рака ветувајќи дека ќе најде начин, некаква постојана прилика, да се гледаат барем еднаш во неделата. И се гледаа во истиот хотел, со цвеќиња на подот и студен сок во бокалот. Креветот од махагоново дрво беше голем, во вид на лотка. Свилените завеси што се спуштаа од таванот, паѓаа до перниците, и немаше ништо поубаво од нејзиното мазно лице, од нејзината бела кожа што се издвојуваше од пурпурната боја, особено кога од срамежливост ги составуваше голите раце криејќи ја главата со дланките. Всушност, таа беше вљубена како жена од сите романи, како лик од сите драми, како неодредената таа од сите песни,” - заврши Цутика и, за миг, како да изгуби здив, се свитка, се сврте, ја остави книгата на катедрата и со неколку ситни чекори дојде до прозорецот, се сврте, се навали на рамката, на потпрозорецот, ги вкрсти нозете и погледна во мене низ залезот што се спушташе како балдахин до подот. Срцето радосно ми биеше, мислев дека и нејзиното е во мене - секој удар го чувствував насекаде. „Шарл ја чекаше дома, - се јави најпосле Цутика, - а таа доаѓаше доцна, и одвај ако ја бакнеше Берта. Сфаќаше дека веќе е заситена од Леон, колку што тој е изморен од неа. Сè беше неподносливо, дури и самата таа. Сакаше да летне како птица и да се изгуби далеку во најчистиот дел на небото. Ја симна сината тегла, го тргна капакот, и откако ја извади раката полна со некаков бел прав, почна да лиже...“ - замолча професорката, а потоа, шепотејќи како да нè успива, ги спомна рацете на Ема што се влечат врз покривката со благо движење на самртник, кој сака што побрзо да биде покриен со мртовечкиот покров.Го побарала и своето огледало, останувајќи наведната над него сè до мигот кога и потекле крупни солзи. И очите и бледееле како две ламби што се гасат. Клекнат на колена, Шарл и ги држел рацете, треперејќи при секој удар на нејзиното далечно срце. „ Одеднаш, таа, со својата бледа рака, - рече Цутика, - му ја погали косата и: Слепец, издиша колку што можеше, но тој не разбра што му кажа. Гледајќи во неговото грдо лице, исто какво што беше секогаш, длабоко во себе го колнеше белиот отров, го караше, го молеше да побрза, а потоа почна да се смее со ужасна, бесна и безнадежна смеа, и дури тогаш силен грч ја кутна на перницата, - рече, - а Шарл се спружи до неа и заплака„, - заврши професорката. Додека Шарл плачеше како дете, Цутика се сврте и погледна низ прозорецот: едно бело пеперуже долета до стаклото, направи мало кругче со едното, па со другото крилце, потоа малку се оддалечи, па повторно се врати обидувајќи се одново да влезе, но уште еднаш се одби од стаклото, и тогаш можеби сфати дека тука завршува светот, па се сврте и се стопи во просторот како коцка шеќер. Девојките во првите клупи шмркаа бришејќи си ги солзите со дланките: „Ако продолжат вака, ќе ми ги удават мадињата,” - брбореше Аврам чешкајќи се меѓу нозете. Потоа професорката го повлече фустанот набран над колената, пречекори до биничката, и земајќи го дневникот рече: „Шарл ја погреба во невестински фустан, со бели чевли и венец на главата, покриена со зелено кадифе и со коса распослана врз рамениците, како секоја чесна жена...” Ја зеде книгата и тргна кон вратата. Кога ја отвори низ неа помина целиот залез што влегуваше низ прозорците во ходникот, претворајќи ја во ситни пердувчиња што треперат во воздухот. Вратата се затвори, но таа уште беше тука „Еј, ја изрежа во штицата, бе“, - ме боцна Аврам со лактот во слабината. Само тој виде оти треперам како пердув; сите други молчеа и гледаа во вратата, како да ја гледаат професорката скроена од пердувчиња. „Што чекате, часот заврши!” - викна дежурниот ученик Пано Пајпата, отворајќи ја вратата со глава. Имаше глава како токмак. И тој беше тука, Дорунтина. Прексношти самоволно ја напуштил позицијата за да се напие нешто во „Бричен петел”, триста метри подолу од црквата. Се враќал во мугрите низ гробиштата, а капетанот како сенка паднал од споменикот на непознатиот јунак. Пред изгрејсонце, Писпиле Пипиџан уште стоеше пред него со пиштолот во раката, велам, пиштолот, реков, готов да го застрела ако проба да се брани. 9. Зад црквата има еден помал шатор за командантот, велам, шатор, реков, и еден поголем за нас, снајперистите. Ние сме приближно осуммина. Ако половина од нас се на позиција, другата половина спие во логорот. За капетанот никој не знае кога е во шаторот а кога во ровот. Кога не го очекуваш ќе ти удри клоца во чизмата, велам, чизмата, реков, и дури тогаш ќе сфатиш дека стои зад тебе, и дека можеби одамна бил тука, во близина, гледајќи што правиш и како се однесуваш на фронтот. Гледа дали се плашиш, што е многу лошо за снајперист, или пак можеби се правиш непотребно храбар, што е уште полошо: „Снајперистот, вели, треба да биде трпелив, смирен и свесен дека и тој има тело, иакo можеби никој не го гледа. Тоа што е далеку од непријателот, не значи дека е далеку од смртта. Секое тело си ја носи својата смрт со себе, вели, а сите имаме тело, рече, и бог има тело, и затоа знае што е смрт; кога би немал тело, не би знаел што е смрт, а штом нема смрт, нема зошто да се војува. Значи, да бидам јасен: човекот е една обична краставица што знае дека ќе умре. Затоа, биди одговорен, одживеј ја сопствената смрт како човек, со ум”, повторува Писпиле Пипиџан секое утро пред да влеземе во ровот. И секогаш ја спомнува краставицата, велам, краставицата, реков, и секогаш кога ќе ја спомне се потсетувам на случката во гимназијата кога му го гризна увото на директорот. Се бричеше редовно пред изгрејсонце, а пред него, заглавена во гранките на крушката, стоеше тенка книшка, некаква кратка историја на филозофијата од Крешенцо, чинам, па верувам дека токму од неа напамет ги имаше научено мислите што ги кажуваше како свои, иако мислам дека не ги разбираше сосема докрај. Вчера најпосле го прашав што му значи тоа и бог има тело кога знаеме дека нема, а тој само одмавна со раката и се качи во камбанаријата за да провери што се случува на другиот брег од реката. Кога се симна, ме фати под рака и заедно влеговме во ровот: „Како бог ќе го создадел човекот, мој таканаречен генерале, рече, ако не знаел како треба да изгледа. А, внимавај, постоел само тој, и знаел единствено како изгледа самиот, и ништо друго”, заврши излегувајќи на позицијата каде што пред неколку дена беше распореден Пано Пајпата, значи истата позиција што самоволно ја беше напуштил одејќи во „Бричен петел”. Сега Писпиле беше веќе избричен, се разбира, и шеташе со пиштолот во раката, готов да го убие, ако проба да се брани. Сите бевме построени до ѕидот, и гледавме час лево, час десно, но постојано само во него. Единствено Пано Пајпата, оној што многу години порано влезе да ни каже дека часот за Ема Бовари веќе е завршен а ние како сред чинка уште седевме во училницата, само тој, значи, беше издвоен малку потаму, до олтарот. Капетан Писпиле одеднаш застана, плукна како да има влакно на јазикот, и пак почна да шпарта пред нас, држејќи го на нишан само него, само Пајпата. Повремено удираше во крстовите попаѓани во тревата, велам, тревата, реков, и така затетеравен, задржувајќи се некако да не падне, ги пцуеше мртвите што токму тука решиле да уживаат во вечноста. Беше лут што му одмагаат, кога веќе не му помагаат. Држејќи го пиштолот постојано свртен во Пајпата, скокна на еден ѕидан гроб, малку повисок од тревата, ги подигна панталоните, потклекна два-три пати за да ги одлепи од потта меѓу нозете, почека една заталкана граната да експлодира во бостанот, сосема ран бостан што успеваше само во таа нива зад гробишата, велам, да експлодира, реков, разнесувајќи ги семките насекаде, а потоа рече: „Овој човек, доколку е човек, досега требаше да изврши самоубиство,- вели,- од патриотски причини, - плукна и покажа со пиштолот во Пано Пајпата, кој, цупкајќи како пред зафатен кенеф, ги држеше панталоните со два прста протнати во гајките. - Му дадов „Акјураси”, пес му матер, најдобар снајпер на светот, произведен во финската фабрика „Лапуа”, развиен од научниците на американскиот марински корпус. Тој ни е еден, вели, единствен во четатата, рече. Куршумот е сребрен, се лепи за цевката и не се слуша никаков звук. Може да ликвидира непријател со панцирен елек од четврта категорија на далечина од илјада и триста метри, еј! Еден негов куршум, пес му матер, вреди колку илјада наши. Овој човек, доколку е човек, стој мирно, краставицо една, беше задолжен само за крупни мети, значи битни ѕверки, реков; пред три дена наредив да го чека и да го ликвидира главниот, оној без рака, пес му матер, оној со брада во која има само дупки за очите. И, замислете, пес му матер, овој пред вас го оставил снајперот во ровот, стој мирно, краставицо една, скапиот снајпер, и заминал во „Бричен петел”, на пиво! „Вино,”- промрмори сè уште неотрезнет Пано Пајпата, а Пипиџан Писпиле скокна од гробот и сега одблизу му го впери пиштолот во главата. Војникот почна уште побрзо да ѕенѕа во трњето, да цупка и да потскокнува како да игра оро, а капетанот го следеше со пиштолот како да му диригира. За малку гласно ќе се насмеев, Дорунтина, ќе се закикотев. „Тој, значи, во „Бричен петел” а непријателот значи во „Бричено газе”! - продолжи капетанот. - Душманот можел да ни влезе во шаторот, пес му матер, краставицо една, што значи ем да не убие, ем да не посрамоти, - вели Пипиџан. - Три бради веќе беа стигнати до средината на мостот; пред себе имаа пуштено магарешка запрега со сено. Мојот заменик Ечо Вревачо, вели, Вревачо, рече, благовремено дејствуваше со рачен фрлач, и запрегата експлодира како магацин со оружје. Имаше и неколку шарени ракети како за огномет. Беше многу убаво да се гледа оддалеку, пес му матер. Но, таа експлозијата требаше да се случи меѓу нас, внатре, значи во нашите позиции, во нашите редови. Ако се случеше, сега ќе бевме пастрма со биографија. Благодарејќи на мојот заменик Ечо Вревачо, кој во оваа прилика во отсуство го пофалувам, од запрегата останаа само копитата на магарето. Жал ми е за магарето, но не ми е жал за тебе, краставицо една, несвесна,“ - рече Пипиџан, и, држејќи го пиштолот свртен во Пано Пајпата, пак почна да шета низ тревата, да го цепи воздухот со едната рака, да кршка со коловите меѓу крстовите како да скија. Свртувајќи за назад, удри во еден маскиран камен со бледа петокрака на врвот, изгуби рамнотежа, и, додека паѓаше пцуејќи во тревата, пиштолот ненадејно истрела еден куршум во просторот. Истиот миг Пано Пајпата падна назад во тревата претајќи со нозете како превртена желка, велам, желка, реков. Гребејќи во тревата се довлечка до ѕидот на црквата, и одеднаш ги спружи нозете, ги олабави, се смири. Кога Писпиле Пипиџан некако стана, кога се исправи, ние уште стоевме ококорени, без раце и без усти, како недовршени бисти во гробиштата. По неколку секунди, Пано полека се поткрена, се потпре на олтарот, затрепка како да се буди, како да се расонува, се фати за носот, дувна и одеднаш сфати дека е жив. Капетанот разроко се закикоти, како да плаче и како да се смее истовремено, празнејќи го притоа пиштолот во раката. Негде јужно, велам, низводно од мостот јужно, реков, негде од правец на левиот брег, кота 106, штракаа митралези а меѓу нив повремено, како да удира печат, тупкаше снајпер. Штом Пипиџан ги фрли фишеците пред нас, видовме дека се маневарски, свиткани на врвот, без куршуми. Иако тоа го прави веќе вторпат, никој никогаш не е сигурен каква муниција има во пиштолот. Полнејќи го пред нас, но сега со вистински куршуми, бесно нареди Пано Пајпата веднаш да задолжи нов снајпер: „Ќе ти дадам уште една шанса, крставицо една, блесава,” рече и лично го качи во камбанаријата. За жал, само што се качи веднаш беше погоден меѓу веѓите. За помалку од половина час, ископавме гроб до споменикот на непознатиот јунак, сметајќи дека само тој се гледа во тревата, па затоа лесно ќе го најдат, ако некогаш сакаат да го најдат и да го земат. Само, помислив, којзнае дали ќе го бараат; веќе со години никој од семејството Пајпа се нема вратено од Симпсоновата пустина; сите си ги смениле имињата и сите живеат јужно од екваторот, зад Индискиот океан, во близина на Алис Спрингс, во подножјето на Макдонеловите планини; единствено тој остана во татковината, од патриотски причини: пиеше само домашно вино и пееше само јуначки песни, песни за плачење. И погребот му беше патриотски: „Патриоту, Пајпа! Сите имаме тело, значи и бог има тело. Смртта е божја работа, пес и матер. Сакам да ти кажам дека гробиштата, како и јавната куќа, нели, се разбира, се место за сите луѓе. И јавната куќа е отворена за сите, и гробиштата се отворени за сите. Сношти беше во „Бричен петел”, сега си овде. Животот и смртта се иста играчка. Ти, патриоту Пајпа, не се срамеше од животот, но, еве, не се срамиш ни од смртта. Ти, краставицо една, патриотска; ти, Пано еден, Пајпо една, не се срамеше од ништо, затоа беше голем патриот. Нека ти е лесна земјата, иако знам дека оваа земја не е лесна,” - рече Писпиле Пипиџан, го пушти парчето државно знаме што случајно го најдовме во тревата, и фрли еден грст земја во гробот. Трубачот Ошо Црцр набрзина црцна две-три патриотски ноти, а потоа со мокар барут на крстот напишавме: „Државен патриот Пајпа”. Сите го знаеја само како Пајпа, иако вистинското презиме му беше Докурчев. Истата ноќ, Дорунтина, вие имавте офанзива; се обидовте да го заземете мостот и да влезете во гробиштата, за да може оттука да напредувате кон полето. Претпоставував дека ќе форсирате некаква линија на разграничување паралелна со северната граница од каде ви доаѓаа оние со брадите. Во првиот бран загинаа најхрабрите, но зад нив доаѓаа и оние што не беа храбри како нив, иако имаа исто така голема желба да гинат. Сигурно мислеа дека одат директно во рајот, нели, оној рај со река, вино и убави девојки, знаеш. Од камбанаријата, каде што Писпиле ме распореди по смртта на Пано Пајпата, гледав како во бранови, како црни мравки, ги прескокнуваат убиените, ранетите и легнатите, велам, мравки, реков, и продолжуваат напред. Ниту запираа, ниту завршуваа. Чиниш некој фанатичен бог седи негде зад ридот и ги прави од кал: оп - кал, шлап - човек, трчај гини, вели; не можев да верувам дека ги има толку многу, велам, многу, реков, и дека личат како копирана слика. Низ оптичкиот нишан, низ визирот за ноќно набљудување гледав дека најупорни се најмалите; оние во црни кошули и бради во кои има само дупки за очите. Над веѓите имаа врзано некакви ленти со црно писмо, како нанижани скакулци. Се симнуваа кон реката, велам, реката, реков, ловејќи ги куршумите со уста. Ми се стори дека се радуваат што гинат, а нашата прва линија ги косеше веднаш штом ќе се појавеа на брегот, велам, брегот, реков, пред да стигнат до бунарите за вода, кои очигледно се обидуваа да ги заземат по секоја цена. Но, само што ќе паднеа, до нив растеа нови глави, како да им излегуваа од градите. Пред мугрите мораа да дејствуваат и нашите хеликоптери Ми-24; беше ужасно, како во кланица. Гледав од камбанаријата, и не можев да верувам: момчињата со брада во транс трчаа под хеликоптерот и пукаа во него со обичен калашников, но следниот хеликоптер ги распарчуваше како лубеници во воздухот; прскаше црвена месечина наоколу; прскаше крвав воздух, Дорунтина. Светнуваше некаква точка во просторот, и одеднаш ноќта прскаше над левиот брег како новогодишна прскалка Којзнае колку беа убиени таа ноќ, Дорунтина. И птиците што се пикаа во камбанаријата мирисаа на крв; капеше од крилјата на ластовичките стуткани во гнездото над камбаната. До мугрите не истрелав ниту еден куршум од мојот снајпер, од оваа „Црна стрела”. Но, само што скокна сонцето над црквата, таму, зад тебе, кај источниот ѕид на тврдината, открив едно момче со маскирна кошула како твојата. Снајперот уште му стоеше свртен во камбанаријата, а тој полека се чешлаше. Сфатив дека токму оттаму е пукано во Пано Пајпата; го притиснав окото на ласерниот нишан и го бележав на челото: во едната рака држеше црна беретка, а со другата уште се чешлаше. Пред да стиснам на чкрапалото, видов дека има амблем со некаква црна птица на левиот џеб; ја погодив токму меѓу крилјата. Момчето не стигна ниту да ја спушти раката со чешлот; умре без патец и без страв, зашто никој не се плаши од она што не го знае. И замисли, Дорунтина, првпат откако сум овде, првпат, жими сè, верувај, почувствував некакво олеснување; првпат одмаздата ја почувствував како задоволство. Всушност, почувствував исто задоволство како тогаш кога, конечно, по четири години, во студентскиот весник го видов објавен мојот расказ за жената што ја уби цевка на тенк во купето на оној воз со кој за првпат одеа на гости кај родителите на момчето. Нешто мирисливо ми се топеше во стомакот, велам, стомакот, реков, нешто невидливо ме галеше однатре со крилцата. Можно ли е успехот да е некаква одмазда, Дорунтина, некаква длабока, скриена одмазда, Дорунтина? И, кому му се одмаздуваме со нашиот успех? Не знам, се разбира. Потоа само гледав низ нишанот, велам, нишанот, реков, и чекав да видам дали навистина можете да победите цела една армија, без разлика кој и колку ви помага; може ли да ги заземете изворите од кои се снабдува половина град од левата страна на реката. А постојано преку планината доаѓаа нови платеници, се симнуваа во групи, брада до брада, велам, брада до брада, реков, и упорно се обидуваа да ја прегазат реката, да ја пробијат оградата и да ги заземат изворите. Тоа веќе го направија на северниот дел од фронот: сто илјади жители веќе точно сто дена до денес се без вода, Дорунтина. Така рече Писпиле Пипиџан, а тој знае. Сакам да кажам, дури првиот бран паѓаше како покосен во заштитните шанци околу бунарите, новите клечеа и се клањаа во сенките зад нив. Штом ќе завршеа, стануваа и јуришаа на своите свети куршуми што им доаѓаа во пресрет; некои стигнуваа да соберат и по неколку зрна во градите пред да паднат. Пред да се спушти мракот, мораа да дејствуваат и нашите авиони „сухои”, велам, нашиот СУ-25, реков, наречен „жабја нога”, сличен на американскиот А-10, „Тандербол”. Оние што ги преживеаја ниските летови на авионите, успеаја некако да се повлечат кон селата, преправени во селани малтретирани од власта: „Знаат каде ги чекаат нивните изнајмени, курвински тв-екипи, - вели Пипиџан, - затоа со себе како мравки ги влечат труповите преслечени во цивилна облека”. И јас гледав како мртвите ползат по падините над тврдината за да се појават утредента на СNN. Следната ноќ, јас бев на позиција кај мостот, истата позиција каде што Пано Пајпата го оставил снајперот и заминал во кафеаната „Бричен петел”. Главниот ров почнува кај мостот а завршува овде, Дорунтина. Споредните ровови го поврзуваат целиот брег од бунарите до црквата, и од црквата до највисоката точка во котлината, точно каде што сум сега. Пред мракот неколкупати заврна дожд; истури и престана, а потоа се врати уште двапати, и пак истури, како да полива, и пак го снема. Кон полноќ борбите прекинаа, и беше многу тивко, нели. Месечината како жолта срча висеше над реката. Бевме тројца во ровот; седевме и молчевме. Капетанот забрани да зборуваме, и да се движиме, зашто месечината го осветлува токму нашиот брег, а беше и многу тивко, па секој шум се враќаше како ехо од ѕидините на тврдината. За да на седиме џабе, Писпиле смисли една итра игра: во трњето врзавме парчиња алуминиумски фолии што светкаа по брегот. Неколкумина од вашите неопитни борци бездруго помислија дека ги откриле нашите позиции, зашто ветрето навистина ги нишкаше, ги вртеше фолиите, и тие светкаа како што ќе удреше месечината во нив. Тоа веројатно личеше на отсјај од пушка или нож, сеедно, па затоа измами и неколкумина ваши стрелци, кои пукајќи во мамките наивно ги открија снајперските гнезда. За неколку минути успеавме да ликвидираме тројца. И пак молчевме, Дорунтина, зашто не знаевме каде е Писпиле Пипиџан; може да е далеку, си велевме, но може да е и близу, може да е зад нас, си мислевме. Шета по рововите како сенка, а пак не знаеш дали е само сенка или е лично тој. Кон полноќ, ако се сеќаваш, велам, сеќаваш, реков, пак почна да роси; се покрив со шаторското крило, но бев многу гладен, цревата ми кркореа, ми се чинеше дека ме слушаат дури во џамијата преку река. Во темница ја наџбарав торбата со леб, и го најдов парчето што ми остана од ручекот. Иако беше малку влажно, велам, влажно, реков, се стуткав под шаторското крило и почнав да јадам. И веќе гризнав неколкупати, кога во близина, внатре во ровот, зад аголот, падна уште една граната. Го пикнав лепчето во торбата, се наместив во градобранот, во длапката, се покрив и чекав да светне нешто преку река, кај вас, во рововите. Чекав, и не светна, а кога се раздени, Дорунтина, видов дека до мене, навалено во ровот како да спие, седи момчето што дојде на местото на Пано Пајпата. Крвта направила браздичка до мене; ја отворив торбата, велам, торбата, реков, и тогаш видов дека лебот што сум го јадел е сосема црвен, нацицан со крв како сунѓер. Само што го фатив во раката, крвта почна да капе од него, велам, крвта, реков, и тогаш сè во мене се збуричка, се истури, се преврте, душата чинам ми замириса на момчето. Удирајќи со темето во влажниот ѕид на ровот, велам, ровот, реков, и гризејќи ја раката, за да не ме слушне Писпиле Пипиџан, плачев и повраќав, и уште плачев и уште повраќав, а крвта уште капеше од лебот, и сè што имав внатре ми се креваше по гушата, се корнеше и вриеше. И уште го држев крвавото парче во раката, како да го држам срцето на момчето, а тоа чинам уште ме гледа, и како да се чуди, како да не верува. Не верува дека сум јадел таков леб, или не верува дека е мртов, Дорунтина. Истиот ден Писпиле Пипиџан ме повлече од таа позиција, и ме префрли повторно во камбанаријата; додека одевме низ рововите, кои како лавиринт го имаат прошарано целиот брег, и којзнае што ќе се прави со нив кога сето ова ќе заврши, капетанот ми кажуваше нешто за храбрите и за кукавиците, ама сега се сеќавам само на малите и на големите риби; всушност рече дека големите риби пливаат сами, а малите во јато, и дека големите имаат голем, а малите мал живот. И затоа, вели, пак ме распоредува горе, во воздухот, таму каде што ќе бидам сам, одвоен од сите, значи и од крвта што тече само по земјата: „Во рововите секогаш има крв, зашто во рововите пливаат малите риби, вели, мамките,” рече. Слушајќи го со прескоци, ја свртев главата на другата страна, Дорунтина, и одеднаш ровот навистина ми се стори крвава река во која пливам како мртовец претворен во риба: „Убиј, и веднаш заборави”, вели Писпиле Пипиџан качен веќе со мене во камбанаријата, покажувајќи со главата кон џамијата. Го наместив снајперот во процепот, го притиснав окото на нишанот, велам, нишанот, реков, и видов некаква сенка што се врти во минарето. Сакав нешто да кажам, но капетанот ме клоцна во чизмата назад: „Знаеш ли што е најголемиот проблем со смртта?” - вели. „Што,” - велам јас гледајќи во сенката што сврте уште еден круг во минарето. „Тоа што нема кој да ти каже дека си мртов !” - рече, ме чукна уште еднаш по чизмата и, цивкајќи како глувче, се симна удолу по скалите. И, навистина, Дорунтина, така е; смртта е секогаш со нас, а воопшто не се познаваме, збор не си кажуваме цел живот. 10. „Смртта ќе ја забележиш тогаш кога ќе почне да кружи околу тебе со лице што го препознаваш. Без тоа, таа е само празен простор што врти и се доближува како мачка што не е сигурна дали ќе ја погалаш или ќе ја удриш. Ќе ти кажам за смртта на татко ми, за исчезнувањето на мајка ми и за писмото од Јасна Полјана,” - вели Цутика стоејќи во шарената светлост што се цеди низ тенкото перде на прозорецот. Првпат сум кај нив дома, велам, дома, реков, и првпат гледам толку книги на едно место: целиот ѕид спроти прозорецот е покриен со книги. Сите се со тврди корици, и сите се сиви, избледени од сонцето што трепери симнувајќи се по сталажите како по скала. Забележувам дека во една редица по неколкупати се повторуват исти романи на руски, а овде-онде меѓу нив има и неколку преведени на други словенски јазици, но повторно истите романи и истите руски автори. Се обидувам да избројам колкупати ги има „Војна и мир” или „Ана Каренина”, но брзо се откажувам, затоа што заборавам колку сум избројал пред да стигнам до вториот ред. Гледам само дека полиците завршуват во таванот, а таму книгите се наредени легнати, зашто нема простор за да бидат исправени. Прозорецот наспроти книгите гледа во дворот со велосипеди, кои со метални шипки се поврзани со големиот, железен стожер во средината. Се сеќавам дека децата порано ги возеа со часови; вртеа кругови околу стожерот, лапаа мушички и се смееја. И јас доаѓав понекогаш.Го возев средниот велосипед, броејќи ги круговите од залезот до залезот. Истиот залез сега минува низ фустанот на Цутика, и ми ги скокотка рацете во скутот дури гледам како таа се поткачува на троножно столче, покриено со ткаена дипличка, а потоа зема две книги од погорните редови и седнува спроти мене: „Ова се први изданија,- вели.- Кога бев сосема мала, кога мислев дека сите приказни се вистински, дека нема измислени приказни, мама Катарина ме седнуваше на истото столче, тоа столче, само покриено со друго чергиче, и долго ми раскажуваше за две славни жени: едната се викаше Ана, другата Наташа. Беа многу убави, се сеќавам, и многу убаво се разбираа со мајка ми, како сестри; таа често му велеше на татко ми: Да сум Ана, јас би го направила тоа, или: Кога Наташа би била на мое место, таа сигурно би го сторила токму тоа, или пак: Само Ана и Наташа можат да ме сфатат, и слично. Подоцна се појави и Маша, но кога ќе ја спомнеше неа, секогаш плачеше: Ја открив Маша, рече, а Маша сигурно ќе биде на моја страна, ако одлучам да заминам, велеше листајќи ги книгите распослани на подот. Тогаш не сфаќав дали се заканува, или пак така само се оправдува пред татко ми за нешто, за што било, не знам. Долго мислев дека тоа се некои нејзини пријателки, но ми беше чудно што никогаш не доаѓаа дома кај нас, никогаш не пиеја кафе со мајка ми, како другите нејзини пријателки, како колешките од работа; таа предаваше руски јазик во осмолетката кај црквата, знаеш, а тие што доаѓаа се викаа Грумка, Севда, Миска, Фруска, но ниедна не се викаше Ана, Наташа, Маша... Еднаш ја прашав зошто пријателките што најмногу ги спомнува, никогаш не доаѓаат кај нас, а таа само се стресе како одеднаш да и застуде, ме гушна и ми рече дека тие не можат да дојдат, зашто не го знаат патот, ама таа еден ден ќе замина кај нив, оти таа знае каде живеат; тогаш почнав да се плашам дека ќе замине без да ми се јави, и затоа кога спиев ја држев со прстето пикнато во иличката на ноќницата за да не ми побегне. Се сеќавам дека еден ден отидовме кај отец Тихота, во манастирот, и тогаш малку се смирив, но ми остана некој студен ветар во снагата; оттогаш и јас понекогаш се стресувам како да ми дува низ душата, - вели Цутика стругајќи ги колениците една од друга, како да и дожежува од сонцето во скутот. - За жал, три дена по моето дипломирање, Катарина навистина замина, и дури тогаш средувајќи ја библиотеката ги открив овие книги. Гледај! - рече професорката отворајќи ги двата тома во скутот: - На секоја страница со молив се подвлечени само Ана и Наташа, и на секоја страница, во аголот, овде, и овде, и овде, види, ова, гледаш, насекаде цртала по една бела пеперутка. Ана, Наташа, пеперутка; Ана, Наташа, пеперутка, но без Маша, гледај! Неа ја открив подоцна, всушност Катарина ми ја откри тајната за неа неколку месеци пред да дипломирам, - рече, стана, ги врати двете книги во горната редица а потоа од вториот ред извлече друга, во тврд повез и сосема избледена, можеби најмногу од сите други на рафтовите: - Ова е неговиот дневник; овде ја пронашла баба и, и сфатила дека е внука на грофот. А, всушност, таа е внука на Маша, слугинката на грофот. Во 1895-та година, во својот таен дневник Толстој запишал:’Денес ја поткачив Маша. На мажот и му подарив коњ!‘ И толку. А таа беше убедена дека е негова внука; затоа ги купувала сите негови книги, како да сака да му се оддолжи за коњот. Се разбира, овде има и книги што ги наследила од баба и Маша; неколку реда во полицата спроти прозорецот. Нејзиниот единствен син, мојот дедо, татко на мајка ми, Алексеј Петрович Краснов, бил белогардеец, архитект; белите бегалци под наездата на црвените револуционери ја напуштале Русија, барале нов дом надвор од татковината. Архитект Краснов бил еден од триесетте илјади што дошле во овие краишта. Мама Катарина е родена овде, - рече Цутика, и повторно седна на троножецот спроти мене, па сега не морав да и го барам лицето таму негде горе, зад градите: - Види, - вели, - овде ја има подвлечено секоја втора реченица; имам чувство дека се барала меѓу редови, дека ги вдишувала сите белини во текстот за да се пронајде. А пак можеби не се нашла. И јас имам чувство дека сум родена во некоја од овие книги, дека сум родена меѓу две страници, а моето тело се зборови, мојата душа гласови; понекогаш се будам со чувство дека кожата ми се собира во точки и запирки, во разни интерпункциски знаци, а телото ме пецка како некој уште да пишува по мене со перодршка. Понекогаш не знам дали сум родена од вистинска мајка или од книгите што ги сакам како мајка, - издиша. - Три дена по моето дипломирање, - продолжи потоа, - Катарина замина на фризер со црвена чантичка и бела шапка, а по неколку недели се јави од Јасна Полјана, поточно од ливадата на која пасел коњот на баба и Маша, како што имаше напишано во писмото. Еве го тоа писмо, - рече Цутика вадејќи тенок, пожолтен лист од книгата: ’Во куќата на грофот ме пречека едно момче, љубезно дете, умееше да говори поинаку од другите; тебе сигурно би ти се допаднал, само што нема коса на темето; ме одведе на гробот, и замисли, Цуци, по пат врз мене висеа гранките што ги допирал грофот, за да си ги размрда рацете од Наполеон и Кутузов, да не речам од Ана и Наташа; неколку ветки момчето мораше да подигне со рацете, за да можам да поминам исправена, и, замисли, Цуци, одејќи постојано имав чувство дека низ гранките ме ѕирка баба Маша; верувај, овде сè мириса на нашиот коњ,нашиот подарен коњ. Постојав на гробот колку што можев, а потоа влегов во една селска крчма, крај мало езерце со диви патки; ме послужи убавец со руса коса, мислам дека се претстави како Матвеев; не сакаше бакшиш, но сакаше да раскажува стари приказни, и така дознав дека дедо ми многу се израдувал за коњот, а кога Маша се породила, го јавнал и галопирал до крчмата пеејќи песни за својот син, и притоа, така пеејќи, удрил во гранка, паднал и никогаш не станал. Сето ова го знаеше и татко ми, но не знаеше дека грофот пишувал таен дневник, и дека во него го запишал и коњот; ти знаеш дека јас дознав за тоа дури кога ти ми ги донесе неговите дневници за роденден; ти благодарам, Цуци, но овде најдов уште нешто. Во музејот има еден стар дневник во ракопис; во него го прочитав ова:Маша беше многу убава, но се плашам да ја опишувам од страв да не искрсне повторно во мојата фантазија оној нејзин волшебно примамлив лик, создаден во мене за време на мојата страст кон неа. За да не се огрешам, ќе кажам дека беше необично бела, раскошно градена, беше жена...Сега знам сè, Цуци; ти личиш на неа; пред малку изнајмив пајтон, ист како оној на грофот и, сега, откако ќе се поздравам со овој Матвеев, умно момче, ќе тргнам за Астапово; ти знаеш дека тој умрел таму, на железничката станица, гледајќи ги винтовите и синџирите на вториот вагон. Инаку, како ќе му текнело да напише: Мојата одмазда е моја награда. Запали му свеќа на татко ти од мене; ништо друго не му треба. Ќе пратам картичка кога ќе стигнам, Цуци’. Поминаа не знам колку години оттогаш, а таа уште не стигнала во Астапово, - рече Цутика затворајќи ја книгата со писмото. – Всушност, никој не знае ни дали тргнала; ја водат како исчезната; и нејзината смрт можеби кружи околу мене, но нема лице за да ја препознаам. Врти како мачка,“ - вели галејќи ја книгата во скутот. Залезот сега и се качуваше по рацете, потскокнуваше да ги дофати градите, и сè беше некако во исчекување, па затоа беше многу тивко. И уште е тивко во моите спомени, во нивната куќа, Дорунтина. А нивната куќа е на крајот од градот; зад неа почнува паркот со скулптура на дете што мочка, претежно тенко и рамномерно, слично како детето на плоштадот. Само, за разлика од она на плоштадот, кое зиме воопшто не мочка, млазот на детето во паркот постепено замрзнуваше, па за Божик пред него се сликаа туристите, особено кога на чудесниот разгранет лак од мраз ќе застанеа диви гулаби преморени од залудната потрага по храна низ двориштата. И тие сфаќаа што значи кога ќе ти умре задолжителниот портрет во државата: одеднаш ги снема дури и ронките! Ете, токму пред таа фонтана во паркот завршуваше дрворедот од липи што почнува од автобуската станица кај мостот. Кога си доаѓав дома како студент, значи само за државни празници, морав да поминам по таа улица, и низ тој дрворед, за да стигнам до куќата на дедо. Од двете страни на улицата, построени како почесна стража, дотерани, радосни и стокмени на своите најубави фотографии во животот, тивко се усмивнуваа покојните сограѓани. Минувајќи оттука секогаш имав чувство дека негде на улицата, подолу или погоре, сеедно каде, и сеедно кога, сигурно ќе ме пречека позната насмевка, а такви имаше многу, зашто градот беше премал за да има непознати мртовци. Ако погледнев лево или десно, веднаш ќе ме уловеше нова, но сосема позната насмевка: стои на дрвото, се смее и не ме пушта; таа да се радува, а јас се чудам, не верувам дека и тој се построил во почесната стража на дрворедот. Не смее да зборува, бидејќи е почесна стража, се разбира, но од очите и од устата читам оти сака да каже дека смртта не е отсуство туку само променето присуство: ’Смртта постои, - вели одеднаш Цутика, - како што постои воздухот што нè притиска. Тој нè притиска со сила од седумнаесет тона, а ние воопшто не го чувствуваме тоа дури не нè притисне само на едно место. Овде, на пример, - рече, - овде, - вели, и ги допира двете гради со двете раце. - Дури тогаш сфаќаме дека постои,” – заврши. И навистина, Дорунтина, замисли: седумнаесет тона а ние воопшто не го чувствуваме тоа мислејќи дека воздух е само она што го дишиме. И врз тебе, и врз мене, реко моја длабока, сега лежат нашите седумнаесет тона воздух. Кога за миг би го поклопиле нашето срце, само него, веднаш двајцата би се преселиле на дрворедот: ти на вашиот, јас на нашиот дел од улицата; ти од мостот натаму, јас од мостот наваму. А замисли го сега и ова, Дорунтина: ние стоиме на нашите липи, оние што ќе ни ги определат, оние на кои има место за нови насмевки, стоиме и спокојно гледаме во сите што минуваат по улицата. Стоиме гордо и со кренати глави, се разбира, зашто ние сме почесна стража на главната улица. Одеднаш, меѓу нас, по средината на улицата сè до мостот, и од мостот наваму, во свечени униформи, се разбира, маршираат Писпиле Пипиџан и оној твојот, со брадата, едноракиот, велам, Сакатиот, реков! Сонцето им блеска во ордените на градите.Твојот доаѓа до мостот, и се враќа назад, зашто така е договорено со нашите, а мојот тргнува од мостот, доаѓа до фонтаната со детето што моча на влезот во паркот, значи до куќата на Цутика, и се враќа назад, зашто така е договорено со вашите. А ние стоиме мирно, гордо и насмеано, зашто смртта, нели, не е отсуство туку променето присуство. Сите сме дел од прославата, но според заслугите. Чуден карневал е животот, светлино на окото мое; чуден, велам, чуден, реков. И, еве, само што го спомав, и таму е! Тој, Дорунтина, велам, Сакатиот, реков. Не забележав кога излегол од ровот, и застанал расчекорен во јагликите. Ја видов сенката што падна врз твојот снајпер, и дури тогаш го открив ѓубрето до леската. Со задоволство би го убил, иако сè уште не знам дали е Фатос Дедели, колегата од Круја. Би го убил секако, признавам. Гледам како те пие, велам, пие, реков, Дорунтина, те голта со очите како бистра вода, те шмука со сламче, а ноздрите му се шират и му треперат; можам да замислам колку си убава така спружена под неговата сенка, со обли, раширени нозе и мазно брекче што пулсира залепено на земјата. Чинам целиот рид дише со тебе, како да трепери секое цветче и листенце, пренесувајќи го здивот на твојата снага низ јагликите, Дорунтина. Иако знаеш дека тој е тука, ти не можеш да се свртиш, да го видиш, но јас гледам како погледот му се лизга по твоите нозе, се качува преку наборите зад колената, се мушка меѓу бедрата, излегува озарен и најпосле стигнува до твоето највисоко место одзади, а ти ниту трепкаш, ниту се усмивнуваш - лежиш спружена во јагликите како смрзната, како да ти минува змија по длапката на `рбетот. Замислувам дека врз тебе сега не притискаат само оние седумнаесет тона воздух, туку и таа црна сенка, тој лигав поглед што чувствуваш како се влече и како се пика под твојата коса. И одеднаш, ете, тој, велам, брадосаниот, реков, чекај, да, страшно, ете се спружи во јагликите до тебе, Дорунтина, гледаш, до тебе, реков, и држејќи се на единствената рака, бесно, како сопнат коњ, стресе со главата, ги вознемири јагликите со брадата, ги сврте кружно, велам, кружно, реков, и сега веќе покажува кон мене со речиси празниот ракав закачен на рамото. Знам дека не ме гледа, но веројатно претпоставува дека нешто мора да има на највисоката точка на овој брег, велам, брег, реков, на оваа страна од реката. Ја залепи брадата со дупки само за очите до твојата коса, и дишејќи чинам дури и со празниот ракав, ја допре твојата рака под снајперот, ја допре, а не знам дали те сака, не знам дали те мрази; не можам да му го видам лицето, но очигледно не знае како човек ниту да сака, ниту да мрази. Со рамото те турна од снајперот; ете го залепи своето десно око на нишанот, а во истиот миг на мојот магарешки трн слета искубан гавран и замавна со крилјата за да се задржи. Можеби гавранот ме покри, или, можеби, кога те турна го сврте малку и снајперот, не знам, но Сакатиот само дувна во јагликите, ги испогани јагликите, се помести и, еве, ти сега пак си зад нишанот, велам, нишанот, реков. А можев да притиснам на орозот, и тој сега ќе беше мртов, и сè ќе беше завршено, Дорунтина. Мистичниот гавран на колегата Артур Гордон Пим, мора да е тој, не успеа да се задржи на трнот; летна и сега пак те имам во визирот, а гледам дека и ти ме држиш на нишан, како ништо да не се случило. Сепак, би сакал да знам што му значи тоа вртење со главата, велам, главата, реков, и тоа тресење на брадата дури гледа кон овој брег на реката, Дорунтина? А колку би сакал да го убијам дури те гледа така по косата, и дури се пика со тој крвав поглед под блузата, кревајќи ја главата за да ги види твоите гради што светкаат како огледалца во јагликите. Видов како ти ја помириса косата , и како се повлече уште малку наназад, те изгледа одзади, па се крена со здравата рака, се турна уште малку поназад, се исправи на колена и повторно ете го стои токму зад твоите нозе. Гледам како врти со главата, и нешто зборува, велам, зборува, реков, чинам многу нервозно зборува, барем според тресењето на главата, зашто устата не му се гледа. По сенката што паѓа во јагликите, можам да заклучам дека е понизок од тебе: главата не му стигнува ни до колковите, а треба да биде барем колку тебе, зашто сонцето чинам е токму зад него, стои на тврдината како урочено. Ја стегна брадата со раката, како да ја молзи, клоцна со десната нога, и потона негде зад тебе, во ровот што мора да излегува во тврдината. Капетан Писпиле Пипиџан вели дека вашиот тунел, велам, тунел, реков, оној до џамијата, почнува токму зад леската, но Сакатиот сега не влезе во него. Ене го токму кај јужниот ѕид на тврдината, велам, ене го, реков, и го снема во густежот што ги покрива грамадите од клесан камен. Иако не е до тебе, Дорунтина, уште како да ја гледам неговата сенка, уште како да стои зад тебе. Стои зад твоите раширени нозе, а потоа паѓа врз твоето рамо, врз твојот образ. Што би направила со неговата сенка, Дорунтина? Да се поместиш, не можеш, зашто знаеш што би можел да направам, но да трпиш да те притиска, а сенката секогаш е потешка од обичниот воздух, не би можел да дозволам јас. Освен тоа чувствувам некаква вртоглавица, жеден сум и не знам што да кажам за да ја протерам таа сенка што не се помрднува од тебе, таа проклета сенка, тој проклет гавран што ете стои на леската до тебе и се лулка како папагал: ’Never more’ би рекол колегата Артур Гордон Пим, но сенката останува, би рекол јас, пријателе, сенката е во мене. А колку би сакал сега, веднаш, велам, сега, реков, да излезам од овој ров, од ова мочано снајперско гнездо, и да тргнам кон реката за да исчезнам заедно со сите мои седумнаесет тона воздух, Дорунтина! Патем како сенка ќе поминам низ дрворедот, и ќе ги гледам со ред сите насмеани мртовци, а мене никој нема да ме препознае. Одам сосема тивко, на прсти, и веќе сум пред нашата куќа, но таму нема кој да ми каже дека сум мртов, дека сум убиен со снајперски куршум, тогаш и тогаш, денес, велам, петок напладне, реков, и дека тоа се случило на позиција северно од црквата. Се фаќам за една гранка на сливата, ги скокнувам тарабите, вратата е заклучена а прозорците ги нема; влегувам во големата соба од мојот расказ за душите, и дури тогаш забележувам дека куќата нема таван; нема ништо; стои само дрвеното столче, чудесно свежо, зариено во земјата, чиниш само што не му разлистале ногарките. Исто како во расказот „Повикување на душите”. За да не ги сронам пупките, внимателно седнувам на столчето а два гаврана, исти како гавранот зад тебе, Дорунтина, велам, гаврана, реков, клечат пред мене. Одеднаш плиснува дожд, вистински дожд, и тогаш откривам дека гавраните се таа и тој: оној што ми беше татко и таа што ми беше мајка, велам, мајка, реков; клечат стуткани во капутите и сакаат нешто да кажат, вртат со главите, се чешкаат со клунчињата под пазувите, се трудат да проговорат, но немаат зборови, немаат никаков глас, велам, глас, реков, никаков знак за да се разбереме: „Читај тивко, - вели Цутика, - насловот со душите е добар,” – додаде галејќи ја како пиле бледата книга во скутот. Всушност, таа ме покани дома за да и го прочитам лично мојот втор расказ. „Кажете, зошто, - читам тивко. - Кажете дека моравте, - се сеќавам дека читам, а тие само ги туткаат главите под реверите и претаат со нозете во калта, во мојата интерпункција: - Кажете барем како сте, - велам разлистувајќи заедно со столот. Столот молчи, а расказот почна да се моли: О, душо, вели, тешко тебе, душо моја. Кај ќе се скриеш од скрбта и маката, - вели и се креваме, а како се креваме така долу ги гледаме црните птици стуткани до столчето. А дождот ромори, гргори и мрмори заедно со нас: - Кој може да нè одбрани или успокои пред јароста негова во денот страшен и грозен.И сонцето ќе се помрачи, и месечината ќе ја загуби светлината своја! О, каков страв, каков трепет, о душо, покај се за гревовите свои безбројни и нечисти, смрдени и срамни, и многубројни, злоречни, тешки, телесни, мислени, нехристијански, мрски, омразени, осудени и бесполезни! - читам а една пеперутка криејќи се крај ѕидот доаѓа и ми слетува на раката: О, душо помрачена, темна и загубена, - шепотам и повторно сум на столчето, а двете птици сега ми стојат на рамената, ми се пикаат под косата. - О, душо поданичка,ти пеперутке моја, ајде летни, летај далеку од ова тело, летај, - велам а дождот ту плиснува, ту се кикоти сред соба, ми тече по лицето, ми ја полни кошулата. Пеперутката одвај се додржува под капките, а двете црни птици мавтајќи ја тресат водата од себе, и потоа со главите пикнати под крилјата ме гледаат ту со едното, ту со другото око. Се ѕиркаат подадени едната од едното, другата од другото рамо, и пак се туткаат, ми се лепат до вратот за да се стоплат: Спасувајте ме сили небески, ангели и архангели! Спасувајте ме апостоли, пророци и маченици, и сите богоносци! И цвеќиња убави, и мирисливи, заради моето грешно срце липајте..,. - прочитав а имаше и уште, но... „Добро е, ама не е твое” - ме прекина Цутика. Поцрвенет како Ана Каренина, велам, засрамен, реков, ја искинав хартијата што беше ми се залепила за прстите. Професорката се насмеа гледајќи како ми се тресат рацете. Тоа беше мојот втор обид да станам писател, и прв обид да дојдам дома кај неа. И вртоглавицата еве ми помина, а можев да се онесвестам, и сè да заборавам. Дури и овој магарешки трн пред мене! Се сеќавам дека таа уште седеше на дрвено столче до полиците, а јас на фотелјата до прозорецот што гледаше во фонтаната со дете што мочка. Седеше со прекрстени нозе, исправена, со преклопени дланки на колената. Зад неа, на средната полица, беа наредени рамки со фотографии; најмногу од мајка и облечена како Наталија Краснова Николаевна Гончарова, и само една со татко и. Него го знаев добро, затоа што често како дете доаѓав да се возам на велосипедите во задниот двор. Најпрво на малиот, а потоа и на средниот. Малку пониску од рамката со заедничка фотографија на тројцата, токму над главата на Цутика беа две фотографии на момчиња; едното го познав: тоа беше оној што загина од гром во нивата со младо жито; истата фотографија беше објавена и во весникот каде што ја најдов приказната за мојот расказ за Лилика и момчето што ја сакало таква каква што била; втората фотографија беше друго момче, малку помладо, слабо како мене, насмеано и со бенка на левиот образ. Го гледав и ми се чинеше дека го знам, но не можев да се сетам кој е, и како се вика. Професорката веројатно го фати мојот погледот, ја зеде рамката и ја стави врз книгата во скутот. Гледајќи во неа, зашто таа сега не ме гледаше, забележав како и затрепери телото, но брзо ја стисна левата рака меѓу колената, а градите и подрипнаа како да ги повлече нешто нагоре: „Веднаш штом дипломирав, се вработив во гимназијата, и веднаш, уште првата година, исто како што во мене се заљуби оној млад професор кога бев гимназијалка, така се заљуби и ова момче. Светот е мал, судбините се избројани, и многу работи се повторуваат. Го викнав еден ден во собата за наставници, и му ја раскажав приказната за професорот и громот, за пеперутката и за душата. Пеперутката ја измислив, се разбира. Мислев дека со тоа ќе го тргнам од себе. Му реков дека не смее да се заљубува во мене, затоа што може да го удри гром, и да се претвори во пеперуже. Се пошегував, се разбира. Оние што лажат со душата, а го користат телото за лагата да ја претворат во свое, себично задоволство, реков, ги удира гром и стануваат пеперутки. Ти сакаш да се фалиш дека си ме имал, реков, тоа е твојата љубов. Кога излегуваше од собата за наставници, го виде професорката што ме мразеше уште кога дојдов. Јас не знаев дека таа всушност била вереница на професорот што го удри гром кога бев гимназијалка. И, како што обично бидува, зашто ништо не е случајно, по неколку дена момчето од трети клас, талентиран поет, многу поталентиран од тебе, навистина го удри гром. И пак во нива со младо жито, иста како онаа што ти веќе ја опиша во твојот расказ за Лилика. Се разбира, никој не веруваше дека загинал од гром; зборуваа дека се полило со бензин и се запалило поради мене; дека јас сум гледала како се пали за да ми докаже дека ме сака; стигна дури и анонимно писмо дека заведувам ученици, а потоа ги убивам како „црна вдовица”, замисли, како пајак; измислуваа разни гадости, историја од гадости, а кога сето тоа малку престана, а престана неодамна, сфатив дека останав сама, и сфатив дека останав овде, и дека веќе не сакам никого, не сакам ништо, и не сакам да се кријам зад некаков брак. Не се омажив затоа што не сакам да бидам неверна поради друг; сакам да бидам неверна самата на себеси, ако сакам; сакам да се изневерувам самата себеси, ако сакам, и никому да не давам отчет за тоа, - рече Цутика, стана и ја врати рамката на полицата заедно со книгата. - За да провериш дали те бива за писател, напиши нешто за љубовта, ако сакаш,” - се насмевна, застана пред мене и погледна низ прозорецот: Во задниот двор сè уште стоеја трите велосипеди со различна големина, секој одделно споен со тенка шипка за металниот стожер на средината. Околу него во кругови вртеа најмалиот, средниот и најголемиот велосипед. Најмалиот во најмалиот, а најголемиот во најголемиот круг. Секој си имаше своја трага засечена во тревата; сите си имаа свој круг околу стожерот. Откако умре татко и Туше Делов- Гугуше, никој веќе не ги одржуваше, но понекогаш децата сепак доаѓаа и ги возеа без да прашаат, а велосипедите чкрипеа и пискаа врзани за стожерот. И сега некој се возеше, но Цутика, никогаш, па ни сега, не ги бркаше, иако звукот што го правеа `ргосаните алки на стожерот навистина беше ужасен, речиси неподнослив. За среќа неканетите гости брзо си заминаа, и повторно беше тишина. Само мене ми се чинеше дека го слушам жуборот на детето што мочка малку потаму, па ми се посака да сум на негово место и да се испразнам со млаз од едниот до другиот агол на фонтаната. Облечена во домашен фустан на преклоп, кој при движење се лизгаше ту од левата, ту од десната нога, правејќи длабок процеп на бедрата, Цутика повторно седна на столчето кај книгите, ги прекрсти нозете, и пак ги стави преклопените дланки врз коленото; едната пола на фустанот и се лизна од бедрото, клапнувајќи врз ногарката. Врз ногата мазна како стругано дрво се прекршуваа љубопитните зраци на сонцето: „Јас ќе ти го раскажам животот; ти направи приказна од него, - рече таа. - Но, мора да знаеш, - продолжи, - дека ниеден живот како обичен живот не е доволен за приказна што вреди да се запише. Всушност, малечко мое, на вистинските писатели не им треба вистинска приказна, како што на гладниот човек не му треба биографија на пекарот. Приказната не е за докажување; приказната е за раскажување. И таа мора да биде твоја; секоја приказна мора да биде твоја. Бидејќи имаш очи што гледаат многу работи одеднаш, нели, како што може да се забележи, најпрво мора да научиш да ги разликуваш битните од небитните работи, - рече кревајќи ја полата на фустанот врз коленото. - Ако ме гледаш во очите, не мисли на нозете,”- додаде, и делејќи го здивот на ситни воздишки тивко се насмеа, а потоа ги смени нозете и трепна со левото око гледајќи само во ушите. Тогаш сфатив дека грофот навистина имал право кога инсистирал на црвените уши на Ана Каренина; ушите не можев да ги скријам, ми гореа како две свеќи залепени на лицето. „Замисли сега, - се насмевна Цутика, - дека сум многу помлада, и дека сум невина. Невините девојки обично се похрабри во љубовта од оние што веќе не се невини. Значи, внимавај, зборувам за љубов, а не за секс, односно за оние смешни движења што ги знаат и животните веднаш штом ќе се родат. Го гледав низ истиот овој прозорец кога доаѓаше да се вози прво на малиот, потоа на средниот и најпосле на големиот велосипед. Јас го гледав, а тој вртеше околу стожерот. Иако сите вртеа во круг, уживаа како да стигнуваат негде далеку. Вртеше и тој, удирајќи со главата во месечината. Месечината ќе побегнеше, но тој остануваше. Чекајќи да ги заврши сите свои кругови, татко ми заспиваше на столчето за клацкање, а во раката како пиле фатено за крилото го држеше кочанот со билети. Беше тивко, зашто тогаш прстените на стожерот не чкрипеа, беа подмачкани, па, во дворот, минувајќи постојано низ дискот на месечината, како да лебдеше само неговата глава; вртеше како светла топка што излегува од темнината и повторно исчезнува во темнината; како парче темнина што поминува низ лицето на месечината и повторно станува темнина, - вели Цутика и ги сменува нозете, а фустанот пак и се лизнува од бедрото, и таа пак го крева гледајќи во мене. - Една тивка ноќ, додека татко ми спиеше во своето столче за клацкање, се симнав во задниот двор, се качив на средниот велосипед, оној што вртеше во внатрешниот круг, и долго се држевме за раце, гледајќи во месечината што првкаше меѓу нас како дресирана птица. Додека вртевме, и додека се ронеа ѕвездите по работ на дворот, тој ме повлече за половината и одеднаш двајцата паднавме во празниот простор меѓу неговиот и мојот круг; велосипедите свртеа уште еднаш, и потоа сопреа токму до нас, како договорени; кога му ја тргнав косата од челото, во очите му прскаа искри; возбудено ми дишеше во вратот, а здивот ми се пикаше под кожата и, лазејќи по ребрата, ми удираше во градите што крцкаа во кошулата како мокри праски. Тревата меѓу круговите на средниот и големиот велосипед врискаше од возбуда дури тој ми го креваше фустанот по свилените влакненца над моите уплашени колена; јас му ја притискав главата во градите, зашто мислев дека така треба, задржувајќи го здивот, или крикот, што како жежок бран ми плискаше под градите; плискаше и пак се враќаше назад, негде во стомакот, негде во мојот космос под папокот, во мојот млечен пат. Низ иглите на средниот велосипед го гледав татко ми, и не можев да бидам сигурна дали тој се нишка на столицата или само месечината така се качува и се спушта по иглите на велосипедот, па затоа чинам сè околу нас како да се движи, како да се клати. Ѕвездите прскаат топло млеко во моите нозе, потоци од белина се сливаат во тревата, а ситни сини кристалчиња треперат на мојот стомак, се лизгаат од градите, се тркалаат и тонат меѓу моите бледи нозе, - вели галејќи ја со левата својата десна рака врз коленото, додека шарените пеперутки на залезот упорно се обидуваат да се мушнат меѓу прстите. Тогаш станав и низ прозорецот погледнав во дворот со велосипедите, како да го гледам она што Цутика го раскажува. „Лежејќи ги туркавме велосипедите, - продолжи таа - а тие свртуваа круг, и повторно се враќаа точно до нас; лежевме меѓу двата круга на татко ми, вечните кругови на неговиот живот, зашто само тоа умееше да го работи по враќањето од затворот. Одлежал три години затвор за некакви странски книги, всушност за љубовта на мајка ми. Сега седеше во својата столица и трепкаше како да го сее утрото со трепките. Момчето си замина штом денот почна да се раѓа врз рамот на големиот велосипед. Истиот миг помислив дека татко ми можеби цела ноќ нè гледал, но оти е срамежлив, и оти никогаш не ме погледнал во очи, веројатно не сакал да каже дека е тука. Седеше како младич измачен од нејасни љубовни пориви што му го исполнуваат срцето со тага, би рекол Бувар И. Пекише, значи воопшто не обрнуваше внимание на изгревот. Засрамено го повикав да појадиме. и, мислејќи дека сака да си игра, малку го поттурнав, а тој не рече ништо, само ги пушти билетите во тревата, и клапна, се сруши пред мене. Беше мртов. Умре исто како Шарл, сопругот на Ема Бовари, ако се сеќаваш, а треба да се сеќаваш. Почувствував дека кожата ми се собира во точки и запирки, во разни интерпункциски знаци а телото ме пецка како некој уште да пишува по мене со перодршка. Заедно со отец Тихота, брат на татко ми, го закопавме во старите гробишта, зад паркот. Наесен кога ќе паднат лисјата на брезите од овој прозорец се гледа неговиот гроб. На споменикот има место и за името на мајка ми, но таа не е мртва, а не знам ни дали е жива. По смртта на татко ми моето чудно момче со денови не дојде во задниот двор, а тревата за инает се протна низ тркалата, ги покри рамовите, рачките и седиштата на велосипедите, - се усмивна Цутика, станувајќи заедно со залезот залепен на нозете. - Кругови трева вртеа во задниот двор, а него нигде го немаше, - продолжи таа гледајќи низ прозорецот покриен со мали витражички од шарена свила. - Го сретнав дури следната учебна година; го напуштил уметничкото училиште, иако требаше да биде четврта година, и се запишал повторно во трета, но во гимназијата. Се закани дека ќе се стори бело пеперуже, ако не се омажам за него, - рече Цутика застанувајќи зад мене; ја чувствував нејзината топлина по `рбетот; воздухот трепереше како да испарува, чувствував дека воздухот е таа, а сè друго е само простор создаден за неа. Вдишував и со носот, и со устата, и со сè друго што може да се користи за таа намена, замислувајќи дека сум песна и капка вода во неа што знае кај да тече, па сега еве се лизга токму врз нејзината вивната уста, застанува во длапката на дното од гушата, а потоа полека, како велосипедот со мали тркалца, се спушта по браздичката што потонува во папокот; свртува еден круг, доста е, не е доста, и продолжува уште надолу, доста е, не е доста, си вели, а потоа кружи, и кружи, и кружи, како големиот велоспед, како бабачкото, доста е, не е доста, си велам, и најпосле се лизнува уште подолу, уште потаму, потонува негде длабоко како Алиса во Земјата на чудата. Доста е, доста е, си велам! И доста е. Гледајќи низ прозорецот така занесен во патувањето на капката, почувствував само како нејзините гради ми се залепија на грбот, за миг се растопија како сладолед во корнет и пливнаа меѓу плешките, всушност почувствував како нејзините треперливи брадавички ми се лизнаа меѓу ребрата и веќе следниот миг таа ме бакна во слепочницата а бакнежот ми ја сврте главата наопаку, Дорунтина: „Ова не е крај; ти должам уште една приказна; третата приказна, - рече, и, држејќи го фустанот притиснат со едната дланка на бедрото, ме испрати до тремот.- Утре е сабота; секоја прва сабота во месецот одам во еден манастир; ако сакаш, можеш да дојдеш со мене,” - предложи и ја затвори вратата без да чека одговор. И со право усмивнуваш така прашално, Дорунтина, но не знам дали си љубоморна или само љубопитна. 11. „Сами сме, и голи сме, - вели Цутика шаркајќи по моите намовнати гради со сламката што ја лизна за да ја олади. - Сами сме како Наташа Ростова и Андреј Болконски“, - се насмевна спружена бочно до мене; сега ме гушкаше со градите како со мали рачиња а над нејзиното жешко тело како над дини од златен песок ја гледав вратата на плевната и жолтото утро што трепереше во процепите. Лежевме на сламата во која крај ѕидовите манастирските гулаби си имаа направено гнезда. Бевме дојдени за да го видиме ангелот во старата црква над плевната; новата црква е долу, кај конаците. Стигнавме претходниот ден со различни возови. Во инвалидска количка пред портата нè пречека отец Агатон, монах што зборуваше издишувајќи ги зборовите, велам, зборовите, реков; зборуваше вака, Дорунтина: еден збор, еден здив, па чекаш да земе воздух за да издише уште еден збор. Јас не можев да го разберам, но Цутика го разбираше. Му ги подаде ќесињата со овошје, а потоа ме претстави како студент од Саратов на Волга што сака да пишува за прочуената фреска на ангелот во старата црква. Монахот само затрепка и се насмевна. Мислам оти знаеше дека лаже. Јас знаев дека живее сам во манастирот, и дека тешко се движи со количката по дворот, му заглавуваат предните тркалца во тревата. Дишејќи испушташе пригушени звуци, како во него да се врти некаква расипана плоча, но сосема споро и со прекини. Сега, гледајќи во сламката на Цутика, ми се стори дека е пред вратата, само што не влегол, а облеката уште е под нас, си велам, во сламата, си реков, па ќе мора голи да бегаме од манастирот ако ја отвори вратата. Професорката уште лежи спружена на грб, стискајќи неколку мирисливи сламаки меѓу колената. Две нишки утринско сонце треперат низ процепите на вратата, се лизгаат врз нас и удираат негде во темното, во гнездата на гулабите. Едната нишка ги допира врвчињата на нејзините крупни брадавици треперејќи над темниот круг со мали жилички што час чиниш потонува, а час чиниш извира од белината на градите, од нејзината тајна длабочина. Другата нишка минува врз папокот, осветлувајќи го нејзиното тркалезно стомаче, блескаво како кристална чинија за овошје. Разнобојни искри прскаат врз нејзините колкови и ципите; две свети свеќички и горат во бедрата, би рекол дон Хорхе Хулио Еберте кога би ме слушнал што зборувам. Сега во крстот почувствував топлина, како под мене да се пали сламата сламка по сламка, како да доаѓа некој оган од петиците и се шири по `рбетот и плешките. Се префрлив зад нишката што удираше во гнездата на гулабите, и топејќи се како мразот на колегата Еберте во она далечно попладне кога татко му го одвел да разбере што е мраз, потонав во разцутените јаглики на Цутика, исти како твоите, Дорунтина, сосема исти. Потонав, велам, и одеднаш бев само капка што се лизга од работ на кристалната чинија, ѕунејќи на дното, како да ѕуни во твоето лево око што уште го држиш отворено. Јас тонам негде длабоко, а таа собира сламки со јазикот, ги врти, ги влажни и ми ги лепи на образите; нејзиниот зарипнат глас поделен на два гласа минува низ секоја сламка во плевната лепејќи се по гнездата, ѕидиштата и процепите на вратата, а потоа сламата се стајува како тивка вода и одново се слуша свиркањето на отец Агатон, кој дишејќи гласно негде на гумното уште им се радува на гулабите што му колват од рацете. Облак бели крилја се крева над црквата, а нишките на сонцето повторно треперат како тенка срма спровирајќи се низ вратата, велам, вратата, реков, удирајќи во спротивниот ѕид како ништо да не било, како да нè нема. А ние уште лежиме во сламата, Дорунтина, собирајќи го воздухот што останал во сламките околу нас; нејзините гради се креваат високо, се стресуваат како уплашени гулабици, а брадавиците се обидуваат да ги повлечат уште повисоко, но сецнуват, запираат, губат здив, и одеднаш тешките гради на Цутика повторно се враќаат негде долу, во тенкото платно на утрото: „Љубов? Што е љубов? - издишува таа. - Љубов е она што лаже добро, - се насмевнува од стомакот нагоре, галејќи ме со сламката што овојпат ја лизна за да ја стопли. - Омразата лаже лошо, љубовта лаже добро, - додаде. - Кога сакаш, веруваш во сè што ќе ти кажат; кога мразиш не веруваш во ништо што ќе слушнеш. Внимавај, во третата приказна за љубовта, - вели, - приказната што ти ја должам, кнезот Болконски е ранет, а коњаниците што ќе дојдат до него се Наполеон и два аѓутанта:’ Еве убава смрт‘, - ќе рече Наполеон гледајќи во ранетиот, а кнезот, иако премален од болки, сепак ќе разбере дека тоа е речено за него и дека го рече Наполеон. Потоа ништо не се сеќава; изгуби свест од страшната болка дури го местеа на носилката; не се сети ништо ни кога се клацкаше додека го носеа, ни кога му ја превија раната. Не се сети воопшто на неа, ни како изгледа, ни дека цела година чека да го гушне, да ги слушне неговите љубовни зборови со кои е исполнето нејзиното срце, ништо не се сети“, - вели Цутика, и мрдајќи ја сламката со врвот на јазичето почна да се облекува. И јас се облекував полека и тивко, влечејќи парче по парче облека од сламата, Дорунтина, велам, тивко, реков, зашто надвор, чинам пред вратата, отец Агатон сега веќе гласно почна да потсвирнува дишејќи некако преморено, ситно и мачно. Неколкупати слушнав како фрли жито; ситен дожд од зрна удри во вратата, но гулабите очигледно уште не се симнуваа во дворот меѓу старата црква и плевната. Лебдејќи во светлите нишки што трепереа над нас, професорката уште се лизгаше со јазикот по мене одлепувајќи ми ги сламките од лицето и вратот. Помислив дека ќе умрам од убавина во таа слама, во таа нејзина трета приказна, велам, приказна, реков, Дорунтина: „ А кнезот Андреј, не само што знаеше дека ќе умре туку тој дури и чувствуваше како умира, - шепотеше Цутика како да ги чита неговите мисли, или моите мисли, сеедно. - Сепак животот му беше скап поради љубовта кон Наташа, - додаде закопчувајќи ми ја кошулата со јазикот. Ме погледне негде оддалеку, од третото копче, ама со поглед што влече; само ме погледна а имав чувство како да ме шмука, како да ми ја цица душичката а таа панично тропа во гушата, чинам сака да се спаси, да остане во мене. И тогаш првпат помислив, Дорунтина, велам, првпат, реков, помислив дека таа може да ме претвори во пеперуже, како што го претворила оној млад професор и оној нејзин ученик од трети клас. Можеби јас сум нејзината трета приказна, помислив, можеби и јас сум предвиден за гром, за трето пеперуже што ќе доаѓа на нејзиниот прозорец и ќе се лепи на стаклото за да и каже дека ја сака. Се обидувам малку да се поместам, но сламата шушка и шепоти, а отец Агатон чинам сега дише во процепите отспротива како пес што намирисал нешто зад вратата: - Уште кога таа почна да бдее над него, - ме прекина Цутика строго и зарипнато, исто како што зборуваше на часовите., - тој постојано го имаше чувството на нејзината близина. Иако не ја гледаше, последните денови му поминаа обично и просто. Го исповедаа, го причестија; сите дојдоа кај него да се простат. Кога настапија последните грчења на телото, кога се делеше од душата од името, и кога најпосле телото се смири стинеејќи, Наташа се доближи до него, погледна во мртвите очи и побрза да ги затвори, - рече Цутика, и дишејќи во мене ми ги затвори очите Цутика: - Ги затвори, и не ги бакна, - додаде, - туку само се притисна кон она што беше нејзин најблизок спомен за него: ’Каде е тој? Каде е сега?’, праша и тивко заплака обземена од простата тајна на смртта што се случи пред неа“, - заврши Цутика и ми ги лизна очите; кога ги отворив видов како оди кон капиџикот на горниот крај од плевната. Кршејќи јајца од гулаби со колената, побрзав да ја стигнам. И тогаш на долниот крај се отвори вратата, и во плевната бувнаа гулабите; стотици бели гулаби го исполнија просторот, ја разбрануваа сламата; воздухот имаше крилја, птиците бараа место во сламната, под кровот и до ѕидиштата. Зад воздухот што вриеше го видов отец Агатон; седеше во количката пред вратата и уште мавташе со рацете за да ги прибере сите гулаби во плевната. Како што можеше да се види малку подоцна од старата црква, два јастреба вртеа над манастирот.Можеше да се види и отец Агатон како полека ја затвора плевната, иако гулабите уште не беа смирени, и уште удираа во покривот од слама што се тресеше како да расте од ѕидиштата. Кога се симнавме во долниот двор, монахот удираше во клепалото а во леата со цвеќиња се ронеа жолтите лисја на лалињата. Штом се појави во цвеќињата, дишејќи како во себе да пее некаква молитва, ние веќе ги разгледувавме фреските пред влезната врата во тремот. Свртувајќи се кон него, Цутика се насмевна и му мавна со раката, а тој користејќи ја патеката што ја минал којзнае колкупати побрза да се спушти кај црквата. Пред да влезе во тремот, успеав да ја извадам сламката што останала во косата на Цутика. Отец Агатон сврте зад свеќникот, се прекрсти набрзина, и трапаво, велам, се прекрсти, реков, и застана пред нас. Збирајќи воздух во градите, успеа да праша како ми се допаднал ангелот во старата црква, и, без да чека одговор, нè покани во конакот. Дури тогаш забележав дека употребува разни словенски јазици со многу старословенски зборови и гласови. Попат, колку што можев да разберам од она што го зборуваше Цутика, прашуваше нешто за мене, а таа ме фалеше и се смешкаше држејќи ме под рака. Пред да влеземе во трпезаријата, монахот чудно се насмеа потсвирнувајќи дури и со носот. Подоцна, додека јадевме варени јајца и козјо сирење, тој постојано некако чудно ме гледаше, најмногу во очите и устата, и ништо не јадеше. Кога завршивме, испи три јајца од гулаб: ги скриши во мал филџан без рачка, стави малку мед, исцеди неколку капки лимон, ги измеша, додаде малку козјо млеко и, прекрстувајќи се кружно, како да црта мета на градите, го испи филџанот во три голтки. Потоа се навали во количката и се загледа во јастребот што вртеше како врзан околу крстот на црквата: „Да не се гулабите, и овие небесни јајца, ќе заборавев да зборувам, - проговори одеднаш сосема нормално, загледан во заталканиот облак над камбанаријата. Веднаш потоа плисна краток, ненадеен дожд во прозорецот; по стаклото се лизгаше чудно сонце: ем плачеше, ем се смееше. - Како што минува времето, сè помалку престојувам во себе, - се јави повторно монахот. - Кожата веќе не се ни обидува да ме сопре. Еден ден, овој манастир, и сè околу него, ќе помине низ мене, и веќе никогаш нема да се сретнеме,” - заврши излегувајќи со нас во дворот. Иако косата му е речиси сосема побелена, по очите и устата може да се види дека не е стар, дека можеби е колку Цутика, или малку постар, само што годините не му се гледаат, и не можат да се препознаат. Всушност, ништо не може да се препознае од брадата, зашто очите му се некако далечни и скриени, а насмевката воопшто и не се гледа. Се усмивнува само со брадата. Неколкупати подзапре со количката гледајќи во мене, како да сака нешто да праша, или како да ме препознава а не може да се сети кој сум, и толку. Се обиде сепак да праша нешто за фреската на ангелот, ама Цутика го пресече велејќи дека ќе дојдеме пак за да завршам. Отец Агатон само ја наведна главата, издиша и ништо не рече, а чинам пак како да сакаше да каже дека не верува оти ќе дојдеме. Пред портата таа се наведна и му бакна рака; му бакнав и јас, иако не знаев зошто. Забележав само како раката му затрепери, а со другата ме погали по главата: „Јас сум... - издиша отец Агатон и зборовите повторно почнаа да му се претвораат во здив. - Јас сум...многу изморен, - испушти некаков пригушен глас од длабочина, како да зборува самиот со себе. - Чувствувам голем замор, некаква одвратност од животот, некаква потреба да заврши. За мене смртта ја има изгубено својата патетика, - промрмори симнувајќи го малиот манастирски клуч од вратот. - Овој е од мојата ќелија на вториот кат, - рече. - Само вие ќе можете да влезете кога ќе се преселам од другата страна на животот... - додаде држејќи ја раката на Цутика поклопена со неговите две суви дланки. Нов дожд кружно сврте околу нас, заромори во костените и се стрча удолу кон железничката станица. – Сега, кога го доживеав овој ден, - се јави одново со жуборот на поројот пред портата, - ми се буди желбата за смрт, како потреба за сон после добро исполнет ден... Ти благодарам,” – заврши монахот, ја пушти раката на Цутика, и одеднаш пак почна да потсвирнува како расипана плоча. Возот половина час јуреше низ дожд лесен како плева; капките бегаа и пак се враќаа на пругата. Потоа тажен како да ја прегазил Ана Каренина, возот влезе во поле со жито и булки. Тркалата удираа во спојките на шините, а булките се ронеа и се лепеа на прозорецот. Налактена врз расклопената масичка во купето, Цутика гледаше којзнае каде без да трепне, без да мрдне; беше отсутна како заталкала во туѓ живот: „Останува уште крајот на мојата трета приказна, - рече најпосле. - На крајот Наташа остана сама; не се осмелуваше да му погледне на животот в лице. Ја гледам како седи со нозете стуткани на диванот, загледана во аголот на вратата. Гледа таму каде што замина тој, од онаа страна на животот, страната која порано и се чинеше толку далечна и неверојатна. Сепак, таа знае каде е тој,” - вели Цутика занесена како да испраќа некој што заминува со булките. И јас набрзо ќе заминам, Дорунтина. Сега, кога ме имаш на нишан, всушност кога си ме имала на нишан долго пред да те откријам во јагликите, веќе знам каде ќе заминам. Ти се усмивнуваш со левото крајче на усните а знаеш дека ќе биде така, дека мора да биде така. Само нема кој да седи на диванот, и нема кој да гледа во аголот на вратата, од другата страна на животот, таму каде што ќе заминам засекогаш. Заедно со оваа приказна, се разбира, зашто јас не постојам надвор од неа, јас немам свое лице, јас го имам твоето лице, Дорунтина. Возот тогаш свиреше на некаков премин, а лицето на Цутика се огледуваше на прозорецот: „Наташа го гледаше неговото лице, - продолжи таа гледајќи без да трепне, како да гледа во другата страна на животот. - Го слушаше неговиот глас, - шепоти, - ги повторуваше неговите зборови, но измислуваше и нови зборови што би можеле да бидат речени тогаш, што биле заборавени да бидат речени тогаш, зашто обично многу убави зборови не се кажуваат кога треба да се кажат. Тој ја земаше нејзината рака, ја стискаше така како што ја стискаше онаа вечер, четири дена пред смртта. Ја обземаше слатка мака, солзи и бликнуваа во очите, и наеднаш почнуваше да се прашува: ’Кој ми зборува, каде е тој. . .кој е тој сега?‘ И пак сè наоколу се постилаше со некаква сува, боцкава недоумица, и пак под своите нападно свенати веѓи се загледуваше онаму каде што мислеше дека се наоѓа тој. И пак ќе и се стореше дека само што не проникнала во тајната,” - воздивна Цутика, и дури тогаш погледна во мене зачудена што сум тука, токму спроти неа, во возот што наближува кон нашата станица до реката. И јас, и ти, велам, ти, реков, сега би можеле да ја видиме истата станица, Дорунтина; уште е долу, на истото место, но урната и запалена. Се разбира, пред да влеземе во станицата, јас ќе се подготвам да слезам од првиот, а Цутика ќе слезе од последниот вагон. Само сега уште е рано, уште не е поминат тунелот, уште е далеку. И уште те гледам спружена во јагликите, велам, јагликите, реков, и си помислувам дали се усмивнуваш за ова што ти го раскажувам, или нешто можеби знаеш за мене, па се смешкаш токму затоа што јас мислам дека ништо не знаеш. Можеби знаеш за она што се случи со мојот прв и единствен роман, велам, роман, реков, објавен набрзо по враќањето од Ајова? Или можеби се усмивнуваш затоа што го знаеш крајот на сето ова, зашто сите што го знаат крајот се смешкаат на тоа што го кажуваат оние што не го знаат крајот. Ти го имаш последниот збор, но, ако дозволуваш, би можеле за миг да се вратиме во возот, кој сега штотуку влегува во тунелот; Цутика прво молчи, а потоа, кога излеговме од тунелот, се сврте и ме погледна: „Мојата трета приказна завршува со страв, - рече кога излеговме на пругата сега веќе симната до реката. - И Наташа понекогаш ја обземаше страв, не толку од смртта, колку од губењето на убавината, па затоа несвесно ќе почнеше да си ја разгледува својата гола рака, чудејќи се на тоа колку таа и беше ослабната; наутро, пак, ќе се загледаше во своето, како што и се чинеше, жално лице во огледалото, и ќе плачеше,” - ме погали Цутика по образот со надворешната страна на дланката, тргајќи ми ја косата над веѓите. Кондуктерот само ѕирна во купето, ја намести капата навалена на увото и продолжи кон првиот вагон. Замислував како удира ваму-таму во ѕидовите на ходфникот, малку од ракијата, а малку и поради сецкањето на вагоните по шините. Сега Цутика ме галеше по раката: „Приказната завршува во огледалото, но во него душата не се гледа,” - рече и ми покажа со очите низ прозорецот: веќе влегувавме во градот. Станав, го повлеков пердето, за да не се гледа од насипот, а потоа се наведнав, велам, наведнав, реков, и ја бакнав нежно и брзо, како пеперутка. Пред да излезам, таа стана и ме фати за раката: „Те сакам ужасно, - крикна некако пригушено гледајќи во вратата. - Ужасно, ужасно!” – излезе пак некаков расцепен глас од неа, а потоа си ја покри устата со дланката што и беше слободна. За миг помислив дека двајцата сме од другата страна на животот, но Цутика тивко ме врати назад во купето: „Слободата е содржината, судбината е формата,“ рече и ме бакна. Потоа ми го тутна манастирскиот клуч во палтото. Бев збунет, Дорунтина, велам, збунет, реков, па брзо, да не виде никој, ја пикнав раката во џебот и се стрчав кон првиот вагон. И трчав, трчав, трчав, светлино на окото мое, трчав, Дорунтина, зашто бев во последниот вагон. Кога би можел барем малку да го пуштам снајперот, и само да се свртам зад овој магарешки трн пред мене, би можел да го извадам истиот клуч од џебот на кошулава за да се увериш дека уште го имам, уште го чувам, реко моја длабока. А само да знаеш кој е, всушност, отец Агатон? Нема да веруваш, Дорунтина! 12. „Гледај! Тој е монах, а не знае добро ни да се прекрсти”, вели тивко Цутика покажувајќи низ отвореното прозорче кон отец Агатон, завеан во соспи од крилја во дворот. Потоа ме погали со рацете од градите до колковите, велам, погали, реков, и продолжи да трепери како пеперутка. Пак беше сабота, и пак, како што знаеш, требаше да пишувам за старата црква и ангелот, а не за плевната и за гулабите. Сонцето веќе беше зад манастирот,но ние уште бевме во конакот, кога низ прозорчето долета убав, бел гулаб; застана на креветот и љубопитно почна да нè гледа со едното, па со другото; и пак со едното, па со другото око. Стуткана под својот распаран здив, Цутика ништо не слушна и ништо не виде, но кога нурна во себе бранувајќи го своето тело во кругови, гулабот одеднаш поцрвене, стана жива булка. Сакав нешто да кажам но таа ме поклопи со градите. Трепкајќи под брадавиците гледав во нејзиното меше што се вовлекува под ребрата, го снемува и пак се појавува пулсирајќи во крукчиња околу папокот, исто како што издишува и како што вдишува собирајќи го сопственото ехо во себе. Се грчеше стуткана врз мене, пламенчињата уште и трепереа во бедрата а гулабот го влечеше клунот по гушата како да се шегува. Се разбира, ми беше многу чудно сето тоа, Дорунтина, велам, чудно, реков, но и не беше единственото чудо што се случуваше кога бев со неа. Понекогаш, и кај неа, дома, на пример, велосипедите во задниот двор одеднаш почнуваа да се движат, иако никој не ги возеше. Гледајќи ме со насмеани очи, какви што никогаш никој немаше видено во гимназијата, таа ми велеше дека тоа се случува само кога ќе и светнат свеќички во бедрата. И велосипедите уште вртеа во круг, а таа нуркаше во себе вадејќи ситни бисерчиња што ми ги тркалаше со јазикот по телото. И зборови што мирисаа на чудо; зборови што не се за разговор. Сега бевме во конакот, велам, конакот, реков, поточно во гостинската соба што гледаше кон дворот. Гулабот што стоеше врз дрвената страница на креветот, одеднаш се заниша, ги стутка крилјата и падна на чаршафот. Црвени кругови, како оние од велосипедите на Цутика, велам, кругови, реков, доаѓаа кон нас; треперејќи под нејзините жешки бедра, ја повлеков врз мене, градите ми плиснаа во пазувите, и тогаш низ прозорецот можев да видам како паѓаат мртви гулаби од небото. Сакав да и кажам, или да ја предупредам за кругот што доаѓаше по чаршафот, но таа сама се крена на рацете свртувајќи ја главата токму таму каде што гледав: „Понекогаш нешто му ги убива на небото, - рече зарипнато. - Ќе застанат во летот, ќе постојат во воздухот, ќе поцрвенат и ќе почнат да паѓаат во манастирот; минатата година целиот двор беше затрупан со црвени гулаби, а тој нема ниту еден таков, сите се бели, - рече.-. Којзнае што е, некоја болест, некој грев... - додаде гледајќи во мртвиот гулаб на креветот. - А зар не ти е чудно што не знае да се крсти?” - праша повторно и погледна во отец Агатон долу, завеан со бели крилја сред дворот. Сонцето капеше од клуновите на гулабите. Професорката седна на работ од креветот, точно каде што престана да се шири црвениот круг, и почна да се облекува: „Овде беше игумен отец Тихота, брат на татко ми. Пред три години тој умре, и отец Агатон остана сам во манастирот, но јас продолжив да доаѓам еднаш месечно, во сабота, исто како што доаѓав кога чичко ми беше жив. Оттогаш чинам никој друг не влегува во манастирот; отец Агатон живее како испосник, дури има и своја ќелија издлабена во карпите кај старата црква. Најчесто е таму, се разбира кога може да оди, кога астмата и реумата уште не го врзале за количката; тогаш само врти во дворот, се крсти, ги дипли бројаниците и разговара со гулабите,” - рече збирајќи ги градите во ситните жилички што се спуштаа од брадавиците. Ја закопча кошулата, велам, кошулата, реков, и тогаш ми ја кажа тајната што сега првпат тебе ти ја кажувам, Дорунтина: човекот со гулабите, не е монах, и не е свештено лице. Кога бил момче, велам, момче, реков, му се случила некаква трагедија за која не сакал да зборува, а отец Тихота му дозволил да остане во манастирот. И останал. Му помагал, ја чистел црквата, заедно ја изградиле плевната во горниот двор, и заедно почнале да ги множат гулабите. Биле веќе цело јато, биле чудно бело небо над манастирот, кога му рекол на старецот дека веќе не може да остане, дека ќе замине негде далеку за да го заборави минатато, иако знае дека со него одат и спомените. И воздухот, велел, постојано му мириса токму она што се случило. Отец Тихота и кажувал дека три дена само ги галел гулабите, им зборувал, ги кревал во небото и со еден збор ги спуштал во дворот. Дента кога заминал од манастирот, сите гулаби слетале на него, а тој стоел со раширени раце како жив крст во тремот на црквата. Потоа се поздравиле како браќа, а игуменот му дал и една мала икона од ангелот во старата црква, малку пари, колку за попат, и го испратил до железничката станица. По неколку месеци се јавил со картичка дека стигнал, но не напишал каде, иако по печатот игуменот знаел дека е далеку, и дека долго нема да се врати, зашто толку далеку не се оди за малку: „Го спомнуваше кога ги хранеше гулабите, но потоа полека го заборави, како што ги заборави и гулабите кои сами се размножуваа, и сами си наоѓаа празни места за гнезда во манастирот. Една зима фати силен мраз, ветрови и виулици, снег и лапавица; земјата се качи на небото, а небото се симна на земјата. Таа зима изумреа сите гулаби, освен два, што успеале да преживеат пикнати под сламата. Кога влегол да ја фрли старата за да стави нова слама во плевната, гулабите ги нашол стуткани во најдлабокото. Следната пролет се испилија осум, сосема исти, бели како снег. И потоа постојано се ведеа само бели,” - вели Цутика. По многу години, којзнае колку, еден ден, - оти сè почнува точно однекаде, и од еден, - додека игуменот бил зад црквата, во дворот влегол човек со брада, и долго се вртел кај црешата гледајќи во гулабите што летале над манастирот. Дури кога објаснил кој е, и како знаел да дојде во манастирот, отец Тихота се сетил дека човекот е истото момче што пред осумнаесет години дошло само во манастирот, велам, истото, реков, што постојано плачело пред иконите. Овојпат бил слаб, блед и некако набрзина остарен, а очите црвени и постојано отворени. Тешко зборувал, и тешко се движел; покажувал со главата во гулабите, му бакнувал рака на отец Тихота и со шепот го молел да остане во манастирот, зашто нема ниту каде да се врати, ниту каде да замине: „Сакам да се покајам; сакам да го заборавам животот, зашто животот е мисла, постои додека ја помниш”, му рекол на отец Тихота. Стариот монах, игумен на манастирот, се помолил за него, и за неговата напатена душа, велам, душа, реков, а потоа му подарил расо и го сместил во конакот. Иако никогаш не се замонашил, отец Тихота му дал име Агатон, отец Агатон. „Кога доаѓав да го посетам чичко ми, отец Агатон обично само ќе се поздравеше и ќе заминеше во старата црква или во плевната. Во тоа време ја длабеше и својата ќелија во карпата. Заминуваше рано, уште во мугрите, а се враќаше точно пред вечерната молитва. Понекогаш нешто ќе кажеше, но најчесто брзо ќе го загушеше астмата,и тогаш многу тешко зборуваше. Еден ден отец Тихота му направи лек од јајца на гулаб, мед и лимон, и од него му стана малку подобро, полесно дишеше, но пак не сакаше многу да зборува,” - вели Цутика гледајќи во отец Агатон, кој сега ги собираше мртвите гулаби во скутот. „Што ќе прави сега со гулабите?” - прашав стоејќи сега зад неа, а истовремено нежно и ја префрлив косата зад грбот,бакнувајќи ја во вратот. Почувствував како бакнежот и помина низ телото, велам, телото, реков, и некако и затрепери раката со која сакаше да го затвори прозорецот, па само се навали на мене, како што се навалуваше на прозорецот во гимназијата. Отец Агатон седеше со наведната главата во количката; куп мртви гулаби му лежеа во скутот. Потоа сврте зад црквата а со него подлетувајќи заминаа и гулабите што се спуштија во тревата. „Ги закопува во манастирските гробишта, како монаси,”- рече Цутика, ја отвори вратата и почна да се симнува по скаличките во тремот на конакот. Држејќи се за дрвената ограда, се симнав полека и јас, иако скалите се нишкаа и крцкаа како да се откачуваат од гредата. Штом почнавме да се качуваме по патчето кон старата црква веќе можевме да го видиме и отец Агатон во манастирските гробишта. Ги закопуваше гулабите вртејќи со количката меѓу гробовите. Одвисоко изгледаше како црна птица врзана за крстовите. Само што излеговме на рамото, Цутика застана, издиша и рече: „Мислам дека сака нешто да ти каже, но некако не може... - издиша уште еднаш и продолжи да се качува по скаличките од камени плочи заглавени со дрвени колчиња во земјата. - Во секој случај, има доверба во тебе,” - додаде без да се сврти. Од последните скали се гледаше крстот на старата црква; овојпат навистина ќе го видам ангелот, помислив лазејќи зад неа. Го слушав шепотот на нејзиното розово здолниште, велам, шепотот, реков, и звуците што ги препознавав од часовите по литература. Веќе знаев кој допир, и на кое место, каков звук има, и како се повторува со секој чекор, трепет и нишкање на колковите. Сега најмногу го слушав лесниот звук на бедрата и колениците, зашто здолнишето беше тесно и тенко, па чекорејќи и се лизгаше од едната на другата нога. До рамнинката пред старата црква стигнавме откако ги минавме сите плочи што ни клапкаа под нозете. Глуждовите на Цутика се обидуваа да ја задржат со двете нозе токму на средината, па истото го правев и јас. Како и да е, сега бевме пред црквата, велам, црквата, реков, а едно палаво ветре веќе ми буричкаше во ушите како со чепкалка; ми беше убаво, но и некако непријатно, па ја отворав устата, исто како што ја отворав кога си ги чистев ушите дома, велам, ушите, реков, по капење. За среќа, таа не ме виде; беше свртена кон манастирот и малку подмижуваше од сонцето качено на брестовите: „Овде може да ти кажам, - се сврте најпосле кон мене. - Отец Агатон е световно лице што се крие во манастирот како монах. Има голема причина за тоа; никој не знае дека е овде, никој не може да се сети дека е овде, иако се сомневаат дека би можел да биде дури и во некој манастир. Го бараат насекаде, но никој не го бара како монах. Истата година кога почина отец Тихота, точно на четириесеттиот ден, дојдовме овде заедно, токму на ова место. Тој ден одеше, - рече и се сврте со раширени раце за да го почувствува воздухот. - Одовде се гледа сè; одовде се слуша сè. Ако го сопреш здивот, ќе можеш да ги слушнеш гулабите на небото, вели, гулабите, рече, и моето срце, и тревките што растат меѓу плочите на скалите, и шумот на ветрот во расото на светците зад нас, и оној звук, вели, оној глас, рече, како детско гукање, што доаѓа од струењето на воздухот низ ќелијата на отец Агатон. Овде сè е тајна; голема тајна,” - рече Цутика и тргна кон црквичката. Вратата беше потпрена со обично, излупено стапче, па таа само го помести, велам, помести, реков, и црквата почна да се отвора сама, можеби оти беше некако навалена нанапред, па затоа вратата полека искрцка докрај и се залепи на ѕидот. Тогаш Цутика пак ја потпре со стапчето, набрзина се наведна и влезе. Влезот беше висок одвај метар и половина; можеби и помалку. Се наведнав и јас, влегов и се стаписав: внатрешноста на црквата беше дел од пештера, но ѕидовите беа малтерисани и на сите имаше фрески. Раскрилен над фреските, и над нас, велам, раскрилен, реков, како да нè заштитува со крилјата, беше ангелот за кој веќе вторпат доаѓавме во манастирот. Го гледав како облак што се движи, а тој чинам го следеше секој мој поглед, секој здив. Беше толку вистински, чиниш само што не те кренал во небото. Или пак не знаеш дека си на небото. Токму каде што му завршуваа крилјата, имаше два кружни отвора низ кои влегуваше светлина што се вкрстуваше движејќи се постојано околу нас. Двајцата гледавме во ангелот, а светлината вртеше заедно со фреските, со нас и со целата црква: „Овде ми ја откри тајната, - рече Цутика. - Плачеше кога ми кажуваше. Заминал од манастирот за да побегне од спомените, а подоцна таму каде што заминал влегол во некаква војна што никогаш нема да ја заборави. Зимата се оженил за некоја вдовица, но набрзо дошле и по него: ’Ти си сега тој што загина пред тебе‘, му рекле, а секогаш има некој што ќе загине пред некого. Се борел за родната куќа на татко му, рече, а потоа и за другите куќи, но не успеал да ја спаси сопствената жена. Ја убиле дома заедно со нејзината шестгодишна ќерка. Иконата со ангелот, што му ја дал отец Тихота кога заминал одовде, била запалена, останало само левото око. Тогаш станал командант за цела Срменица; не убил никого лично, рече, но џамиите биле урнати а луѓето протерани. Освен тоа, неговите војници врзувале заробени странски мировници на бандерите за да ги понижат. Иако тој не знаел ништо за тоа, знаел дека тие никогаш нема да му простат. И навистина, народот брзо заборавил сè, оти народот брзо заборава, ако му наредат; прво малку го фалеле самостојно, и тврдоглаво, а потоа морале јавно да се срамат затоа што ги бранел. Народот не помни долго, затоа што народот денес, и народот утре, не е ист народ. За да успеат во животот што си го носат со себе, оти по војна брзо се успева, сите одеднаш некако посакале да го предадат, и да се докажат, зашто народот, рече, народот, повтори, повеќе им верува на туѓите приказни, отколку на своите спомени. И така, една ноќ, дури го барале а уште не сакале да го најдат, зашто имало други пред него за фаќање, го нашол гробот на сопругата. Иако не знаел дали во него е закопана и малечката, сепак запалил две свеќи, го оставил парчето икона, всушност окото од иконата до крстот, и таков, брадосан и со побелена коса, следното утро веќе бил на железничката станица под манастирот. Оттогаш шест години го бараат, а никако да го најдат. Никој не се сетил да ги избричи сите монаси, рече, да ги стругне на суво со резолуција или беа резолуција на Обединетите нации, сеедно. Понекогаш знае и да се шегува“, - заврши Цутика вртејќи се под ангелот на сводот. Имав чувство дека зборува за него, а не за отец Агатон, иако ангелот немаше брада. И само што заврши, Дорунтина, одеднаш, како при секое чудо, едно бело пеперуже долета однекаде и се спушти врз нејзината десна рака, испружена како на дете што чека дожд во дланката. Ги соби чевлите, велам, чевлите, реков, и почна да се врти заедно со пеперутката:’Ако ме љубиш, ако ме сакаш, собуј се себе, обуј ме мене, та да одиме, да прошетаме, горе и долу, сè кон бавчите, да набереме шамија круши’, шепоти а пеперужето трепери и бледнее како да се топи врз нејзината бледа рака. Таа уште се врти, велам, врти, реков, и гледа во него, како да гледа човек што одамна не го видела: ’Оф, леле, крушо, момина душо‘, вели а една солза и капнува од окото, се лизнува по гушата и потонува во длабочините што се вртат и лулеат, и лулеат. Со другото око погледнува во мене; гледа и се усмивнува со левото крајче на усните, исто како ти, Дорунтина: ’Ако ме љубиш, ако ме сакаш, собуј се себе, обуј ме мене, па да одиме да прошетаме, горе и долу, сè кон лозјата, да набериме шамија грозје, јас касни грозје, ти зобни грозје, оф-леле, грозје, момино око‘, се врти Цутика а пеперужето се крева со дланката, или дланката се крева со него, и лета, се крева и спушта, се крева и спушта, велам, околу неа пеперужето, реков. И одеднаш го снема, исчезна во окото на ангелот, исто како што дојде: „Досега доаѓаше само до прозорецот; сега првпат ми слета на раката”, рече Цутика стоејќи токму во крстот од светлина; потоа, откако и се смирија градите, се прекрсти, ги обу чевлите, и брзо, како да бега од својата сопствена сенка, истрча надвор. Ја потпрев вратата со стапчето и побрзав да ја стигнам. „Дали забележа со каква радост ја слушаше песната?” - праша таа. „Кој”, прашав и јас. „Ангелот, - рече таа. - Тоа е стара македонска песна, -додаде. - Секоја песна е парче од некоја љубов; здив од некој живот. Секоја пеперутка е нечиј заборавен глас, нечиј шепот. Кога умрел Чехов, вели, Чехов, рече, низ отворениот прозорец влегла пеперутка, се моткала во лустерот и удирала во светилките,” - издиша Цутика симнувајќи се бочно по стрмните скали. Долу отец Агатон ги прибираше преживеаните гулаби во плевната, и воопшто не нè забележа кога се спуштивме по патчето во дворот. Без да се задржуваме на чешмата, влеговме во тремот, се качивме во конакот и повторно бевме во собата со мртвиот гулаб. Чаршавот сега беше сосема црвен; Цутика го собра заедно со птицата, се симна негде долу, и брзо се врати со нов. Мирисаше на босилок и темјан. „Собата на чичко ми уште мириса на него; отец Тихота во секој долап ставаше босилок и темјан. Босилокот е мирис на љубовта, а темјанот- мирис на душата”, рече, го посла чаршавот и седна. Таа седи на креветот, јас седам на дрвеното столче до прозорецот, а треперлива тишина се рони од ѕидиштата и таванот и како сув снег ромори и шушка во собата. Молчевме гледајќи во крстот на црквата; чудна сенка паѓаше токму во нашата соба, како крстот да беше на прозорецот. „Има уште една тајна, – се јави сред тишината Цутика. - Двапати досега се имам обидено да се убијам, - додаде. - Мислев дека ќе успеам, но не е лесно како во книгите. Потоа почнав да доаѓам овде, кај отец Тихота; доаѓав за да се покајам во мир и тишина пред очите на светците. Молитвите се разговор со Бога. Последните неколку години пред тој да почине, останував подолго; сакав да се соочам во тишина со она што го живеев како живот. И тишината, што ја слушаш, сама ми кажуваше дека живеам во туѓо време, во туѓ живот, измислен само за мене од луѓето околу мене. Тие ме создаваа мене, и мојот живот, според своите потреби, а во таков живот веќе не можеш да промениш ништо; мора да прифатиш да живееш така или никако. Твојот живот е провинциска забава, а ти не можеш да ја прекинеш зашто не си поканет и немаш право. Сепак, како што реков, двапати се обидував да ја прекинам. Еднаш пробав да се отрујам, а другпат да се фрлам под вториот вагон на еден товарен воз. Додека ги гледав винтовите и синџирите, вагоните одминаа, а мојата црвена ташничка падна во правта; тогаш сфатив дека животот како живеење сепак е избор, а не судбина. Всушност, тоа ми го кажа отец Тихота дента кога признав дека возот беше побрз од мојата одлука. Прво молчеше, ги плеткаше прстите, а потоа рече дека шест години бил в затвор, за ништо, за некаква своја непозната биографија, некаква приказна измислена од неговите најблиски пријатели. Кога излегол на слобода, веднаш заминал во манастир. Беше разочаран дури и од луѓето со кои бил во затворот, но не им се лутеше, зашто секој сам си го носи крстот, велеше. Од луѓето научил дека секој може да те разочара, а од светците дека некој сепак може да те разбере:’Луѓето измислуваат биографии во кои е невозможно да се живее чесно. Ако прифатиш да живееш така, тоа мора да заврши трагично, зашто народот во основа е злобен и не сака убав крај. А злобните луѓе пред да станат злобни, најпрво се глупи. Што можеш да очекуваш од нив, освен да се радуваат на туѓата несреќа. Единствено самотијата е слобода, но слободата не е секогаш самотија туку свест за тоа дека животот како живеење е избор а не судбина,‘ - велеше загледан во своите раце врз колената, бледи и намрешкани како овенато јаболко. –’ И Сократ ќе беше распнат, ако не го отруеја 399-та година пред Христа, - рече, - со кукута, - додаде, стана и отиде да ги собере гулабите што кружеа над манастирот. Гледав како слетуваат врз него од сите страни, буквално отсекаде, паѓаат, се трупаат како снегулки и за миг отец Тихота стана чуден снешко што лебди во дворот како мало, ниско облаче. А залезот светкаше во клунчињата на гулабие,” - заврши Цутика. Се симнавме од конакот; во манастирот веќе паѓаше првиот мрак; таа рече дека отец Агатон сега е во ќелијата издлабена во карпите и затоа не ќе можеме да се поздравиме. Запаливме по една свеќа во црквата, а потоа излеговме и ја затворивме портата зад нас. Тишината зборуваше со дрвјата околу нас; со некои повеќе, со други помалку, кој колку заслужил: „Сега има што да пишуваш - рече Цутика кога се спуштавме кон станицата. - И мислам дека можеш да бидеш добар писател, мислам читан писател, - додаде. - Се разбира, ако нешто не заслужува да биде запишано, тогаш напиши нешто што заслужува да биде прочитано, - се насмеа. - Но, прво, секако, треба да матурираш, па да се запишеш на факултет, да дипломираш, и така, - рече, - а потоа, ако сакаш, можам да ти помогнам да добиеш стипендија за една школа за креативно пишување во Ајова, - предложи држејќи се за гранките кои паѓаа над врвицата што го скратуваше патот до пругата. - Еден мој колега од факултет, - продолжи таа подолу, - сега живее таму, пишува сценарија за спотови и реклами. Ќе разговараме со него, тој може да помогне, - застана и со хартиено шамивче си ги забриша чевлите. - Кога ти ќе бидеш славен, јас можеби ќе бидам пеперутка, - се исправи. - Ако ти слетам на раката, кажи ми само една песна, или еден убав збор, и јас ќе бидам среќна пеперутка, - рече и ме бакна во челото. - Секоја душа заслужува нова шанса,” - додаде, ме фати под рака и тргнавме кон станицата. Возот беше речиси празен; тркалата удираа во спојките на шините, вагоните се клацкаа, и не знам кога, и не знам како сум задремал, но знам дека го сонив отец Агатон: стои на портата, ми дава некакво писменце и некаков црвен гулаб, велам, гулаб, реков, и негде ме испраќа, а ништо не зборуваме, како да се разбираме само со гледање. 13. Како сношти, ако може така да се рече за ноќта што одамна е помината, добив писменце од Цутика по речиси цела една година од последната средба: задолжително да се видиме овој викенд дома, кај неа, вели. Има ншто многу важно да ми каже, само да не заборавам да го донесам и клучот од манастирот. Денот што сакам да го раскажам, почна на железничката станица. Се симнав од вториот вагон на утринскиот воз влечејќи го куферот што веќе неколку години го шетав со себе во двете насоки; натаму со зимницата што ми ја испраќаше дедо Никита, дури беше жив, се разбира, а наваму само со празни тегли и алишта за перење. Иако имав некаков студентски попуст, многу ретко користев воз, затоа што имаше само два во денот, а и патувањето траеше двојно подолго отколку со автобус. И овојпат се симнавме малкумина, но само јас морав да поминам низ дрворедот со некролози без да гледам ни лево, ни десно, брзајќи наведнат за да не препознаам повторно некоја нова насмевка што не била тука претходниот пат. Како што минуваше времето, Дорунтина, велам, времето, реков, сè повеќе имав чувство дека мојот поглед ги создава насмевките по дрвјата а не дека тие се тука и без мене за да ги пречекаат сите што доаѓаат по главната улица. Се разбира, Писпиле Пипиџан сега веќе не беше во градот за да ме пречека скриен зад јаворот, кај фонтаната со скулптура на дете што мочка, па затоа брзо, речиси трчајќи, излегов во дворот со велосипедите. Во џебот ме глоцкаше клучот од манастирот; овојпат, си реков, ќе го оставам кај неа, не можам постојано да се грижам за него, да мислам да не го изгубам или некој да не ми го украде. Исто така, ќе ја потсетам дека ми вети оти ќе ми помогне да заминам на оној курс по креативно пишување во Ајова, си велев. Во дворот беше сосема тивко; најмалиот и средниот велосипед веќе беа сосема `рѓосани, покриени со трева, но големиот сè уште добро се држеше. Се качив и свртев неколку круга пред таа да се појави на прозорецот: насмевката и грееше како млада месечина, би рекол Чехов. Го грабнав куферот, почекав велосипедот да застане, се протнав под металните шипки залемени за стожерот, и веќе бев во собата со стотици исти книги наредени на полиците по сите ѕидови, освен на ѕидот со прозорец. Овојпат Цутика почна сосема сериозно, како да разговара со непознат човек. Јас седев, а таа стоеше до мене шетајќи со прстите низ мојата избледена коса: „Отец Агатон умре минатиот месец; никој не знаеше до вчера; деновиве ќе објават дека умрел уште еден воен злосторник, - рече тивко сопирајќи ги за миг прстите на темето. - Сите ние сме злосторници осудени на смрт поради гревот направен во Едемската градина, - додаде и кратко се насмевна поткашлувајќи негде од стомакот. - Ништо не може да нè спаси, зашто и тој што дојде да го земе гревот врз себе не успеа да ја замени смртната пресуда со поблага казна, - рече притискајќи ме врз градите, како што ги држеше книгите кога ни предаваше за Ана или за Ема, сеедно. - Животот е грев за кој веќе сме осудени на смрт, а до извршувањето на пресудата има време само за последната желба, велеше отец Тихота кога го посетував во манастирот”, - заврши а јас уште шетав со образот по нејзиното треперливо тело и го слушав секој нејзин збор пред да го изговори. Колку се мачат зборовите летајќи низ телото дури излезат од устата, Дорунтина! Клекнав на коленици, се спуштив со увото до папокот, велам, папокот, реков, и почнав да слушам како внатре се подготвуваат најмеките зборови, оние што се разливаат како топло чоколадо по усните на Цутика. Погоре, под лакот на ребрата, ги слушав зборовите што паѓаат како ненадеен град, ги кинат лисјата и потскокнуваат од плочите љубејќи се меѓу себе за да станат тркалезни. Само малку погоре, под градите, се ројат зборовите што летаат како пеперутки; тие се тука, а никој не ги слуша, може да ти се залепат на градите, да потонат, да станат твои, иако се туѓи, а ти воопшто да не забележиш. Можеш да ги кажеш или да ги напишеш, без да бидеш свесен дека не се твои. Опасна работа се зборовите, Дорунтина. „Се обесил на црешата; гулабите ги сронале лисјата за да го гледаат оддалеку, - ме крена погоре Цутика. - Го нашол селанецот што му носеше мед еднаш месечно, - рече. - Можеби не можел да го издржи гревот, - продолжи држејќи ми ја главата на градите, па сега слушав како и гргори крвта што врти околу брадавичките: - А што е грев? Грев е животот, - слушнав како одеднаш зажубори нешто во неа. - Оттука, значи, грев е, - додаде, - и да се живее. А јас живеев за инает на гревот, - вели галејќи ме со градите како со две мали рачиња. – Што ќе мислиш ако ти кажам дека сама се соблекував, сама ги носев во дворот, сама ги симнував од велосипедите, сама им кажував како да ме галат, сама ги охрабрував да пробаат поинаку, поразлично, зашто животот не е повторување туку освојување на непознатиот ден, непознатото утро, непознатата ноќ; сама ги учев не само да мрдаат со газињата и да го плазат јазичето како пес, слушај, велам пес, реков, пес, туку да се откриваат себеси во себе; сама им кажував оти најдобро е деветпати да влегуваат плитко а еднаш длабоко, за да може голата жена да се почувствува исполнета, за да може да собере доволно воздух во себе и да се крене, да летне во облаците, а потоа пак да се симне и да биде пеперутка што не е свесна за својата тежина, а пак добро знае дека му дава смисла на воздухот и на ветрот. И тоа се повторуваше додека не сфатеа дека се голи. Кога ќе сфатеа дека се голи, велам, и дека некој може да ги види, тогаш завршува стариот и почнува новиот грев. Којзнае колкупати сум го правела тоа, и којзнае колкупати сум викала и ох и ех, зашто и јас, како и секоја гола жена, имам свој збор за гревот, - рече и ме повлече уште погоре држејќи ме за главата; потоа ме бакна во челото и заедно со мене се спушти во црвениот плишен двосед спроти прозорецот. - Имав една пријателка од факултет, сега работи во градската библиотека. Минатата година се омажи за ветеринар од кариера. Таа ужасно врискаше, мислиш ја колат:’пази, пази, змија; пази, пази змија!‘ А таа, всушност, така свршуваше, кутрата. Многу храбри мажи, зашто машкиот грев се вика храброст, гологази бегаа од нејзината соба во студентските бараки сè дури не научија дека тоа се нејзините зборови за гревот. Бидејќи ѕидовите беа обична иверка, а освен тоа и пукнати по ќошињата, слушав како многу идни мајки викаат мјау, ауу или охх, леле или само е-е-е, како да се чудат, а всушност тоа беа нивните гласови на гревот; секоја гола жена има свој печат за гревот. Голите мажи, оние што не се толку храбри, својот збор најчесто го кријат во себе мислејќи дека така ќе се спасат од гревот, - вели Цутика лизнувајќи ме со врвот на јазичето меѓу веѓите, а потоа и на слепочниците. - Сакам да го знаеш и ова, - продолжи. - Пред извесно време, не е битно кога, останав бремена и сакав да родам, како секоја гола жена, се разбира, зашто само голите жени раѓаат . Тој што требаше да биде татко неколкупати ме одмина во градот, мислејќи дека не го познавам ако се прави дека не ме гледа. Сакав за инает да ја родам таа грутка месо, за негов срам да го родам тоа несреќно дете, ама кога малку размислив, сфатив дека како што јас имам можност да абортирам, тој, исто така, треба да има можност да не биде татко ако не сака да биде татко. За да бидеш мајка, некој треба да го сака твоето дете; не е доволно тоа што ти го сакаш неговото дете. Беше пресреќен кога му кажав дека абортирав; сега сме некакви пријатели, иако не сум го видела откако ја затворија касарната, всушност откако замина војската. Освен јас и тој, никој не знаеше дека абортирав; три ноќи плачев, не можев да спијам; како во магла го гледав татко ми што се лулка во своето столче за клацкање, и мајка ми, која, една по една, ги вади сите книги од полиците барајќи ја Маша, слугинката на грофот; ги гледав и моите неродени деца како се возат на велосипедите, и како стареат вртејќи кругови околу стожерот. А потоа, како сите облечени девојки во градот, пак почнав да излегувам на корзо, ама и несвесно да ја наведнувам главата и да црвенеам кога ќе ме погледне некој, мислејќи дека сите знаат што ми се случи. Глумев невиност и чесност, зашто животот овде е глума на телото, театар на душата. Гледав облечени девојки, кои јавно, на улица, се срамеа да се држат за рака со момчињата, но во првата прилика сами ги симнуваа гаќичките врескајќи ги своите зборови на гревот во темното, па луѓето мораа да им фрлаат вода од прозорците. Една постара професорка, токму кога го земав дневникот, шепотеше дека под нејзиниот прозорец слушала како цела ноќ некоја постојано вика ’пази, пази змија‘, па сега, вели, се плаши да проветрува, страв и е, рече, од змијата; сонува дека ќе и влезе во собата. Се смеев во себе земајќи ја „Ана Каренина” од полицата, - вели Цутика. - Иако уште сум млада, сепак сум професор, нели, облечена жена, и не верувам дека учениците ме замислуваат без облека, - продолжи, но сега повторно сосема сериозно, како да предава. - Или, не верувам дека ме гледаат како гола жена под гол маж, како гола жена врз гол маж или, можеби, како врискам со расплетена коса а месечината го осветлува календарот со кученца, кои зачудено слушаат како повторувам и ох, и ех, и ох и ех, скокајќи по оградата за да го слушнат ехото на мојот грев што се враќа од планината зад нив. За моите ученици јас сум обична, облечена жена, нели, и како секоја облечена жена во градот, слушај, градот реков, месам баник, варам грав, пржам јајца, перам алишта, тресам ќебиња и не ги правам оние работи, зашто ако ги правам мевот досега ќе ми станеше питулица, - вели Цутика гледајќи низ прозорецот. Зад боровите леташе црвен змеј; опашот паѓаше врз велосипедите и веднаш се креваше лебдејќи над оџакот во соседниот двор. Гледајќи го неговиот опаш направен од весници, чувствувам дека Цутика сака нешто важно да каже, но уште ги бира зборовите зад папокот. Градите како да ги подигнува нешто однатре, удираат една во друга и повторно паѓаат во длабокото деколте на фустанот. Ако некогаш би ја опишувал, како, на пример, во роман, Дорунтина, сигурно би почнал од градите што треперат како да имаат секоја по едно срце во себе. Срцињата внатре бијат, а брадавичките прават возбудени кругчиња во воздухот: „Кога ќе ми надојдат спомените, во градите ми растат јаглики, - вели како да ми ги чита мислите. - Еднаш, како студентка, сериозно се заљубив во еден колега; многу паметно и убаво момче. За жал, голото момче не сакаше гола жена. Се обидов да му покажам сè, слушај, реков сè, и каде се наоѓа, и што се наоѓа, велам, точка по точка, запирка по запирка - цела женска интерпункција; му ги кажав дури и заборавените тркалаца во перничето зад колената, и тајната точка на моето дно, длабоко осум сантиметри, како кај секоја гола жена; го галев со влажна сламка по градите, исто како тебе, но пак ништо, сосема ништо. Голото момче не сакаше гола жена. Се вика Филип. Еден ден замина преку океанот и не се врати; знам дека е успешен, зашто таму сите се успешни; знам дека прави некакви спотови и реклами, но ништо друго не знам, и не мора да знам. Ете, тоа. Сега знаеш сè, слушај, реков сè, мислам, сега има што да пишуваш без да измилсуваш,” - рече и ме гушна, а нејзините гради се движеа како по шини врз мене, се креваа и се спуштаа крај моите уши, го галеа мојот врат, и пак се враќаа назад, пак по истата пруга, без скршнување, само со затресување, мазно и меко, како што се затресуваат вагоните од спојките на шините. Потоа се одлепи и го преклопи црвениот фустан, врзувајќи го коланот на колкот: „Понекогаш и до мене доаѓаат одвратните зборови на облечените жени за голите жени во градот, - продолжи откако ја врза косата на тилот. - Сум заведувала ученици; сум ги носела дома, сум го правела тоа дури и во училницата, зад вратата; соблазнето сум ги предавала љубовните сцени на руските и француските класици, ако воопшто знаат што се класици; сум доаѓала без гаќички на часови, слушај реков гаќички, и сум ги ширела колената зад катедрата, за да ги ловам меѓу нозе како пеперутки нежните душички на учениците; моите нозе биле стапица за наивни куриња, велат; сум ги галела поголемите ученици со влажна сламка што ја носам во градникот и јавно сум ги напаѓала облечените жени, велејќи дека се лажат ако мислат оти никој не знае дека се соблекуваат и дека врискаат, дека скокаат и јаваат во темница, а потоа дење носат дебели здолништа, широки панталони и ниски чевли за да бидат чесни. Тие мислат дека ако се облечат така, веќе се чисти, безгрешни и бесмртни. Гревот не можат да го скријат само кога се трудни, зашто тогаш се гледа дека згрешиле, дека биле голи и дека ја правеле онаа работа што ги прави стомаците како деформирана внатрешна гума. Без разлика дали таа гума е професорска, шнајдерска, трговска или хигиеничарска, се разбира. Ама тоа не е грев, зашто тоа го сторил дури и Бог со успаната Марија од Назарет. За облечените жени, јас сум гола и кога сум облечена. Да можеа ќе ме избркаа не само од гимназијата, туку и од градот. Тие го кријат својот грев со гревот на оние што ќе ги изберат за грешници. Како Марија Магдалена, на пример, - вели Цутика земајќи го манастирскиот клуч што и го подавам додека ги запетлувам панталоните: - Се случи чудо во манастирот,” - рече таа гледајќи во клучот. „Што” - прашав станувајќи. „Ќе ти кажам, - вели а јас гледам во неа и чекам да каже што се случило; таа го врти клучот во раката, како да се обидува да се сети која врата може да ја отвори со него: - Ова е клучот од неговата ќелија, - рече најпосле. - Пред три години ми остави аманет собата да се отвори триесет и три дена по смртта. Колку остануваш?” „Колку треба?” - прашав. „Кога се враќаш назад?” - праша таа. „Утре, со вториот воз,” - реков . „Утре е тој ден,” - рече Цутика. „Има време,” - потврдив гледајќи во клучот а мислејќи на тајната што почна да ме скокотка од табаните преку стомакот до гушата. Што може да има во таа соба, помислив? Какво чудо се случило во манастирот, се прашував одејќи со куферот кон празната куќа во која одамна ја немаше тета, а веќе го немаше ни дедо. Утре ќе бидеме во манастирот, си велам, утре, реков, зашто тогаш сè уште имаше утре, Дорунтина. 14. Стигнавме во манастирот со утринскиот воз; портата беше отворена а дворот бушав, неисчешлан и неизмиен. Целиот манастир личеше на клошар; никогаш не бил таков. Ги немаше ни гулабите што претаа само со десната нога барајќи нешто битно во тревата. Неколку мачки што дебнеа од ѕидот, преплашено побегнаа качувајќи се на дрвјата и камбанаријата. Сите врати во конакот беа отворени и крцкаа од ветрот што подмолно ги клоцаше до ѕидот. Стоевме пред единствената затворена врата. Рачката беше во издлабен крст, свртен наопаку. На прозорчето со дрвени решетки над вратата лежеше огромна, црна мачка. Спокојно, без брзање, Цутика го сврте клучот што ни го даде отец Агатон, и полека ја турна вратата со коленото. Ќелијата беше празна; имаше само еден отворен долап во челниот ѕид, и во него дрвено ковчеже со црно катанче. Со истиот клуч свртен наопаку таа го отвори ковчежето и, за миг сопирајќи го здивот, возбудено погледна во мене: во ковчежето имаше само еден, единствен лист со печат од восок на преклопот! Мачката сега беше свртена кон собата и како сфинга гледаше одвисоко во нас. Нејзината сенка паѓаше врз целиот под, па затоа Цутика ме фати под рака и ме повлече кон прозорецот што гледаше во плевната и црквата со ангелот. Ја дувна прашината, се потпре, всушност приседна на ѕитчето, го скрши печатот и држејќи го листот со двете раце почна гласно да чита: „Драга моја, повторно сме заедно, но сега за последен пат. Трпеливо чекав да дојде избраниот ден за да ти кажам сè, па дури и она што го криев од Бога во овие темни години поминати овде, скраја од светот и векот. Сега, на крајот од ова туѓо време, бескрајно ти благодарам што одлучи денес и тој да биде тука, а ти благодарам и за тоа што го донесе тогаш кога ти кажав дека сакам само да го видам и да му честитам за оној расказ со Лилика. Се радувам што, еве, заедно со тебе, и тој ќе ја дознае целата вистина,” - шепоти Цутика, а нејзиниот распукнат глас шета низ ќелијата, се качува по ѕидовите како пеперутка, удира во прозорецот, и пак удира, и тогаш, верувај, Дорунтина, чудно ама вистинито, една бела пеперутка навистина долета од другата страна и почна да удира во стаклото, возбудена од воздухот што не и дозволува летајќи да умре. Гласот на професорката трепери заедно со клепките и раката со која го држи листот што толку силно мириса на восок и темјан: „Ти знаеш дека отец Тихота беше сам во манастирот кога се вратив, - прочита . - Ме прими со братска љубов, иако можеше да ја затвори портата кога ме виде. Почина пред три години, тивко како пеперутка. Го погребав зад олтарот, под липата, веднаш до отец Наум, како што знаеш. Кога ти дојде да му запалиш свеќа, брадата ми беше веќе до појас; стоев пред портата простум, а гулабите како расо ми паѓаа од рамениците. Знам дека веднаш не ме позна, драга моја, иако одамна ме знаеш. Штом таа не ме позна, си реков, никој веќе нема да ме познае; те гушнав и заплакав. И од среќа, и од тага, драга моја, секако. Подоцна нешто ти кажав, но не ти кажав сè. Минуваа годините, умираа пеперутките, се раѓаа нови; гулабите го наполнија дворот, и сите беа бели како снег; кога се креваа мислев дека испарува камилицата а кога се спуштаа - мислев небото сосе облаци паѓа во манастирот. Никој не дојде, никој не се сети да ме побара токму овде. А знам, драга моја, знам: само ти можеше да ме предадеш, а не ме предаде, сега знам дека не ме предаде,” - трепери гласот на Цутика заедно со градите што и потскокнуваат како балончиња врзани за гласните жици. Колку што можам да видам низ опачината на листот, писмото е напишано со ситни, заоблени, ептен лични букви; редовите се рамни и сите почнуваат, и сите завршуваат, во совршено права линија. Држејќи го листот со двете раце, и малку десно од себе, како да чита заедно со некој што стои зад неа, зад прозорецот, Цутика само кратко ме погледна, гласно издиша и продолжи:„А што можев друго да направам, драга моја? Јас сум невин, но немам право тоа да го докажам. Тие сакаат сам да кажам дека сум виновен и сам да ја докажам својата вина; сам да кажам дека сум злосторник и сам да докажам дека сум злосторник. Моето единствено злосторство е што не признавам дека се безгрешни, зашто и Бог греши,па затоа не може тие никогаш да не грешат. Знам, драга моја, требаше понизно да ја понудам оваа душа на сребрена тацна, со леб и сол, како што овде ги пречекуваат канетите, и неканети, гости. И требаше само да се климне со главата,требаше поразот да се нарече победа, јас ѓавол и злосторник, тие светци и ангели, и сè ќе беше како што треба. И немаше да бидам овде; ќе имав таен пишан договор со нив, ќе бев демократ и пријател; човек што верува единствено во нивниот безгрешен бог, знаеш, оној што фрла демократски бомби од небото. Сега ти веќе точно знаеш колку години се обидуваат да ме најдат, и колку упорно сакаат да ме однесат таму каде што не може да се докаже никаква вистина, каде што вистината однапред е докажана со невистина, па невистината е вистина без сомнежи. Сега ти точно знаеш колкумина досега таму имаат умрено без да стигнат ниту да се помолат, зашто таму и смртта е доказ дека си виновен. Впрочем, драга моја, ти добро знаеш дека нив воопшто не им е битна туѓата вистина кога веќе имаат своја вистина. Затоа секогаш се во право, и затоа нивното право е да не одговараат пред никого за ништо. Ете затоа, драга моја, не сакав да бидам нивна вистина, и затоа ти благодарам што не ме предаде,” - прочита Цутика трепкајќи како што трепкаш сега и ти, Дорунтина. Гледам како дишеш возбудено, а јагликите се брануваат како да го фаќаат секој здив, велам, здив, реков, и не дозволуваат да се истркала удолу во реката. Во твоето лево око се огледува брегот што дише заедно со тебе. Веќе знам што значи кога трепкаш, а што значи кога не трепкаш. И знам дека нема да го притиснеш орозот дури не го слушнеш крајот на писмото, велам, крајот, реков, и вистината што сакал и јас да ја дознаам; се разбира, и јас се чудам, Дорунтина, се чудам како знаел дека ќе дојдам со Цутика, и како знаел дека таа ќе го чита писмото на глас, пред мене. Сега и ти знаеш дека тој, всушност, не бил монах, не бил вистински монах, бил лажен монах, па затоа веќе е сосема јасно зошто не знаеше да се крсти и зошто не го разликуваше Свети Сисое од Свети Петар, и обратно. Кој е тој чуден човек, Дорунтина? Ако живеев дотука, до половина од писмото, и јас не ќе знаев. И Цутика мислам дека не знаеше. Пред да продолжи да чита, со врвот на прстите си ја избриша росата од градите; ми се стори оти пак затреперија како праски на дожд, велам, праски, реков, и веднаш се сетив на нашата дива праска во селото, зад фурната; кога бев мал уживав да ги пијам капките од праските без да ги скинам; чекав да престане дождот, се пикав во крошната, се кревав на прсти, се мушкав меѓу гранките, велам, гранките, реков, и ја лизнував секоја капка со врвот на јазичето, нежно и полека, внимателно и побожно, како да се лизнува скапоцена течност, некаков еликсир, Дорунтина, некаков небесен лек. Одвај чекав да заврне кога зреат праските во дворот, велам, праските, реков. Дали тоа било настраност или некаква поезија, не знам, но знам дека секогаш токму со тој спомен најбрзо се враќам во детството. Ќе ти раскажам нешто и за тоа време, ако има време, Дорунтина, велам, време, реков, а можеби и за поезијата што ја пишував тајно, само за мене, и токму под нашата праска, под мојата заводлива праска. Но, ако дозволуваш, би сакал пак да се вратиме на Цутика и писмото, реко моја длабока, а кога сме веќе тука таа треба да продолжи да чита превиткувајќи го листот на половина: „И, сега, драга моја, она што е најбитно, она што можеби требаше да го напишам на почетокот. Само пред тоа сакам да ти кажам дека ти имаше право кога ја донесе количката, кога ме замоли колку што е можно помалку да зборувам, а доколку зборувам сосема да го променам гласот, зашто луѓето најмногу се препознаваат по гласот и по насмевката. Затоа устата ја покрив со брада, а грлото со астма, па набрзо ни самиот не знаев дали мамам или навистина сум болен, зашто и кога бев сам потсвирнував дишејќи како што научив а гласот ми се враќаше назад како да немам воздух за цела реченица. Се разболев од мамење, и не знаев дали мамам или навистина сум болен. За да не ме препознаат овдешните кодоши, оти тие се најупорни и најопасни, полека почнав и самиот да не се препознавам. Се гледав во вирчињата по дворот и не верував дека сум јас. Токму затоа понекогаш со монахот во количката разговарав како со туѓинец, а тој пак често само ме презираше, особено кога набрзина се прекрстував пред иконата на Богородица. Самиот не можев да се препознаам, а не можеа да ме препознаат ни домашните, ни странските агенти, кои повремено доаѓаа во манастирот божем да го видат ангелот во старата црква. Дури им го кажував она што го научив од отец Тихота, дискретно се распрашуваа за мене кај мене: прашуваа, на пример, каде се кријам, каде ме кријат, каде да ме бараат, каде да не ме бараат. Во конакот, пред трпеза од мед и јајца, побожно ги советував да ме бараат во заборавени скривници, подземни штабови, напуштени командни места, опозициски села и стари касарни, па дури и во неколку непознати пештерски цркви и манастири, а потоа, на одење, замисли, драга моја, кодошите ми бацуваа десница како на владика, објаснувајќи им на странците сè дури до портата дека сум светогорски старец од манастирот Зограф, живописец и лечебник; духовно чедо на отец Григориј Палама, роднина на отец Зосим, пријател на браќата Карамазови и внук на отец Паисиј. Којзнае кој е тој Паисиј, штом го знаеја сите Црнци од Хаг до Харлем! Седнат во сенката на црешата, меѓу гробот на отец Наум и отец Тихота, долго размислував дали овие луѓе навистина ме бараат или само бараат оправдување за да не ме најдат. Можеби и нив им е здодеано да бараат виновници насекаде, а дома да им уриваат згради, подземни железници и аеродроми. Еден ден, драга моја, слушај ми го зборот, оти зборот е на ангелот од старата црква, а не мој, два патнички авиона ќе удрат во нивните две највисоки згради, и тие дури тогаш можеби ќе сфатат со кого си имаат работа и кој искористен пријател им е непријател од корист“, - издиша Цутика и го превитка листот уште еднаш, па сега остана да го прочита само крајот. Пеперутката повторно дојде на прозорецот, велам, прозорецот, реков, и повторно почна да удира во стаклото; уште не можеше да сфати дека ако се гледа не значи дека може и да се допира. Гледајќи ја токму таа пеперутка во моите очи, Цутика ме фати за џемперот и ме повлече сосема блиску, како да ме пикна во себе. Двајцата бевме навалени на рамката од прозорецот и гледавме во писмото: „Слушни го крајот“, рече таа и почна да чита: „Ова требаше да го напишам на почетокот, но, и кога ја ставив јамката на црешата, уште одлагав, уште размислував дали да го кажам или не, дали треба да го кажам или не; пред малку одлучив сепак да го напишам, и, еве, веќе го пишувам: кога загина мојата Лилика, јас останав сам со него; живеевме во мала напуштена куќарка од плитари во полето. Ти го знаеш тоа, но не знаеш дека мораше да се разделиме: дојдоа луѓе од градот, донесоа решение и ми го зедоа. Следниот месец тој беше посвоен во едно село блиску до градот; луѓето десет години немале дете; единствено што барав од нив, а беа навистина благи луѓе, беше да му дадат име како моето и да ми испратат барем една фотографија кога ќе биде поголем, за да си ја чувам, за да се радувам за него, но и да плачам кога ќе се сетам на неа. Затоа, сега, драга моја, точно овој миг прекини го читањето и најди ја фотографијата во ковчежето. Подигни го капачето на дното, таа е под него,”- затрепери Цутика, го отвори ковчежето, полека ја извади фотографијата и држејќи ја свртена под писмото продолжи да чита: „Фотографијата ми ја пратија на адресата што им ја кажав, а заедно со неа стигна и писмо дека го крстиле така како што ги замолив, и дека можам да го видам кога сакам. Првите неколку години навистина многупати сакав да го сторам тоа; доаѓав со ноќниот воз, но само до станицата. Седев на брегот, гледав во реката, тревата ми растеше меѓу прстите на нозете, а јас размислував што би му значело ако знае дека ме има, и што му значи ако не знае дека постојам; така со часови се прекорував, се обвинував и се тешев, а потоа го фаќав јужниот воз и пак се враќав назад, најчесто на некој танкер или во некој логор за платени војници. Подоцна, преморен од тоа мое болно непостоење, заедно со фотографијата што ја држиш зад писмото се вратив во Срменица, ја поправив семејната куќа на татко ми, во која веќе никој не живееше, и решив да останам таму, подалеку одовде, зашто не можев да се вратам назад, а и каде назад: во споменот за смртта на Лилика или во тагата за него, кутриот. Потоа се оженив, но почна војната, и натаму веќе знаеш, ти кажав што се случи со мене. Затоа уште еднаш ти благодарам што помогна да го видам,” - прочита Цутика, полека ја извади фотографијата и веднаш ја познав: јавам на моето дрвено коњче облечен во куси панталони, бели чорапчиња и сандали. Носам бела, перлон-кошула со машна-пеперутка. Се сеќавам дека фотографијата ја снема од дома, велам, од дома, реков, а јас многу плачев за неа, но мајка ми велеше дека ќе ја најде кога ќе варосува. Не знам дали ја баравме кога варосувавме, но знам дека сум ја заборавил; дури сега се сетив дека постои. Погледнав во Цутика, а таа уште трепкаше како да не верува. Издиша неколкупати и прочита: „Јас сум Константин; јас сум момчето за кое пишуваш во расказот, а Лилика е твојата мајка. Можеш да ни запалиш свеќа на гробовите, ако сакаш,” - заврши Цутика гледајќи ме во лицето како да ме составува парче по парче во воздухот. Нозете и трепереа заедно со работ на фустанот. Пеперутката уште удираше во стаклото како да не верува дека тука завршува воздухот за летање, а мачката спружена над вратата упорно се обидуваше да ја следи, поместувајќи ја главата меѓу решетките. Збунета од тоа што го прочита, Цутика не знаеше што да прави со писмото и со фотографијата; сакав да ги земам, но таа ми ја фати раката и почна да ја бакнува: „Има уште,” - рече и откако малку се потсмири прочита: „Знам за жената што замина и не се врати, драга моја, но ти ќе добиеш писмо, ќе дознаеш што се случи со неа. Знам и за човекот што се клацкаше во столчето за клацкање држејќи ги билетите како гулаб за крилото; целиот живот го помина гледајќи во велосипедите што вртеа постојано во истиот круг; знам за момчето што го пронајде својот гром и веднаш се претвори во пеперутка; знам за гулабите и за плевната, знам за ангелот во старата црква, знам и за онаа мачка што стои на прозорецот и ве гледа,” - запре Цутика и одеднаш двајцата погледнавме во прозорчето над вратата: мачката трепна, полека се сврте, скокна и ја снема. Како да постои само толку, колку што постои во писмото. Градите на Цутика како поклопени птици го креваа фустанот, велам, фустанот, реков, чиниш само што не летнале со него низ вратата. Притискајќи ја едната рака врз нив, таа ја залепи главата до мојата и го сврте писмото за да го дочитам самиот: „Знам дека си студент и знам дека ќе заминеш негде далеку; знам дека ќе станеш славен писател, но славата е ѓаволска работа; знам дека еден ден ќе те соберат на фронт за кој сега никој не верува дека е можен, и знам дека таму ќе се случи голема несреќа. Обиди се да ја смениш приказната дури има време; обиди се да се раскажеш самиот себеси наназад, од денот што го живееш до првиот ден што го помниш. Всушност, сето ова го пишувам за да те предупредам дека жената со снајперот, која сам ќе ја наречеш Дорунтина, ќе те знае и ќе те познава, како што ќе ја знаеш и ти, но не ќе можеш да ја препознаеш. Обиди се да ја препознаеш, за да се спасиш. Го оставам писмово во ковчежето и одам да се обесам на црешата, зашто ни ова досега, ни ова отсега, нема смисла ако сум жив; сосема е бесмилено да постојам а ништо да не можам да променам”. Тоа беше писмото на Агатон; го ставивме заедно со фотографијата во ковчежето, се симнавме во дворот пред црквата, велам, црквата, реков, и тогаш видов дека во манастирот навистина се случува нешто чудно, Дорунтина. Гулабите имаа направено расцутена цреша што се поместуваше зад нас сè до портата. Токму таа сенка чинам дека ме следи постојано; чинам како и сега да е врз нас, Дорунтина. Или, сепак, тоа е само облак што минува над реката. Затворајќи ја портата, Цутика рече дека тоа се случувало секој ден, но кога сакале да ги сликаат, гулабите веднаш се растурале и се кревале во небото. И сега велат дека доаѓаат понекогаш ноќе однекаде и прават огромно стебло во дворот на манастирот; ја помнат црешата на која се обесил отец Агатон. До пругата нè следеше црната манастирска мачка, велам, мачка, реков. Стоејќи во купето видовме како ја опколија глутница кучиња, но таа успеа да скокне на една липа и да се спаси. Кучињата вртеа околу стеблото, сигурно вртеа околу стеблото и кога возот веќе беше далеку. Еден час подоцна стигнавме заедно со Цутика на станицата кај реката; онаа станица долу, Дорунтина; ја гледаш, или барем ја замислуваш, нели? Иако е на десниот брег, нашите ја кренале пругата во воздух, затоа што по неа некој им пуштил вагон со темпирана бомба; вашите веднаш ја гранатирале зградата на станицата, зашто од неа со рачни минофрлачи ги гаѓале рововите околу џамијата и кај тврдината. Сега, се разбира, никој не ја користи ни станицата, ни пругата. Ти си на тој, а јас на овој брег; ти ме гледаш низ твојот, јас низ мојот нишан а реката долу жубори и удира во врбите исто како тогаш. А тогаш, велам, тогаш, реков, се симнавме од возот и Цутика веднаш се изгуби меѓу патниците што доаѓаа или заминуваа, а јас имав време само да го грабнам куферот од дома и повторно да се вратам назад за да го фатам вториот воз, оној што доаѓаше заедно со залезот како возен ред. За среќа, стигнав речиси половина час порано: уште не беше дојден ни возот од спротивната насока, оној што доаѓаше спроти залезот и потоа чекаше да се разминат со другиот во станицата. Барајќи здрава клупа или рамно место за да го спуштам куферот, ја видов Цутика до живата ограда; стоеше на перонот загледана во реката. Беше облечена во пурпурен фустан со прекрасна филигранска пеперутка од срма и сребро на реверот, со шапка на главата, црвена ташничка во раката и лакирани чевлички на нозете. Како успеала толку брзо да се дотера, помислив. Ми личеше на лик од некој роман, но не можев да се сетам на кој. Кога ме виде, само се насмевна, ме фати под рака и ме замоли да прошетаме пред дојде возот. На станицата имаше само неколку постари луѓе, чинам баби и дедовци кои гледаа час лево, час десно, не знаејќи кои внуци ќе стигнат порано, всушност кој воз ќе влезе прв во станицата. Додека се симнувавме по скаличките издлабени во брегот што се спушташе од станицата до реката долу, велам, реката , реков, Цутика зборуваше дека целиот свет одеднаш и станал некако чуден:’Чудни се,- вели, - дрвјата, чудна е бојата на воздухот, чудни се облаците, чудно е сонцето што се тркала по ридиштата, чудна е реката што жубори,- рече,- чудни се ѕидиштата на тврдината отспротива кои помнат многу времиња а не можат да кажат ништо; чуден е животот со сите тајни,- вели,- чудно е сè,- рече, и навистина по очите можев да видам дека сè и беше некако чудно, како првпат да гледа и како првпат да зборува за она што го гледа. Кога се симнавме, одеднаш замолча, а потоа гледајќи во реката тивко, чинам некако засрамено прошепоти дека ништо не знаела за писмото, зашто ако знаела не ќе си дозволела да се случи тоа што се случи; потоа ја спомна Лилика, ја наведна главата и се расплака. Плачејќи ја отвори ташничката, велам, ташничката, реков, и солзите почнаа да и капат право во неа. Потоа ја затвори и тргна по патчето засечено веднаш до реката. Јас молчев влечејќи го куферот по тревата. Застанавме до една врба, велам, врба, реков, мала и подрасната од корењата на старите стебла над брегот: „Врбата не е ништо; бесмислено е нејзиното постоење: само цвета а ништо не раѓа, - рече Цутика загледана во водата. Фустанот и трепереше како што потскокнуваа бранчињата, како што се радуваа враќајќи се од матицата на реката кон брегот. - Дојдов да се фрлам под возот, - продолжи таа со таинствена насмевка во левото крајче на устата, - поточно, под вториот вагон, - додаде отворајќи ја повторно ташничката што веќе ја имав видено кај неа на полицата, меѓу книгите, но никогаш ја немав видено да ја носи со себе. - Синоќа, откако си замина, успеав да го добијам него; еве ја адресата и телефонот: Филип Демирџиев, Сојузна држава Ајова, САД. Ако некогаш одлучиш да заминеш, јави се, ќе ти помогне. Живее во Де Моин, но во Ајова Сити има пријател што држи часови по креативно пишување, некаков International Writers Workshop, мислам, некаква писателска работилница. Професорот што ги држи часовите бил познат автор на бестселери; сметам дека од него можеш да научиш многу, - рече поддавајќи ми тенко, сосема проѕирно листе хартија. И тогаш пак се насмевна само со крајчињата на усните, како што се усмивнуваш и ти, Дорунтина: - Еден ден ти ќе бидеш славен а јас ќе бидам пеперутка што си летка над пругата; тогаш ќе ти кацнам на раката, како што се договоривме, но кратко, само колку да те погалам, - рече. „Не сакам тажни приказни,” - реков. „Иако ти раскажав сè, ќе мора многу да измислиш за да биде реално. Лажи колку што е потребно за да биде добро, не се лутам; измисли уште два збора за секој збор што ти го кажав, и напиши уште по еден мој збор што го помниш за секој збор што ќе го измислиш. И уште сто збора за да ми простиш. Жал ми е за Лилика, мислам, за нив, за двајцата, секако, но кога ти е жал обично веќе е доцна. Знам дека и сега, а уште повеќе утре, ти ќе имаш сè помалку време за мене, а потоа тоа време воопшто нема да постои. Ако имаш време за спомени, сети се на моите три приказни и на оние три работи во нив што најмногу ги сакам, - замолча враќајќи се по тесното патче крај реката назад кон скаличките што водеа до пругата: - Вториот вагон на возот, арсеникот и онаа страна на животот – дофрли и застана. – Замисли, дури и од онаа страна на животот може да се добие писмо, - додаде. - Бевме во манастирот; поштарот го оставил пред вратата. Мајка ми одамна ја прегазил пајтон што доаѓал од Јасна Полјана во Астапово; коњот се викал Леви, проучен од Матвеев до најмали подробности и нијанси на особините; ја закопале под некоја цреша на железничката станица, - рече вадејќи го писмото од ташничката: „Кршам мокри гранчиња од расцутената цреша, - пишува човекот што ја погребал, - се удирам со нив по лицето и се опивам од нивниот мирис. Сè мириса на Катјењка, си велам, а мојата Љубочка постојано се лути кога ќе ме види во градината. Господ гледаше колку сакав и колку молев да ме направи подобар, и еве ме направи подобар. Јас сум сега добар човек, а таков ме направи Катјењка. Пред да загине ми раскажа за нејзината баба Маша и за тебе, Цутјочка. Тогаш сфатив дека јас сум внук на Пушкин; неколку месеци пред двобојот со Дантес, неговата рака напишала: Денес имав јубилеј, ја опалив стотата! Прости, Цутјочка: баба ми Азја Фогел фон Фризенгоф била стотата; плачела повеќе од неговата Натали над гробот во Светогорскиот манастир во Михајловское, Цутјочка. Момчето Матвеев дури минатиот месец ги донесе документите на Катјењка; ги загубила во Јасна Полјана. Тогаш го напишав ова писмо што го праќам од Астапово. Да знаете дека Катјењка е добро, ама Љубочка не ја бива. Како да ви кажам, веќе не и пречи само мирисот туку и воздухот воопшто. Црешата на нејзиниот гроб сосема се исуши. Инаку, возови овде веќе не минуваат, но јас уште сум Димитриј Нехљудов, и уште сум отправник на возови на железничката станица во Астапово” - заврши Цутика, го тутна писмото внатре и ја фрли црвената ташничка во реката. Бранчињата веднаш ја подзедоа, ја свртеа во вителот, ја превртеа неколкупати како да си играат и одеднаш ја завлекоа удолу пикајќи ја под корењата на врбите. Ми се стори како цела река да зажубори во неа. Гледајќи ја ташничката што заминува, Цутика полека почна да се усмивнува во себе, потоа некако чудно да се смее како да плаче и на крајот гласно се закикоти: „ Долинава изгледа како огромно бледо езеро што испарува, - зборуваше низ кикот. -Се сеќаваш ли како нејзиниот фустан се закачи на кадифето од неговото палто; таа го навали својот бел врат што и трепереше од воздишки и премалена, сета во солзи, растреперена, криејќи си го лицето сосема му се подаде. Гледај ги оние светли точки меѓу лисјата: како колибри во лет да ги растуриле своите пердуви во воздухот!” – и се испушти од длабочина како да зборува самата со себеси. Потоа ме погали со топлите прсти по лицето и продолжи: „Крвта ми тече во телово како млечна река, како јас да истекувам меѓу бреговите”- рече и побрза по патчето што се пробиваше низ влажната трева и врбјакот. Горе, негде кај свиокот на реката, веќе се слушаше подземниот татнеж на возот; ударите во спојките на шините се пренесуваа и на дрвцата по брегот: „Те сакам ужасно, - се сврте Цутика, - те сакав ужасно, - додаде - а Лилика…” - крикна и веднаш замолча поттрчувајќи низ тревата. Јас одев по неа, гледајќи повремено горе, во пругата; возот уште не се гледа, но ако излезе на рамното, си велам, веќе ќе биде доцна, нема да го стигнам. Поттрчав по неа, сакав да ја фатам под рака, но таа одеднаш се сврте: „Знаеш што... мојата казна е моја одмазда!” - рече, ги рашири рацете за да ме прегрне, пречекори кон мене во тревата, но чевлите и се заплеткаа во корењата, се лизна и падна во реката. Со едната рака се обиде да се фати за врбово гранче што висеше над водата, но раката и се лизна, не се додржа; струјата тука удираше со сета сила, па веднаш ја повлече под корењата што висеа од брегот. Го пуштив куферот, се фрлив на земја и почнав да се влечам по тревата обидувајќи се да ја фатам. Реката беше многу побрза, ја сврте неколкупати и ја фрли негде долу, зад врбите, а потоа пак ја врати во струјата. Трчајќи низ густежот од жбуње и трева по брегот, се обидов да и подадам сува гранка за да се фати. Кога се пробив на една мала чистинка под врбите, матицата веќе ја влечеше кон другиот брег, а брановите ја поклопуваа еден по друг, па ја видов само уште еднаш. Стотина метри зад неа, веројатно затоа што била закачена на некоја гранка, потскокнуваше нејзината шапка. Сè уште не можев де верувам дали сето тоа навистина се случи или само сонувам, но писокот на возот што пристигнуваше во станицата како да ме разбуди; го грабнав куферот, поттрчав по скалите, неколкупати паднав, но сепак успеав да скокнам на стапката од последниот вагон. Се затворив во едно купе, се завиткав со смрденото перде и само кркорев како заклан. Во раката го стискав листето што ми го даде и липав уште погласно, зашто тоа беше доказ дека сè што се случи беше вистина. Дувајќи ја правта низ пердето постојано како да ја гледав нејзината шапка: потскокнува пред мене, се врти, се тресе, како да се смее, како да се потсмевнува. Тркалата долу удираат во спојките на шините, а гласот на Цутика ми ѕуни во главата: „Мојата казна е моја одмазда”, и пак исто, и постојано исто, велам, исто, реков, а возот само штрака, и штрака, удира во шините, клука, се ниша како да го дува ветар, ту на едната, ту на другата страна. Локомотивата напред виска, а вискам и јас, велам, како коњ, реков, и одеднаш се стемнува, но следниот миг тунелот завршува и повторно негде долу, под купето, го слушам гласот на Цутика: „Лилика, Лилика, Лилика!” И пак исто, и постојано исто. И така со денови јачи во мене возот, велам, возот, реков, и шиба реката, шиба. Можев ли нешто да сторам за неа; можев ли нешто повеќе да направам за Цутика? 15. И подоцна, кога веќе бев во Ајова, сè уште не можев да ја заборавам таа ужасна глетка: нејзината шапка потскокнува на брановите како да се потсмевнува, а јас не можам да си простам што не скокнав во реката, што не пробав да ја спасам, иако не знам да пливам. Водата не е толку длабока, си велам, длабока, си реков, немаше да нè однесе двајцата: ќе се фатев за некоја гранка, ќе успеев да се довлечкам до брегот. Ќе ја фатев, ќе ја спасев. И така, со денови, велам, со денови истото, реков, постојано истото; тешки зборови се тркалаа во мене, Дорунтина, штракаа и клукаа, покажуваа со прст: злосторникот, велат, се обидува да напише роман за злосторството; таа се дави а тој трча да го фати возот, велат, небаре тој е последен воз во неговиот живот! Имаат право зборовите, Дорунтина. Можев да го одложам испитот, можев да ја запишам годината повторно, сеедно. Сега само се тешам што не ја видов мртва, што не сакав да слушнам дека е мртва, и не сакав да видам никој, не сакав да прочитам ништо што ќе го потврди тоа. Можеби, сепак, не е мртва; можеби успеала да излезе на другиот брег, си велам, негде подолу, кај мостот; таму реката стивнува и пливнува, нели; ти сигурно знаеш дека водата таму е одвај до колена. Може пак е некое нејзино чудо, си велам, некоја тајна, и затоа дури не слушнам дека е мртва, таа не е мртва. И потоа малку ми е подобро, велам, подобро, реков, и полесно на душата. Мислејќи токму на неа шетам со професорот Стиф Липтоф низ кампусот во Ајова; зборуваме за приказната што ја пишувам, а во себе си велам сепак уште еднаш ќе ја спомнам пред него Цутика и уште еднаш ќе го замолам да ми ја каже новата адреса на Филип Демирџиев, нејзиниот пријател од студии, но тој ме пресече, не дозволи ништо да прашам: „Имаш многу нерасчистени работи во приказната, - вели - многу нејасни места. Мора да бидеш свесен дека драмата веќе се случила и дека личностите веќе се минато. А бидејќи тие се минато, а ти раскажуваш отпосле, мора да се справиш со две времиња, - вели професорот нагрнат со шарена сенка од бреза. - И мора сите да ги сакаш подеднакво“. - додаде. Јас климам со главата, а паркот е празен; дури и птиците не се слушаат; колегите во Mayflower сега бездруго нешто читаат или ги завршуваат приказните според последните совети на професорот; впрочем сите веќе завршуваа, освен јас, Дорунтина: само јас не знаев како да продолжам, па затоа барав дополнителни консултации. „Ако не знаеш како да продолжиш, - се јави професорот ловејќи ми ги мислите во воздухот, - измисли дожд или залез. Сè е полесно кога земјата испарува и кога денот завршува. Ретки се романите во кои барем малку не врне, - рече бегло погледнувајќи во мене; во истиот миг ја почувствував колонската вода со која претпоставувам го мачка дури и вратот. - Писателот не мора да е безгрешен, - почна да ги турка предвреме паднатите лисја на патеката, - но мора да е објективен, - додаде застанувајќи пред езерцето во форма на срце. Притоа постојано си ги гали рацете врз токата на ременот, а јас ја стискам папката пред мене, велам, папката, и молчам. Молчејќи свртуваме околу езерцето: еднаш низ галебите, а вториот пат низ шатките. Потоа седнавме на една клупа под брезите, велам, брезите, реков, и одеднаш двајцата гласно издишавме. Мислам дека тоа сепак беше восклик од убавината што нè опкружуваше заедно со залезот и шумолењето на дрвјата. Замисли, восклик, Дорунтина! Каков збор, каква убавина! Се сетив дека тој збор вчера го слушнав од Ана Комицка: седевме на истата клупа а таа неколкупати воздивна како да свршува, велејќи дека всушност воскликнува од убавина. Пишува рефлексивна поезија и дискретно се интересира за мојот цимер Хорхе Хулио Габриел Еберте од Кукута. Сега бевме сами јас и господин Стиф, поточно бевме јас, тој и Цутика, зашто навистина постојано мислев на неа. Професорот ја имаше префрлено својата десна рака врз наслонот на клупата, па оддалеку бездруго изгледаше како да ме прегрнал. Кога би нè видел некој оддалеку, сигурно би помислил дека сме љубовници, иако јас, барајќи да прошетаме со молба да ми помогне а потоа и да прочитам како ја продолжив приказната, веќе имав решено навистина да го шлапнам по устата доколку се обиде да направи нешто повеќе од оние негови вообичани допири по рамото. За среќа овојпат седеше сосема пристојно наслонет на клупата и загледан во езерото. При таква речиси нормална состојба, не можев ниту да претпоставам дека ќе се случи тоа што се случи подоцна, Дорунтина. Долго не зборувавме ништо; дишевме гласно, ги гледавме галебите што се спуштаа како стрели во водата и дивите патки што пливаа кон нив за да им го земат пленот. Два галеба пласнаа во езерото, а две патки тргнаа кон нив. Одеднаш ме изненади мислата што го изненадила и грофот од Јасна Полјана: ’Зошто симетријата е пријатна за очите? И што е тоа симетрија? И зарем сè во животот има симетрија?‘ Ако животот е круг, си велам, и ако душата се преселува во вечноста низ линија од едната страна на кругот, тогаш зошто од другата страна на кругот нема исто таква линија? И навистина, како може да има вечност само на едната страна; ние веројатно сме постоеле и пред овој живот, но сме го изгубиле сеќавањето за тоа. Двата галеба летнаа без рипчиња во клуновите, а двете патки свртеа во совршени кругови сред езерцето, едната лево а другата десно, и по истата патека се вратија на брегот. „Мора да научиш да пишуваш искрено, - проговори најпосле професорот, - и мора да знаеш да ја ловиш темата претпазливо, како пеперутка; не смееш да је пресретнуваш; мораш да ја фатиш нежно, со мрежичка од интуиција, полека и тивко, - рече и замавна со раката во воздухот - вака, - рече, - опитно и радосно, а дури потоа можеш да размислуваш што ќе правиш со неа. Мора да имаш своја тема, а гласот со кој ќе ја раскажеш мора да го откриш пред да почнеш да пишуваш, - шушкаше низ ретките заби прекрстувајќи ги нозете лефтерно, сосема внимателно, веројатно за да не ги истутка беспрекорно испегланите панталони со раб преку средината. - Притоа секогаш имај на ум дека писател не е оној што пишува туку оној што се чита, - продолжи. - Треба да те читаат, за да постоиш, - додаде. - Токму сега, еве точно сега, во овој миг, токму во оваа секунда, my darling mister Koko, ширум светот пишуваат еден милион секакви персони, најмногу фрустрирани мажи што сакаат да ги сакаат сите жени на планетата, но, истовремено, за жал, во целиот свет во овој миг се читаат само десет или, да речеме, сто писатели. Сите други пишуваат попусто. Јас, на пример, не знам ниту еден писател од твојата земја; значи во твојата земја не постојат писатели, - забележа Липтоф нагласувајќи го тоа твојата со посебно задоволство, претпоставувам за да ме потсети дека на еден од часовите само Хорхе Хулио, амиго Еберте од Кукута, знаеше дека мојата земја постои затоа што баба му Урсула Курназ Еберте кога бил мал му раскажувала за некое осмо чудо на алхемичарите мудреци од Македонија. - Писател е оној што во овој миг, токму сега, има барем по еден читател на јужната и на северната хемисфера, а да не зборувам за меридијаните посебно. Напоредниците и да не ги спомнуваме. Значи, ако читателот не е твојот најдобар лик, ти воопшто не си писател. Писателот постои само затоа што постои читателот. Оттука, повторувам, писател е само оној што го читаат, - рече чистејќи некаква замислена прашинка од панталоните. - Затоа не пишувај приказна што ја разбираат само оние што те знаат, и не се занесувај дека која и да е награда може да направи од тебе писател. Десетици писатели имаат добиено дури и Нобелова награда, а веќе никој не ги знае. Твојот омилен гроф, како што велиш, нели, оној од Јасна Полјана, умрел во 1910-та година, кога Нобеловата награда веќе десетпати била доделена. Ти знаеш дека тој не ја доби, но ја добија десетмина други, меѓу кои сега можам да се сетам само на Радјард Киплинг. Замисли, истата таа награда не ја доби, на пример, ни Марсел Пруст, ни Франц Кафка, ни Џозеф Конрад, ни Џемс Џојс... и ништо не им фали... - замолча професорот галејќи ги рацете како да ги мие. - Сакам да кажам, - продолжи по паузата, - дека и најголемата награда не значи ништо, а да не зборувам за наградите што си ги доделуваат меѓу себе негде таму, не знам каде, my darling mister Коко, во некое жолто кругче на картата, во некој омлет од гугутка, без шунка, - рече и се насмевна држејќи го свитканиот показалец врз устата, како што правеше секогаш кога ќе кажеше нешто посебно, некаква добра досетка или споредба. - Верувај, - додаде откако си го замазни носот со палецот и показалецот, влечејќи надолу како да го прави од глина, - јас не знам ништо дури ни за најголемиот, најнаградуван и најславен писател во твојата земја. Ако не знам, значи не постои, - рече. - Писателот умира во својата библиографија, - додаде и ги смени нозете затегнувајќи ги повторно ногавиците под колената. Мислам дека се згрозуваше од стуткани панталони, па затоа ги пеглавме дури и фармерките за да не го разочараме. Сега сакав нешто да кажам, нешто сосема друго, за симетријата, на пример, или за патките што пливаат како да одат, за галебите што секогаш ме потсетуваат на Џонатан Ливингстон или барем, патем некако, ако може, пак да му ја спомнам Цутика, па дури и Филип Демирџиев, но тој очигледно не сакаше никаков разговор и не бараше никаков одговор, ниту пак очекуваше нешто да кажам. Затоа само што ја отворив устата, тој ме чукна по рамото: „Кога ќе заврши овој Writers Workchop, кога ќе излезете од Мayflower со завршен курс по креативно пишување, а останаа само уште нешто повеќе од три месеци до крајот, ти, mister Коко, ќе заминеш дома; ќе заминат сите и, секако, сите ќе ме заборавите како човек, а можеби и како писател. Но, бидејќи секој што сака да биде писател, мора да е и суетен човек, знам дека вечно ќе ме памтите ако ви чепнам токму во неа, во суетата. А јас сакам да чепкам, - рече гледајќи ме со своето десно мрзливо око во ногата. - Учителот треба прво да се мрази за да може да се засака. Се разбира, немам време за сите. Разговарав со дон Еберте, оној Хорхе Хулио, амиго од Кукута; со Фатос Дедели, оној со приказната за Дорунтина, знаеш, потоа малку со Месиго Танга од Такасаки, вчера, сосема кратко, со miss Ана Комицка, и еве, сега, овде, со тебе. Отворено сакам да ти кажам неколку работи. Прво, ослободи се од патетиката; второ, меѓу претходната и следната реченица прескокнувај по девет реченици, како да водиш љубов на таоистички начин. Сите девет реченици можеш да ги задржиш за себе, за некоја друга приказна. Тоа е исто како да задржуваш сексуална енергија за следната средба. А сексуалната енергија може да биде претворена во душа, знаеш. Колку повеќе реченици задржуваш во себе, толку посилни се речениците што доаѓаат една зад друга. Двете реченици што ќе ги напишеш, ќе бидат доволни, ако имаш девет реченици меѓу нив што ќе ги задржиш во себе. И, се разбира, избегнувај колку што можеш да ги спојуваш со сврзници, или, не дај боже, со некакви модални зборчиња. Тоа се сексуални помагала на книжевната порнографија, а во неа може да уживаат само импотентните читатели. Спојувај, значи, со енергијата на деветте реченици што ги задржуваш за себе, и така никој не ќе може да ги раздвои или прескокне. Сврзниците се празни места низ кои трча здивот на бездарниците. И трето: само големите теми прават големи романи. Фати ја темата, веќе реков, како пеперутка, не чекај ја во заседа, барај ја, но не како џукела, не бркај ја со обесен јазик. И откриј го вистинскиот глас што ја раскажува,” - вели Стиф Липтоф галејќи го мазниот наслон на клупата; чувствувам како му трепери дланката и како истиот трепет се пренесува на седиштето а потоа преку ногарките се спушта во тревата. Исто како твојот трепет во јаглики, Дорунтина. Долго просторот само трепереше а тој молчеше гледајќи во галебите; потоа тропкајќи со раката зад мене рече: „Не пишувај ако не мораш. Писател си затоа што мораш, а не затоа што сакаш. И запомни: пишувањето од глава, врз спомени, соништа и туѓи судбини, заврши пред сто години со Анхел Мунте. Измислувај документи, документирај измислици, и никој нема да знае што е вистина, а што лага; што е твое, а што туѓо. И Данте Алигиери, поточно Алигиери Дуранте, најголемиот италијански поет, во својата „Божествена комедија” вклучува многу делови од Платон, Аристотел, Цицерон, Виргилиј и Тома Аквински, па никому ништо - додаде. - Впрочем, вистина е она што ќе го напишеш ти, а твое е она што ќе го напишеш добро. Затоа никој никогаш не се осмелил да му забележи на твојот сакан гроф од Јасна Полјана за сето она што позајмил од Михајловски-Даниљевски. А зошто? Затоа што ништо не постои без грофот,” - заврши свртен како да ме гледа само со едното око. Всушност, професорот имаше десно заспано, мрзливо око, Дорунтина, велам, око, реков, и знаев дека не ме гледа со него, иако е свртено кон мене како трепкач на автомобил; мораше уште малку да се сврти за да ме види со левото. Со него сега ги гледаше моите раце врз папката во скутот; папката во која ги чував сите верзии на приказната. Внатре беше и новата глава за дедо Никита Нушин што ја напишав сношти, велам, сношти, реков, и сакав да ја прочитам, но сега веќе се предомислив, се откажав. Навистина е патетична, си реков; многу го сакав тој човек, тој чудотворец заљубен во камења. Како и да е, по сè што кажа, и по сè што премолчав, сега седевме загледани во езерцето: јас ги гледав бранчињата што се мрешкаа од ветрето и еден јаворов лист што се нишкаше врз нив како шапката на Цутика. Иако со десното око гледаше во папката, знаев дека не ја гледа; другото око му гледаше во земјата, поточно во тревата што продолжуваше до брегот: „Со Филип Демирџиев, еднаш месечно правиме елитни забави во Де Моин; доаѓаат многу важни луѓе: издавачи, уредници, режисери, актери, маркетинг-агенти, масони, тиражни писатели, Евреи... Ако сакаш, можеш да дојдеш, - рече професорот и потстана, но повторно седна, како нешто да заборавил: - Прости ако нешто те навредив, - додаде, и неверојатно брзо, како пеперутка со крилца од воздух, ме бакна во левото крајче на устата, исто како што Гилти го бакна Џемс Дин. Следниот миг видов дека стои пред мене и гледа во галебите што нуркаа во езерцето. Зад него паѓаше неговата шарена сенка; сакав да станам, да го фатам за косата што му почнуваше од темето, велам, косата, реков, и да го фрлам меѓу шатките и патките. Сепак останав да седам на клупата и да гледам во сенката. Знаев дека секој човек, како и секое дрво, умира во својата сенка. Како што ќе умрам и јас во сенката на овој магарешки трн што се клати пред мене глумејќи дека го мери само моето време; овој магарешки трн што се кикоти како нетокму, Дорунтина, овој трн дресиран да ме мрази. Сè слуша и сè гледа, а се прави дека ништо не слуша и ништо не гледа. Воопшто не сочувствува, а јас немам поблизок од него, велам, поблизок, реков. Враќајќи се наназад од трнот, како сè претходно да било филм па сега се премотува за да почне одново, професорот по креативно пишување, велам, повторно седна на клупата, ги потегна панталоните под колената, ги префрли нозете една преку друга и, гледајќи со своето десно, мрзливо око во папката, праша: „Како ќе продолжиш?” „Со камен.” „Каков камен?” „Камен како нишан, како знак... - реков вадејќи ја од папката ситно отпечатената глава за дедо Никита Нушин. - Секој камен има своја тајна страна, - додадов, - но таа никогаш не се гледа; може само да се допре и...” „Тоа може да биде интересно”, - ме прекина професорот, се навали, ја спружи раката врз наслонот зад мене и чекаше да почнам. 16. И почнав: „Мојата казна е моја одмазда”, бучеше гласот на Цутика. И пак исто, постојано исто: нејзината шапка потскокнува по брановите како да се потсмева. И така со денови, велам, денови, реков, иако се тешев дека можеби не е мртва, зашто не ја видов мртва и не слушнав дека е мртва. Впрочем, и дедо Никита Нушин мислеше дека Книгана е мртва, но таа се појави тогаш кога најмалку се надеваше. Се сеќавам како да беше вчера: тој стуткан до ѕидот го врти каменот пред себе, а таа стои под крушката и гледа, го чека и молчи; солзите и вртат во брчките како проѕирни бубачки, а дедо уште не ја забележува, ја бара тајната страна на каменот во раката. Кога ја најде, се насмевна и каменот легна како скроен токму за тоа место во ѕидот. Се разбира, старицата уште стоеше под крушката, и уште беше тивка како сенка. Се слушаше само шушкањето на камењата во рацете на дедо: така тој разговараше со ѕидовите. Пелтечеше на долги реченици, па затоа најчесто се разбиравме само со два-три збора или едноставно плескајќи со рацете: двапати за добро, еднаш за лошо. Кога требаше да биде тивко, разговаравме само со веѓите. Иако беше ѕидар, роден за камен, не градеше катедрали туку само фурни, порти и бунари. Знаеше да изѕида, да преѕида, да надѕида; знаеше да ѕидоса. Правеше секакви ѕитчиња од камен, какво што беше и она во гимназијата, што го крена за казна поради моите глупави чкртаници по клупите. Сè што ќе направеше, врискаше од убавина. А немаше камен на кој дедо не му ја знаеше тајната страна, единствената страна што знае дека е камен и знае зошто е камен: „Тајната страна, чедо на дедо, може само да се допре; тајната страна не се гледа, - вели држејќи нов камен во рацете. - И не само каменот туку сè има своја тајна страна. Ако знаеш да ја допреш, да ја почувствуваш без да ја гледаш, знаеш многу за животот, опасно многу,”- вели чудно зазборуван, дури распеан, заборавајќи дека обично пелтечи на долги реченици. Пред да го стави во ѕидот, каменот долго му шушка во рацете како книга што се прелистива со возбуда. Но, штом ќе легне во редот, штом ќе клапне во малтерот, дедо само ќе го погали, ќе земе нов и пак ќе почне да го врти во рацете. Рацете му се сплетени од модри жили, како гнездо: „И зборот е камен, - вели, - секој збор има своја тајна страна. Мојот таен збор е Книгана; шеесет години не сум ја видел...” „Не филозофирај, раскажувај. Која е таа Книгана?”- ме прекина професорот загледан во езерото како да зборува со птиците. Земам малку здив, колку да ги видам патките на брегот и да не го опцујам, па продолжувам: „Дедо ѕида, јас гледам, и ништо не зборуваме, се разбираме со веѓите. Застанат до ѕидот, гледам како ги реди камењата, а сенката се издолжува како што расте портата. Главата на дедо се поместува по работ, заедно со каменот што го држи во рацете. Гледајќи во сенката, не забележав кога дошла старицата со сива, летна шапка, бели ракавици со тантела и тенка, дамска чантичка со брош; стои под крушката, велам, стои, реков, и гледа како дедо ги реди камењата, како му шепоти на ѕидот бришејќи ја потта од челото со опачината на дланката. Сакав да и кажам дека влезот во црквата е од другата страна, сакав да и помогнам, ама одеднаш од кај гробот на владиката Сисое видов како брзајќи доаѓа Вукица, мојата поранешна професорка по француски јазик. Се појави во тревата како да порасна,како трн. А ја помнам по убаво; таа беше единствената пријателка на Цутика во гимназијата: „Што бара Вукица овде, кога е комунист”, си помислив, и одеднаш летнаа гавраните што се криеја од жегата зад крстовите. Ми личеа на попчиња што чекаат мртовец скриени зад камбанаријата, па кој прв ќе се појави на портата, негов е мртовецот. Стоејќи во сенката од гавраните, Вукица нешто прозборе со старицата, но ништо не разбрав, иако полни две години учев француски, всушност ја гледав во устата за да ги соџвакам зборовите, да ги голтнам, ако може. Ќе кажеше реченица, и сите, еден по еден, велам, сите, реков, требаше да ја повториме. Кога ќе стигнеше до мене, јас само блеев во сликата на ѕидот: „Повтори”, вели таа уште еднаш. „Повторувам”, велам јас по третпат. „Зошто не повторуваш”, нервозно трепка Вукица барајќи поддршка од сите, токму како вистинска Фанцузинка. „Повторувам, - велам. –„ Како?!“ – прашува таа. -„ Во себе”, - велам јас. Целиот клас брбна да се смее; се насмевна и таа свртена настрана. Што ќе прави, кутрата; со будала никој не излегол на крај. Ем, будала, ем генерал Дупе, си велам, генерал, реков. Стоеше жената кај таблата, и се чудеше. Но, да го оставиме сега тоа, Дорунтина; еве ја во приказната пред мене и сигурно знае кој сум, зашто нема ни две години откако на општо изненадување отидов да студирам компаративна книжевност. Всушност, знаеше само Цутика, ама како да не знаеше; неа никој ништо не ја прашуваше, но и таа никому ништо не кажуваше. Додека Вукица доаѓа кон црквата, велам, црквата, реков, за миг се сетив на глупостите што ги правев за инает или за да бидам духовит по секоја цена, и одеднаш поцрвенев. Засрамен ја наведнав главата и почнав да се повлекувам зад тремот, мислејќи да заминам низ гробиштата незабележан, како обичен дух. За жал, Вукица малку побрза, прескокна преку гробовите на херувимите, го обиколи гробот на владиката Сисое, и ми се обрати по име; ми кажа дека старицата ја замолила неа, а таа ме замолува мене да го замолам стариот што ѕида да се симне за да го праша нешто за црквата: „Непријатно е да вика, - вели, - од странство е”, - рече и остана сè така да ме гледа во очите, чекајќи одговор насмевната, како секоја вистинска Французинка. Гласот и беше мек, а јазикот и се превртуваше во грлото како препелица, исто како на вистинска французинка. Ја погледнав старицата: беше многу ниска, со шарено чело и мали ушиња што одвај некако ја потпираа да шапката. Климнав со главата како пластично кутре за украс, спружено зад седиштата во автобилите назад, и свртев од другата страна на ѕидот. Дедо секогаш ѕидаше од внатрешната страна; сам си ги качуваше камењата и малтерот на скелето, толку колку што треба, точно за три реда. Кога ќе му завршеа, слегуваше да одбере нови камења за следните три реда, и така цел ден. Сега го завршуваше вториот ред, па јас морав да се поткачам на скелето, и на камењата врз талпите, за да ме види: беше загледан во еден камен што го галеше како гулаб. Ретко се случуваше да врти камен во рацете а да не ја најде тајната страна. Само неколкупати го имав видено како ги фрла од скелето, велам, фрла, реков, и тогаш помислував дека меѓу толку камења, сепак малку се тие што немаат тајна страна: „Таков камен не е за ѕидање; таков камен е за надгробен белег; таков камен не се реди в ѕид”, објаснуваше дедо иако не го прашував. Сега му реков да се симне; му кажав дека една жена што тој не ја гледа, затоа што е од другата страна на ѕидот, сака да го види; сака да те праша нешто за црквата, реков. Тресејќи ја капата од другата рака, дедо ја крена десната веѓа, значи се зачуди: жени никогаш не го барале за ништо. Ги забриша дланките од кошулата и се симна; се разбира, не скокаше исправен од скелето туку најпрво ќе клекнеше, па ќе седнеше, а потоа само ќе се спуштеше, оттурнувајќи се со рацете од талпата зад себе. Ако беше повисоко, се симнуваше исто така со седнување, само што тогаш се спушташе полека до последната талпа на скелето пред да скокне. Професорката Вукица стоеше зад старицата гледајќи го во дланките што му висеа како гранчиња од ракавите на кошулата. И кога се доближи дедо не знаеше што да каже, но и да знаеше сигурно ќе почнеше да пелтечи, па ништо немаше да разберат. Со веѓите се разбравме да чека тие да почнат први. И тој чекаше да почнат први. Старицата ги извади ракавиците и му ја подаде бледата рака, мала како локумче. Дедо ја гледаше и не знаеше што да прави; ако ја фати како што ги држи камењата, си реков, готово е, нема веќе рака, ќе му истече низ прстите, ќе ја суреди. Со левата веѓа ми кажа дека ќе ги подаде само двата прста и ги подаде само нив, а таа ги зграпчи со двете раце гледајќи го во лицето и мрморејќи нешто на француски, велам, нешто, реков, што јас до ден денес не можам да го повторам, иако сега да речеме знам некаков француски со алжирски акцент. За среќа, велам, среќа, реков, Вукица дојде поблиску до нас и преведе: „Носи поздрав од твојата сестра Книгана; живее во Роан, област Бурбоне, Централна Франција. Има три деца и пет внуци. Сопругот Кроне, вели, работел како рудар; починал минатата зима. Се презивале Трајкович, а требало да се презиваат Трајкови или Трајковски, но таков документ немало кога бегале од Локов, Западна Македонија; половина село побегнало, половина го заклале качаците на Серен Череп, простете, и Керим Карапапаз, простете уште еднаш, и благодарам”, - заврши Вукица трепкајќи со очињата како кукла. И дедо затрепка, ама не знаев што сака да каже; потоа ја крена едната, па другата веѓа, велам, веѓа, реков, и заниша со главата гледајќи во мене. Иако тоа беше цела новела, јас преведов само неколку реченици: „Тој се заблагодарува за убавите вести. Својата единствена сестра Книгана не ја видел скоро шеесет години; се радува што пратила абер дека е жива, вели, жива, реков, и се чуди како не го заборавила”. Забележав дека професорката многу подолго зборуваше на француски, а старицата климаше со главата, гледајќи повторно во брчките на дедо што се вкрстуваа како копја на челото и кај устата. И уште му ја држеше раката, иако на дедо му беше непријатно, па ми кажа со веѓата да ја замолам негде да седнат. Раката му беше навикната на камен и затоа многу ретко се ракуваше. Најпосле таа сепак ја тргна раката и тој успеа да се ослободи, велам, успеа, реков, да и покаже на старицата да седнат на клупата под крушките. Додека одеа пред мене и пред Вукица, поради која навистина многу ги сакав волците, иако имав лошо искуство со нив, старицата ја отвори чантата со брошот, извади некаква стара, поткината фотографија и му ја подаде на дедо, климкајќи сега и таа со главата како пластично украсно кутре. Дедо подзапре, ја погали сликата како да ја бриши од некаква прашина и одеднаш побрза да седне на клупата. Професорката по француски седна до старицата, а јас останав да стојам скраја, подолу, потпрен на крушката. Колку што успеав да фатам од разговорот, Вукица преведуваше само спомени: почна со возови, рече едниот одел кон пристаништето, другиот негде на север. Преведе некаква војна, некакви луѓе што го палат селото, некакви црни коњи, крвав поток и ноѕиња што трчаат низ коприви; преведе како копривите легнуваат и пак се исправат, а ноѕината отечуваат како да се полнат со вода; преведе стопала надуени како балончиња со кои не може да се оди, туку само да се лета, и преведе една мајка и еден татко обесени на портата, а потоа ги преведе и нивните имиња: Зугрија и Негрија. Старицата замолча, а дедо само ме погледна, велам, погледна, реков, ја крена левата веѓа и јас веднаш седнав до него. Знаев дека воопшто не може да зборува кога е возбуден, па затоа сака јас да помогнам за да се разберат. Прво праша каде е Книгана; може ли да оди, ако е жива; може ли некогаш да дојде, за да се видат дури се живи, оти после може ќе се видат, ама нема да се препознаат; кажа дека баба Вета, неговата сопруга, умрела кога се родила тета Лета, вели, Лета, рече, и дека скоро цел живот го поминал сам, со камењата, а потоа и со мене. Кажа нешто и за трагедијата што се случи со тато и мама, велам, трагедијата, реков, со нив, со неговата постара ќерка и зетот, и тогаш една солза тајно му претрча до носот и се изгуби негде во брчките; немаше каде да бега. Ако капнеше, ќе капнеше на фотографијата што ја држеше во рацете. „Дали би ја познал Книгана да ја видиш,” - преведе директно Вукица гледајќи во дедо без да трепне. Кога човек не е сигурен во себе, тогаш трепка без причина. Дедо воопшто не трепна; рече дека ја помни косата, руса и кадрава; ја помни и мартинката на десната рака, зашто било март и чекале да се вратат ластовичките па затоа сите деца имале мартинки на рацете; ги помни и нејзините бели налани од бука, а се помни и самиот застанат до неа со ракатка јаглики во раката; ги помни и нејзините очи кога се качува во возот што оди на пристаништето, а рачето стои на прозорецот дури не се растопи во пареата над гранките. Сè запомнал, види го, не знаев дека толку убаво знае да помни. Штом заврши, ме погледна и веднаш се разбравме со веѓите: му реков дека е доволно. Тогаш старицата нешто и шепна на Вукица, а таа ме погледна некако чудно, сигурно нешто знае за мене, си реков, и за Цутика, си помислив. Можеби знае дека одиме во манастирот, помислив, манастирот, реков, знае, си реков, и толку, немав време за повеќе. Погледнав во дедо, а дедо погледна во фотографијата со девојче во везено фустанче и момче со јаглики во раката. Воздухот мирисаше на делкан камен. Професорката по француски стана, се накашла и, како одново да го открива мојот потпис на клупите, велам, оној фамозен потпис, реков, потресено кажа дека старицата што седи до дедо е Книгана, неговата сестра што не ја видел толку време. Дедо само ме погледна, велам, погледна, реков, и не кажа ништо: веѓите му беа здрвени, немаше време да се разбереме. Полека стана подигнувајќи се најпрво на рацете врз колената, велам, колената, реков, и дури тогаш сфатив дека веќе навистина е старец, иако ништо не им признава на камењата. Стана и Книгана без да внимава на чантата и ракавиците што паднаа во правта. Иако е патетично, се разбира, - прочитав кревајќи го за миг погледот кон езерцето, - мора да кажам, - продолжив, - дека се гушнаа и долго останаа така стуткани, без ниеден збор; само од веѓите на дедо можев да видам дека му се враќа целиот живот наназад и дека негде далеку, негде во Локов, велам, во земјата на мудрите алхемичари, реков, пред портата од камен на која висат Зугрија и Негрија, тој уште е дете и уште плаче држејќи ја за рачето својата преплашена сестра. Можев да го видам и рачето на Книгана што исчезнува во пареата зад локомотивата; можев да видам како дедо стои до пругата и можев да видам зошто цел живот живееше за да научи добро да умре; можев да видам дека чудата се случуваат само ако се верува во чуда и можев да видам дека Вукица знае сè за мене и за Цутика. Ме погледна и се насмевна со левото крајче на усните, како што се насмевнуваше само Цутика. И сега, ти, Дорунтина. Три дена Книгана остана кај нас; три дена се разбираа со дедо без зборови, или си кажува само по некоја заборавена дума, и се смееја; понекогаш само тропкаа со нозете и се радуваа. Ги гледав и ми беше интересно како животот може да се обнови со спомени, велам, спомени, реков, и како спомените можат да ја заменат љубовта. Старицата си имаше донесено лажица и вилушка, мислејќи дека немаме ништо, како што немало кога заминала. Си донесе и кутивче за сол, зашто немало и сол, си донесе и вештачка вилица, зашто сега немаше заби. Се радуваа и плачеа, а потоа ја испративме на железничката станица како пред шеесет години; кога возот замина, а со него и раката на старицата, иако пареа сега немаше, дедо долго не сакаше да си одиме гледајќи во празната пруга, како да гледа цел еден живот што заминува, како да не верува дека некој воз сега или некогаш заминал токму оттука, токму пред него. Гледав како низ очите му се врти времето што поминало без да го допре. Враќајќи се назад, велам, назад, реков, дедо се сеќаваше на работи што мислеше дека ги заборавил; се сети на некој човек од селото што се претворил во штрк, а потоа не можел повторно да стане човек; се сети на селаните што биле прелажани да скокнат во магла, мислејќи дека е волна; се сеќаваше на некој што лажел дека видел магариња што летаат; се сеќаваше и на некој кокошарник во кој ги нашле некои добри луѓе, и на многу други работи, но најмногу се сеќаваше на каменот што го извадил од портата кога бегале од селото; тој камен го чуваше под креветот; кога доаѓав кај него, кога ќе ми ги кажеше сите овие работи, ќе го извадеше, ќе го погалевме двајцата и пак ќе го ставеше под креветот. Дедо веруваше дека каменот постојано е буден, велам, буден, реков, и дека постојано нè чува од лоши очи и тешки соништа. Следната пролет Книгана умрела; ја закопале во католичките гробишта во Роан, област Бурбоне, Франција. Јас дознав подоцна за тоа; Вукица му ја превела телеграмата на дедо, а во неа пишувало дека пред смртта старицата кажувала некои зборови што не можеле да ги разберат, дека си врзала мартинка на левата рака и ги чекала ластовичките во дворот. Кога дошла првата ластовичка, велам, ластовичка, реков, се навалила во столчето и почнала да сонува: „Еден ден стана, - пишувало во телеграмата, - легна на креветот и престана да живее”. Солза се заплетка во брчките на дедо кога ми кажуваше што се случило. Таа беше мртва, но дедо уште ги немаше преживеано сите шеесет години што недостасуваа, па често заборуваше за неа како да е жива. Понекогаш толку ќе се разбореше со веѓите, па се плашев да не му се изгубат во косата што остро му штрчеше над челото. А потоа, еден петок, неколку недели пред да умре, успеа да каже нешто што ќе го помнам цел живот: „Што мислиш, ти, чедо на дедо, ќе умрам ли во оние шеесет години што ги немам или во оние три дена што ги имам?” Не знаев што да му одговорам, иако ја кренав левата веѓа за да пробам нешто да кажам. Тој само се насмевна, клекна и го извади својот мал, сив камен со парченца малтер во длапките: „Овој камен го задов од портата кога бегавме од селото; татко и мајка се вртеа на јажињата како да ме гледаат, а јас плачев и копав со ноктите, го поткопував за да го извадам од ѕитчето. И го извадив. Кога го фатив во раката, сфатив дека секој камен има своја тајна страна, но таа не се гледа. А која е тајната страна на животот, чедо на дедо?”, праша одеднаш враќајќи го каменот под креветот. И пак не знаев што да му одговорам, иако ја кренав десната веѓа за да пробам нешто да кажам. Дедо седна на креветот, велам, креветот, реков, и ги стави рацете на колената, како што правеше секогаш кога одмараше: „Не е смртта, не е душата, не е гласот што останува во небото, - рече. - Тајната страна на животот е споменот со кој се умира”, - рече и се загледа во дрвеното столче што одеднаш ми се стори како да пупи и разлистува, како да се обидува да се сети и пак да стане слива. Следниот петок го побарав истиот камен под креветот, но тогаш веќе го немаше. Го открив во селските гробиштата, меѓу крстот на мама и крстот на Ангел; дедо на него ги залепил свеќите за оние што нè сонуваат: „Ние живееме во соништата на мртвите, а тие во нашите спомени”, - велеше зазборуван како никогаш порано. „Добро, ама спомените не се уметност,- се јави безволно, како да се рассонува, професорот Стиф Липтоф. - Ако пишуваш роман, пишуваш литература; ако пишуваш спомени, не пишуваш роман туку мемоари. Мора да знаеш што раскажуваш,” - заврши и стана. „Јас го раскажувам животот”, - реков. „И? Што е тука поентата?” - праша професорот. „Поентата е во следната глава; во главата за мајка ми...” - реков гласно и нервозно, дури чинам и дрско; можеби требаше да го удрам уште кога ме бакна како Гилти Џемс Дин, си реков, но сега мислев само на мајка ми и ништо не можев да променам. 17. Сепак, и покрај сè што се случи крај езерото во форма на срце, истото попладне на ѕидот над моето биро во Mayflower ги залепив сите совети на професорот Стиф Липтоф, заедно со насловот. Приказната не ја знаев докрај, но знаев дека секој вистински податок покрива два измислени, и обратно. Пишувајќи брзо и во занес, веќе не знаев што е реалност, а што фикција; што е вистина, а што лага, што е мое, а што туѓо. Мислев само дали е добро, велам, добро, реков, и беше добро. По неколку часа возбудено стигнав до првиот спомен за мајка ми, велам, спомен, реков, иако уште не можев да верувам дека заврши така како што заврши, Дорунтина. Се симнавме од зелен воз: јас, таа и едно штурче. Сонцето доаѓа со нас, го влечиме како змеј од весник. Одиме по некаков пат што трепери над правта; како да одиме по воздух. Таа ми вели: Не диши со устата, ќе ти вивне јазикот, ќе изгориш, и не дишам, страв ми е. Ме фаќа за рака и ме крие во својата шарена сенка, најубава под градите. Кај една пеплосана црница седат правливи Цигани распослани на стари черги од партали и мушами; ѕирнувам зад меѓата и гледам меѓу нив купче убави работи, а најгоре парче бел, купечки леб. Лебот блешти како снег на пролетно сонце; таков леб нема во селото, и никој не купува. Сите сами си месат црни, кисели и распукан сомуни. Вториот ден веќе мора да се сечи со пила или секира. Тие што имаа свои фурни во дворот, лебот си го печеа сами, а оние што немаа - сомуните ги редеа на штица и ги носеа во фурната на Перо Пајпата, татко на Пано Пајпата, снајперистот што загина во камбанаријата, Дорунтина. И неговата крв остана на ѕидот како сплескан сумо-комарец. Нивната фурна работеше добро, но кога селото почна да се празни, велам, празни, реков, и тие се преселија во градот сосе дрвените лопати со кои го вртеа лебот оддалеку. Отворија градска фурна, ама печеа само симити и ѓевреци, зашто во градот имаше бел, купечки леб, што го правеа во фабрика. Го викаа државен, затоа што се печеше во државна фурна. Приватната фурна на Перо Пајпата сепак некако работеше, но штом умре задолжителниот портрет сосе рамката, фати општа криза и никој веќе не купуваше ни симити, ни ѓевреци; затоа фурната ја продадоа на еден трговец со мадиња од видра, велам, видра, реков, и колективно заминаа за Алис Спрингс, во Симпсоновата пустина. Остана само Пано Пајпата, од патриотски причини, се разбира. Значи, лебот што го видов беше во прашање, сакав да кажам. Стојам во правта, тој блеска оддалеку, ме осветлува како огледалце, а јас ококорен гледам во Циганите. Јас гледам, а мама туку ме цимка со раката, како да ме кара, малку дури и ме завлекува, ама нозете не одат, а жешко е како во рерната на баба Бенка; земјата пука пред нас, чини пукни а цепутката како глувче бегај низ полето, криј се во меѓите. Зашеметен од сонцето и лебот, помислив дека сум Кристалниот Џакомо: сите гледаат како ми чука срцето, ги гледаат и моите мисли што претаат како шарени рипчиња во аквариум, а Циганите си јадат и си молчат, црниците паѓаат и пукаат во правта, прска правта како бомба. Мама пак ме повлекува за раката, ама јас никако да мрднам, не можам да се одлепам од парчето бел, купечки леб на чергата. Сепак, најпосле, засрамена од тоа што стоиме и гледаме како јадат, мама почна да ме влече, а јас бучно почнав да се тегнам, да ломотам, да го барам лепчето, парчето бел леб, велам, леб, реков, мислејќи дека ќе умрем ако не ми го дадат оние што јадат под црницата кревајќи ги главите како кокошки за да голтнат. Мама не знаеше што да каже, што да прави; само ме влечеше за раката правејќи две криви линии со моите нозе во правта. Пластичните сандали со ремче ми се наполнија мртви муви и бубачки. Кога веќе бев одвлечкан до калинките, кај кривината, трчајќи нè стигна жената што ѕунеше; правта прскаше во меѓата, шалварите ѕинеа, ги тресеа сувите трнчиња крај патот, а јас посакав да сум Петар Пан, да летнам и да ја прегрнам. Гледајќи ја како трча боса во правта, само си ги лижев солзите под носот и чекав да нè стигне. Штом се доближи, видов дека лицето и е собрано на фалти; кожата и виси под брадата а шалварите ѕунат ли ѕунат, како да се од џамлии. Стоев во сенката на мама, велам, мама, реков, и уште не можев да верувам дека Циганката во раката го држи истото она парче бел, купечки леб, моето парче леб. Жолта, кокошкина рака, со модри нокти на прстите, ме погали по лицето, а другата ми го подаде лепчето: „И ние сме луѓе, - рече Циганката откако се смири, држејќи ја сега раката врз мојата жешка глава. Имав чувство дека некаква мала птичка ми прета во косата. - Машко е, госпожа, - рече, - од куре, госпожа! - додаде. - Нека проба, нема да се отруе, госпожа, луѓе сме, - заѕуни жената со шалварите како да диши отсекаде. - Машко е, од куре, - повтори и шкрапна со окото гледајќи ме негде малку подолу. Само што се наведна, брчките и гргнаа од лицето, помислив дека ќе и се спуштат по вратот, по стомакот и ќе плиснат пред нас во правта. Навален со главата врз колкот на мама, лакомо лапав, гнетав во устата, како да не сум видел леб во животот; голтам, Дорунтина, и претам со нозете во правта, велам, голтам, реков, поткревајќи ја главата како петле. Циганката што ѕунеше и стоејќи, само се насмевна, велам, насмевна, реков, и еден заб и светна како мало сонце, испарија брчките над устата како летен порој. Ги истресе шалварите и заедно со својата бучна сенка се врати кај црницата. Вкусот на тој леб, Дорунтина, велам, леб, реков, го чувствувам и денес, исто како и срамот на мајка ми, која, молчејќи, ме криеше во својата топла сенка дури не стигнавме под лозницата во дворот. Штом ми ја пушти раката, веднаш ја прашав: „Мамо, што е тоа куре?” Таа пак молчеше, па сфатив дека тоа мора да е некоја многу важна работа во животот, велам, животот, реков, и затоа не се зборува гласно за неа. Такво нешто немав слушнато дури не го спомна Циганката; баба Бенка за него велеше цоце, мама чопче, а само еднаш, и тоа лично Ечо Вревачо, кој тогаш беше служител во селското училиште, рече дека се вика пајпа; всушност рече баш ме боли пајпата за маршалот, и се фати меѓу нозете, но следниот ден дојдоа тројца чичковци од градот и воопшто не прашаа што го боли: го качија во еден џип со тркалезни огледалца на вратите, велам, вратите, реков, и го вратија дури за Велигден со модри пруги на грбот, велам, модри, реков, како пукнато вапцано јаце. Така сам ги поврзав работите. Оттогаш знаев дека тој збор е опасен, само не ми беше јасно како му дозволиле на Перо Пајпата, а со него и на син му Пано Пајпата, мојот врсник што најдобро јаваше голи магариња, токму таа толку важна работа, токму тоа нешто да си го земат за прекар. Бидејќи мајка ми под лозницата само затрепка кога ја прашав, сфатив дека и таа не знае, па може затоа уште истиот ден ме однесе кај Камка Сламка, која знаеше сè во селото без да излегува од дворот. Беше многу дебела и никогаш не ја видов да оди; секогаш седеше под калинката на две црвени, расходовани седишта од локален автобус што и ги донесе татко ми од градот, без пари. Кога ја гледав, мислев дека кожата на седиштата е нејзина кожа, така црвена и малку испотена, избледена по рабовите, токму како колената што никогаш не можеше да ги долепи едно до друго. Од нозете и висеа неколку криви обрачи сало со разна големина; се тресеа кого зборуваше. Имав впечаток дека има три реда гради под фустанот. Понекогаш, кога облаците скокаа од едниот на другиот ѕид во дворот, помислував дека тоа огромно месо со долги трепки и отечена уста, одеднаш негде тргнува, велам, тргнува, реков, и патува, заминува со своите седишта без нас, без дворот, без калинката и мачката што лежеше под седиштето. Секогаш штом ќе нè сретнеа Цигани, мама ме носеше кај неа. Таа баеше со некакви шупливи камчиња што ги ставаше во леген со вода, а со истата вода потоа ме прскаше по косата, давајќи и на мама едно барде со две шурчиња за дома, за да ме замие пред легнување: од едното - лицето, а од другото - мешето. Мислејќи дека не слушам, или барем оти не разбирам, мрмореше дека во среда не смее да ме бања, во петок да не јадам месо, а во недела да носи зејтин во црквата или пешкир во манастирот. И така цели осум години: „Кога ќе наполни тринаесет, сè ќе биде како што треба, ништо нема да му фали, како ништо да не било, не плаши се, ќе го биде, ќе се среди, сестро, ќе се исправи, ќе боцка, ќе јачи планината од него, сестро златна, - рече таа, а јас ништо не разбрав, - Ич не бери гајле, личотија има невидена, сами ќе легнуваат под него, “ - додаде Камка држејќи ме со едната рака напред, а со другата на назад, на газето. Раката и беше жешка како плочката на баба Бенка со која лете си ја топлеше снагата; зиме воопшто не и студеше. Одвај додржав да не заплачам; чинам ја одлепи раката од мене сосе кожичка. Потоа мачката нè испрати до портата. Си отидовме дома криејќи го бардето со две дулиња под цвеќињата што ги набравме во дворот на Камка. Како да носевме букет: така треба, сестро златна, рече, никој да не види! Верувам дека мама, бог да ја прости, ако има зошто, направила сè што и кажала, ама сепак не е како ништо да не било, има нешто како што си било, велам, нешто, реков, со сите маани и недостатоци. Но, тоа сега воопшто не е важно, Дорунтина; право - криво, исто ми се фаќа! Летото пред да се роди брат ми Ангел, бајачката Камка Сламка, како што ја викаа децата што се поткачуваа на ѕидот за да видат дали уште се вози седната на седиштата од автобус, ја најдоа мртва, стокмена како да патува. Над неа пловеа облаците, а со нив ѕидиштата и нејзината стара мачка. Мачката одеше назадечки, велам, мачката, реков, и веднаш потоа тргнуваше неколку чекори напред, како да патува заедно со неа па се труди да не заостанува. И јас правев така во нашиот двор кога заминаа тој и мама, иако знаев дека ние секогаш сме на исто место, зашто животот е врзан за минатото. Нема спомени за иднината. Сакам да кажам дека мајка ми беше убава жена, со црна, кадрава коса, и чудни, зелени очи, чиниш свртени наопаку, па она што кај другите е до носот, кај неа беше на другата страна, под врвот на веѓите. Имаше чудесна насмевка, се смееше само со крајчињата на устата. И воопшто не личевме, велам, воопшто, реков, но и други не си личат на своите мајки, па ништо, си велев. А сакав да личам на неа. Знаев дека не личам ниту на татко ми, но и такви има многу, си велев. Сепак некако ми беше чудно како можат Пано Пајпата и Аврам Вревачо баш толку, како плукнати, да личат на Перо Пајпата и на Ечо Вревачо? Како може да имаат исти носеви? Како може и палците на нозете да им се исти? Татко ми беше русокос, со мек глас и сини очи, а јас, како што гледаш, имам ептен пепелава коса, тенок нос, шарени очи и тенки усни. И не знам да се смеам со крајчињата на усните свртени нагоре; не знам да пеам на нос, како што пееше татко ми терајќи ме да ги препознавам песните по ноздрите. Тој работеше негде далеку, па јас и мама најчесто бевме сами, ако не ја сметам баба Бенка, која по цел ден шеташе низ дворот и си зборуваше со кокошките. Не зборуваше со сите, да се разбереме, туку само со оние што и беа пријателки. Затоа таа, и кога беше со нас, како да не беше со нас. Понекогаш, обично за празници, одевме кај тета Лета и дедо Никита, кои, уште пред да бидам јас - јас, се преселиле во градот. Дедо за малку пари купил некоја плевна, ја дотерал, ја стегнал, преградил две соби, шпајз, бања и килер, велам, две соби, реков, и се преселиле. Тоа било осум години пред да умре баба Вета, или малку порано. Во секој случај, многу се радував кога одевме кај нив, и многу убаво си игравме со тета Лета; беше постара од мене точно три раце прсти, велам, три, реков. Или помалку. Таа работеше во Винарската визба; гледаше дали сите шишиња имаат тапи. Ми носеше сок што се прави од гроздов мед, но подоцна се вработи на рецепцијата во хотел „Балкан”, велам, „Балкан”, реков, и веќе ништо не носеше. Пред хотелот имаше фонтана со дете што мочка. Тогаш во градот беше многу убаво; воздухот мирисаше на симитчиња, на липа и на улицата што ја прскаа за да ја разладат за шетање. Имаше и лимонада што мирисаше на лимон, за мерак. Кај дедо Никита и тета Лета ми беше многу убаво; лете, кога се враќаше од работа, дедо носеше мали лубеници со тенка кора; ги лупеше како крушка, ги вртеше во раката, и потоа ги јадевме заедно - јас мојата, тој својата, двете буцнати на ножот како сладолед. Семките ги плукавме низ прозорецот, во леата со џунџулиња. Таму често никнуваа диви ластинки бостан, но дедо ги корнеше за да не им пречат на цвеќињата. Ги плукавме семките и молчевме; секоја семка беше еден збор. Еден за мене, еден за дедо, еден за тета Лета, еден за мама, еден за тато, и пак од почеток. Многу убаво зборуваа семките. Само тато не разбираше, се лутеше. А кога сме кај него, тој ретко си доаѓаше дома, мислам во селото, но кога ќе си дојдеше, ќе почекаа малку да се стемни и веднаш лупаа со мама во роговите, во елените нацртани на горната штица на креветот. Тие мислеа дека јас спијам, а јас само гласно дишев, како да не сум тука, како да сум далеку, негде во соништата; им помагав да ме заборават. Мижејќи се прашував зошто толку ги мразат елените, што им сториле елените? Една зима под роговите на елените најдов шарени пенкала и мала гондола; гондолата се вклучуваше во струја и светнуваа сите светилки по работ, а светеше и човекот со веслото на задниот крај. Светкаа на сталажата под радиото наречено „Космај”, јас дишев како успан, а тие не престануваа, па одеднаш решив да се исплашам во сонот, да скокнам плачејќи, како да сум паднал од гондолата во вода. Ја грабнав и липајќи излегов на балконот со скали до ѕидот; за среќа кабелот беше долг, па веслачот уште веслаше и светкаше. Слушнав зад мене како тие престаа да тропаат, да бувтаат со главите во елените. Балкончето беше направено од обични штици што крцкаа како да се кршат; сите одевме потпрени на ѕидот, за да не паднеме долу, во кокошарникот. Снегот беше многу висок, речиси можев да го допрам со нозете ако седнам на крајот, но само што седнав, излезе мајка ми нагрната во својот шарен фустан со пиленца, и галејќи ме по главата ме замоли да се вратам во креветот, да не се плашам. Сфатив оти таа мисли дека сум се исплашил во сонот, иако јас бев лут што не ми ги топли нозете меѓу своите, што не спие со мене, како секогаш, што не е со мене туку со него. Плачејќи и мрморев дека ќе скокнам во снегот, реков ќе скокнам, оти мене никој не ме сака, и ти не ме сакаш, но тогаш излезе тој, татко ми, велам, голем и дебел, со бушава коса и поткошула со раширена јака, излезе то, реков; месечината му светкаше во белите влакненца на градите, и беше весела, па се тркалаше во снегот оставајќи сребрена трага до портата. Гледајќи како светкаат снегулките возбудени од месечината, полека се смирив. Мајка ми легна во мојот кревет, велам, кревет, реков, и галејќи ме по косата, зашто многу сакав да ме гали по косата, Дорунтина, долго ми ја кажуваше приказната за Мара Пепелашка, девојката која ги закопувала коските од мајка и што станала крава, затоа што не ја послушала; коските станувале најубава облека во која таа се облекувала кога ја засакал принцот и ја зел за жена. Ја сонував како копа во пепелта, како го вади фустанот и чевлите, како ги фрла парталите, се облекува и заминува во дворецот на принцот. Што се случило со коските на мајка и кога таа станала принцеза, се прашував. За нив ни дедо Никита не знаеше ништо: мајките ги сакаат своите деца и кога грешат, ми рече еднаш кога го прашав. Сонувајќи ја Пепелашка, и слушајќи го новиот снег што се трупаше на балконот, тој и мама можеле да ги тепаат елените колку што сакаат; можела таа да дише како изморена и жедна, како да и се пие вода а нема кој да и даде, а тој можел да пее на нос, чекајќи песната да ја погодат зајаците од гобленот над мојот кревет. И радиото „Космај” можело да шушка и шишти колку што сака. Исто како тогаш кога си играв во дворот, тогаш, еднаш, и кога трчајќи влегов да се напијам вода, зашто пиев вода само од бардето што ми го даде Камка Сламка. Го држам бардето, а тие се борат во креветот: тој беше откриен до половина, па видов дека има влакна и на грбот. Надолу беше ќебето со разни птици, а мајка ми беше под пауните. Помислив дека ги бара од другата страна на ридот. Тој остана така потпрен на рацете, а таа ѕирна под неговата рака, трепкајќи како да не верува. Свртен малку кон мене, тој само се насмевна, велам, насмевна, реков, велејќи дека токму сега ми печат братче под ќебето; јас реков „добро”, се напив вода од бардето и отидов да им се пофалам на децата. Со Пано Пајпата и Аврам Вревачо цел час чекавме да излезат и да ни го покажат братчето; додуша Пано рече дека досега теле ќе се испечело во нивната фурна, ама сепак останавме да чекаме. Кога излегоа без него, не знаев како да им објаснам а да не ги лажам. Чинам оттогаш и јас почнав да лажам, Дорунтина, оти ако си ги сакаш лагите, тие можат и да ти се остварат. По неколку дена татко ми повторно заминуваше негде далеку; всушност кога јас ќе се разбудев, него веќе го немаше. Зборувајќи со кокошките баба Бенка шеташе во дворот, а мама плетеше џемперчиња што не ми се фаќаа. Не прашував ништо, само гледав како повремено и солзат очите, и како се крие со косата за да не видам дека плаче. Ветрот ги нишаше гаќите пумпарици на баба Бенка и лисјата на тополите што шумолеа како да тече река од длабок воздух низ селото. Којзнае каде гледав, што слушав и што мислев дури седев со рачето врз коленото на мама! Се враќав со мислите назад, во дворот, дури кога поп Визан, син на стреланиот Борис Багаров, како што се викаше и училиштето, поминуваше по патчето кај смоквата качен на црн коњ, смеејќи се како да пее. Тој никогаш не одеше пеш; ниту во црквата, ниту во гробиштата. Кога некој ќе умреше, луѓето го носеа ковчегот на раце, а тој од коњот мавташе со кандилото одвисоко. Штом тој ќе заминеше зад смоквата, повторно во дворот беше тишина: ништо не се случуваше со денови; петлите пееја наутро, кучињата лаеја на месечината, магарињата рикаа на мостот, а ние пак ќе одевме во градот, кај дедо Никита, и кај тета Лета, за да ги видиме и малку да се прошетаме, да избегаме од неа, од тишината; а тета беше лична како иконата на поп Визан закачена на коњот, на самарот; како да ја цртал истиот зограф, само со други бои; имаше бело лице и меки усни. А како да нацрташ меки усни? Кога ќе ме бакнеше во образот, мислев дека усните и се топат, велам, топат, реков, и потоа пак и растат нови. Нозете и беа како стругани со џамче, тенки и долги, без ниеден белег, или влакненце, или дупче, какви што имаше мајка ми над колената. На мама беа како портокали; нејзините беа како банани. Тета Лета пред мене воопшто не се стеснуваше, не се срамеше, а и зошто да се срами од дете што не знае дека е маж. Штом мама ќе излезеше од собата за да ги испие апчињата на само, тета Лета ја вадеше градата, ја шлапкаше одоздола, ја чешкаше, ја поткреваше како да ја мери, а потоа со бело кремче си го мачкаше темното крукче стиснато меѓу прстите. Ако имаше време, велам, време, реков, дозволуваше со прстето да го допрам модрото носе на врвот, и тоа трепереше како да се смее. И јас треперев така со носето кога се смеев. Исти сме, си велев, се знаеме. Кога мама ќе се облечеше за на доктор, иако велеше дека оди да праша за работа, мислејќи дека јас имам само шест години и ништо не разбирам, тета Лета легнуваше на креветот, го раскопчуваше фустанот, велам, фустанот, реков, и тој веднаш се лизгаше од неа, а двете носиња веќе трепереа како да зборуваат, иако таму немаше уста. Потоа ме седнуваше под нив, на мешето, велам, на рамното, реков, и ми ги фаќаше прстињата, ме учеше да вртам со нив по едното и по другото носе, а тие се мрштеа, стануваа сериозни, се исправаа, се топореа, и веќе не се смееја. Мислев дека се лутат, па ги скокоткав како што ме скокоткаше мама по носето за да се насмеам, да се рассонам. Но колку што ги скокоткав, тие стануваа сè полоши и намуртени, воопшто не мрдаа. Стоеја здрвени. како немтури, како Пано Пајпата кога ќе се помочаше в гаќи. Тета ме потпираше на топлите нозе зад грпчето, велам, нозе, реков, и се смееше тресејќи ме за рамениците, како секогаш кога беше среќна и радосна. А гледаше дека се плашам од носињата, зашто тие веќе беа поголеми од моето прсте; можеа да го лапнат, ако сакаат. Затоа ме галеше по коленцата и ми ги бакнуваше ноѕината, ми дуваше на палчето, како да ме дуе, како да сум балонче; тета Лета беше жешка како супа; ми беше многу топло на газето, иако носев кратки панталонки со прерамки: „Ајде, диии, - велеше држејќи ми ги нозете залепени за неа, како да го јавам моето дрвено коњче за клацкање. Јававме долго; таа поткревајќи го мешето, јас кревајќи го газето: - Никому не смееш да кажеш за ова, - велеше вискајќи негде длабоко во себе како коњот на поп Визан, син на Борис Багаров, кога пасеше во гробиштата. - Ако кажеш, ќе умреме двајцата,” - велеше а мешето под мене и тупкаше како да врие, како да се полни со жешка вода што фучи низ папчето. Штом ќе тропнеше портата, тета Лета го закопчуваше фустанот и ми читаше приказна за некој човек што лажел дека видел како летаат магариња, ама не знаел дека има друг што лаже уште подобро, па наместо магариња што летаат велел дека видел самари што паѓаат од небото. Го запомнав тој лажго, Дорунтина, зашто беше опасен: сите лаги му се остваруваа. Се разбира, мама нè наоѓаше како се смееме и како тета Лета ме бакнува во образите, како обична тетка. А потоа, без да го чекаме дедо Никита да се врати од манастирот кај езерото, зашто во градот веќе ретко ѕидаа со камен, си тргнувавме за селото со зелениот воз и пред да се стемни веќе бевме дома. Цел ден мирисавме на ќумур. Како и секогаш, мама веднаш ги испра алиштата со кои патувавме и ги закачи на телот во дворот. Неколкупати божем случајно поминав низ нив, а всушност ги мириснав моите кратки панталонки со прерамки, за да видам дали уште мирисаат на тета. Не знам дали мирисаа, но знам дека одвај чекав пак да одиме во градот, пак да си играме коњчиња. Мама ветуваше дека ќе одиме, ама постојано одлагаше за следниот ден, и така одлагајќи пак си дојде тој, велам, дојде, реков, и јас повторно цела ноќ дишев со отворена уста, мислејќи дека ако дишам на нос ќе ми го слушнат срцето што бувта во пружината на креветот; се плашев да не откријат дека сум буден па да не ме пренесат во долната соба, кај баба Бенка, а таа `рчеше како да `ржи, велам, `ржи, реков, и постојано нешто се расправаше со кокошките што и беа пријателки. Спиеше облечена во волнен елек и мирисаше на мокра слама; се разбира, никогаш не и го кажав тоа, дури ни кога ме носеше кркуш за да бериме пиперки и краставици во бавчата; само го затнував носето со два прста и молчев. Сигурно ќе се налутеше ако и кажев, зашто таа им се лутеше дури и на кокошките што не ги несеа јајцата во нашиот двор. Не им зборуваше со денови, а потоа скришум му ги покажуваше на тате со прстот. Тогаш тој ќе ги раширеше рацете, ќе ги натераше сите да влезат во кокошарникот, ќе се пикнеше внатре и за една минута ќе излезеше со бележаната кокошка в рака. Таа креска, плуска со крилјата, а тој оди поднаведнат кон смоквата, како Пано Пајпата покакан в гаќи; ја зема секирата, јас ги покривам очите со двете раце, со палците ги притискам ушите, слушам едно „туп” и толку. Подоцна баба се смешка со брчките дури ги шмукаме крилцата. Тате многу ја слушаше баба, велам, баба, реков. Потоа три месеци не отидовме во градот; дедо Никита дојде еднаш за да ни ја поправи фурната во дворот, и уште еднаш за да ја прегради пондилата; мама купи некакво магаре за да не го носи тутунот на глава, па магарето мораше да се одвои од свињата, која сè туку чинеше пикни се под него и скокај по црното што се клатеше во просторот. Ако не направевме ограда, сигурно ќе му го лапнеше. Затоа дојде дедо, за да го спаси магарето. А дојде, ќе заборавев, и уште еднаш - кога ја колеа свињата; таа со муцката го поткопа ѕидот и тој падна; магарето за да се спаси од неа успеало да ја скрши вратата и да побегне преку девет ридови. Никогаш не го најдовме, иако јас и баба го баравме со денови по нивите наоколу. Кога го средуваа месото, стокмија една врчва и за тета, а потоа сите тројца тргнавме кон градот. Баба Бенка стоеше до багремот, викајќи ’побрзајте, ќе заврне‘, но мама мислеше дека си зборува со кокошките, и не брзавме. Пред да стигнеме за возот, велам, возот, реков, плисна еден силен дожд, еден порој што нè измеша одеднаш со тињата, па во станицата не можевме да се препознаеме меѓу себе. Само мене ме познаа веднаш, зашто бев мал и насмеан. Еден измачкан до очите гласно прашуваше дали ако сме вака наврнати, и ако вака дождот ни ги накиснал телата, дали тоа значи дека душата ни е сува или, пак, и таа е накисната: „Зошто душата е сува кога телото е накиснато?”, повторуваше и којзнае како ја наоѓаше устата за да го лапне шишето врзано со конец за раката. „Јас,- вели, - неправедно сум уапсен од овој господин овде, овој во зелено, со тапа, - пелтечеше гледајќи во шишето, - имам забрана да мислам; затоа јас не можам да одговарам, јас можам само да поставувам прашања”, - вели. Никој не му одговори, а јас не знаев што е тоа душа, велам, душа, реков, и каде се крие, за да знам дали е наврната или не. Стигнавме во градот кога уште капеше од дрвјата и кога веќе сосема беа развапцани сите слики на умрените по дрвјата на главната улица; сите до еден, од станицата до куќата на дедо Никита, беа некако расплакани, разлеани по хартиите и стеблата. Денот беше навистина лош; тета Лета не беше дома, и ми беше страшно студено; чинам сè ми беше негде скриено, дури и цоцето одвај го најдов за да се измочам. Всушност, мама одвај го најде, го извлече, го истегна како да го држи за уши и почека да види како испарувам гаѓајќи каде што сака. Никогаш не можев да мочкам толку долго, толку право и толку далеку како детето во фонтаната на плоштадот. Џабе ми баеше Камка Сламка; млазот носеше некако налево во џунџулињата и мирисаше на залоена супа. Сепак, кога малку се стоплив, чинам сè си дојде на свое место, а се врати и тета Лета, но мене веќе ми се затвораа очите. Дедо Никита одамна веќе спиеше на другиот кревет, собирајќи ги сите муви на нозете. Со крајчето на окото му ги гледав само стопалата, црни по работ, како да му израснала потковица на табаните. Следниот ден сонцето скокна од џунџулињата, а јас се уплашив дека дошло по мене, дека може сум го помочал од невнимание. Но, сепак не беше дојдено поради тоа. Се качи на сливата и се закикоти притискајќи го долгиот нос на прозорецот; како да ми покажува каков му е наутро. Дедо беше заминат, ги немаше нозете во другиот кревет; тој заминуваше во темница и се враќаше во темница, за да не го прашуваат попат што било, зашто не знаеше да разговара со цели зборови; кога бил мал, ноќе, додека вршел нужда зад месечината, му скокнало едно темно куче, како магаре, и му ги пресекло сите жили и сите жици во грлото, заедно со оние за зборување. За пеење - пееше како славеј! Подоцна, кога научив да разговарам со веѓите, ми кажа дека пеењето и зборувањето не идат од исто место: зборувањето, вели, доаѓа од главата, а пеењето од душата. Уште не знаев што е душа, но видов дека ја стави раката на градите, и тогаш сфатив дека тета Лета има душа со две носиња. Сонцето се одлепи од прозорецот, се фати за една гранка на сливата, како мачор, и се крена негде нагоре, веројатно на покривот. Во соседната соба гласно зборуваа тета Лета и мама; вратата зјаеше, не се затвораше добро, па слушав како нешто се караат и како тета Лета нешто ја руга, ја пердаши, велам, и вели ако не отишла на гробот на баба Вета три години, не мора да оди ни сега; потоа замолча и таа, а некој дојде до вратата, ама не ја отвори, само издиша и излезе надвор. Низ прозорецот ја видов мама како ја затвори портата и брзајќи на парчиња, како да е составена од воздухот меѓу тарабите, исчезна зад спрострените гаќички на тета Лета. Не чекав ни миг; скокнав од креветот и веднаш оттрчав во другата соба. Тета нешто беше лута, па без да зборува ме седна, ме квакна сосила на столчето, велам, сосила, реков, и ми тутна една чинија пржено лепче во скутот. Седна на другото столче гледајќи како јадам, велам, јадам, реков, и ја кревам главата за да голтнам како кокошка. Чекајќи на секое залче да ми каже нешто интересно, гледав како нервозно се налактува на едната, па на другата рака, а градите како гулапчиња се препелкаат негде во неа, плускаат, се држат да не паднат. Само што виде дека гледам во нив, бркна со раката, ја измолкна едната како зајак, велам, за уши, реков, и почна да ја гали, да ја чепка, да ја стиска како да и бара уста под носето. Залаците ми застануваа во грлото, па таа ми даде чаша вода за да голтнам, за да не се задавам: „Штом изедеш сè, - рече, - дојди во другата соба”, - додаде и ја снема во молерските шари зад вратата. Туткајќи во устата сè што беше останато, помодрев како патлиџан, но ја грабнав чашата, ја истурив во устата и голтнав, се спасив. Кога влегов во собата, тета лежеше сосема гола на креветот; ја сврте малку главата, како некој да ја црта, и со очите ми покажа да седнам до неа. Мислев дека треба повторно да јавам на мешето, но пред да го ставам коленото на креветот, пред да се префрлам со другата нога преку неа, таа ги свитка колената, ги рашири нозете, ми го грабна рачето и со моето средно прсте ги допре влакненцата во темното. Од допирот целиот се стресов, како да ме удри нешто во грпчето. Тогаш таа со двете раце ме фати под мишки и ме седна на неа: „Прави што сакаш,” - рече и ми ги залепи рацете на градите; меѓу прстињата ми излегоа двете модри носиња и почнаа да се кикотат, да лудуваат. Не знаев што да правам; не знаев што сакам да правам. Почнав да потскокнувам со газето, како да јавам, ама тоа веќе не беше коњче туку нешто друго, па ме лулаше ваму-таму како возот кога доаѓавме од селото; јас знаев само за коњчето и затоа тета почна да се смее, а се смеев и јас; тогаш таа велеше „диии”, и јас велев „дии”! И не престанувавме, не запиравме. Така јавајќи одеднаш ми го фати рачето, го сврте зад мене и го пикна во темното, во мокрото: леле, колку беше топло и колку беше меко, како џемот од малини што мама го оставаше да се олади на масата. Леле, колку беше убаво! Мислев дека на прстето ми се лепат семчиња од малини. Тета Лета трепкаше и ја вртеше главата, а жилите на вратот правеа машничка во дупчето под грлото: се издолжуваа, се затегнуваа и се превртуваа на гушата. Не знаев на кое раче му е поубаво: дали на она со носето или на она во џемот. Дури размислував, тета Лета наеднаш почна да фучи како балон што се одврзал и сега лета по собата незнаејќи каде да сопре. Потоа одеднаш се смири, ме симна, си го закопча фустанот со цветчиња и трнчиња, велам, трнчиња, реков, ме бакна на челото и ме крена; подоцна седевме во дворот и ги гледавме џунџулињата дури мама не се врати; кога се врати седнаа двете во ладната соба, таму каде што дедо Никита ги тркалаше лубениците за да се изладат пред да ги излупи како крушки, кружно и во една лушпа. Двете седеа една спроти друга и молчеа. Мама носеше чорапи; тета Лета беше боса. Јас ги редев како куќа кутиите од сандали. Нередив осум, но паднаа, и бев лут, а мама токму тогаш рече дека „останала”, дека доктор Сингер и рекол дека „останала”. Не знаев каде останала, кога беше тука; ги редев кутиите одново и гледав дека е тука. Ја погледнав меѓу нив и тета Лета: таа гледаше во мама со големи очи, како да не верува дека ја гледа. Гледаше малку во неа, па во мене, и пак во неа, и пак во мене, велам, во мене, реков, а потоа одеднаш скокна, ја гушна и почна да ја бакнува и да се врти толку многу во собата што дури и гаќичките и се гледаа оддалеку. Чорапите на мама се лизнаа еден по еден, како да и се излупија нозете. „Знаев, - рече тета гледајќи во кутиите што мрдаа како живи. - Тој ви е среќата,” - се насмевна, ја грабна мама за газот и почна да ја бакнува каде што стигна; ќе ја задушеше од бакнување. Кревајќи ги чорапите, мама гледаше во мене и трепкаше како виновна; трепкаше како јас кога спиејќи ќе се помочав в гаќи. Потоа двете гледаа во мене, а мене ништо не ми беше јасно, зашто тогаш ништо не знаев, Дорунтина; знаев само дека жените имаат џем од малини меѓу нозете, ама не им кажуваат на сите. 18. Кога сме кај џемот од малини, велам, малини, реков, дозволи да ти кажам нешто и за Ана Комицка, колешката од Writers Workchop-от во Ајова Сити. Замисли, Дорунтина, случајно или не, и таа страшно обожаваше џем од малини! Беше сместена под нас, на првиот кат во студентскиот дом Mayflower, заедно со Месиго Танга, сосема млада писателка од Такасаки. Како што тврдеше дон Хорхе Хулио, амиго Еберте, двете надежни писателки наутро си мачкале џем на градите, како на лепче, а потоа си појадувале заеднички и со уживање. Притоа на Комицка и биле доволни осум гради на Месиго Танга, а нејзе две гради на Ана Комицка. Како што кажуваше Еберте, поетесата од Закопане имала гради како сомун. Иако одамна претпоставував дека нешто матка со неа, писателот од Кукута досега, воопшто, многу малку зборуваше, можеби затоа што навистина многу пишуваше. Три дена пред да ја добие телеграмата од татко му, романот му беше веќе речиси готов; седна на потпрозорецот во собата, ги пикна рацете во џебовите и уживаше во магискиот реализам на своите мустаќи во форма на пеперутка. Сè друго беше сосема реално, зашто раскажуваше за Ана Комицка, без точка и запирка; како да ја гледа на ќилим што лета, па се плаши дека ќе го прелета, ако не ја раскаже истиот миг докрај. Дента кога Месиго Танга заминала да ја види реката Мисисипи, заедно со Фатос Дедели од Круја, Мумбо Тулумба од Најроби, Мин Шан Џивџан од Тибет и уште еден писател од Асмара, пријателот дон Хорхе Хулио Еберте дискретно бил поканет од лиричарката во апартманот под нас на џем од малини. Додека правела кафе без кофеин, пронајдок на богатиот Лудвиг Роселијус од Бремен, отворено му се жалела дека никој не и бара, иако знае оти сите сакаат прво да бидат признати како полови суштества, а дури потоа како писатели. Додека филџаните испарувале високо во просторот, седнала до него и почнала да му кажува стихови со есеистички фусноти: „За неа, - вели Еберте, - писателот не постои; постои само јазикот на кој пишува, а односот меѓу песната и слушателот, односно меѓу романот и читателот, сеедно, секогаш е исклучиво еротски чин. Вели: „Или нешто те возбудува, или воопшто не те возбудува, знаеш”. Тој зборува, ја префрла пеперутката како да игра бадминтон под носот, а јас се обидувам нешто да напишам, всушност се обидувам да бидам искрен, да бидам уверлив реалист, како што вели Стиф Липтоф, и да го раскажам животот таков каков што е, без додавки и без тајни. Ако веќе сакам да бидам реалист, а тој смета дека сум реалист; ако не сакам, можам да бидам нешто друго, но само откако ќе го преболам реализмот. Затоа, по долгата и безобразна глава со тета Лета, сега се обидувам да продолжувам со мама и со нејзината бременост за која сите се радуваа како да е првпат. Ја почнав главата со реченицата „Мама беше отечена како да ја каснала голема оса”, но веднаш ја пречртав. Напишав нова: „Стомакот на мама растеше како питулица”. И неа ја пречкртав, зашто звучеше многу несериозно, а и не беше точна: не може стомакот на бремена жена да личи на питулица, туку, можеби, само на крофна. Затоа напишав нова реченица во која наместо „питулица” ставив „крофна”, и веќе звучеше малку посериозно. Задоволно го кренав погледот, но не за да видам што прави Хорхе Хулио амиго Еберте на прозорецот, туку да видам што пишува на листот пред мене; закачени на плутата со црвени иглички висеа упатствата на професорот Стиф Липтоф. Ги прочитав повторно во еден здив и повторно најмногу ми се допадна советот да бидам искрен, да ги запишувам спомените како што ми доаѓаат, да раскажувам уверливо, а приказната сама да ја составува вистината. И пак се вратив на реченицата за стомакот на мама, велам, стомакот, реков, и пак се сетив само на крофна, зелник, сомун и погача, сфаќајќи дека сите споредби се поврзани со некакво јадење. Зошто мама ја споредувам со тесто, си велам, свртувајќи се кон Хорхе Хулио Еберте, кој сè уште раскажува седнат на прозорецот и сè уште си игра со пеперутката префрлувајќи ја на едната, па на другата страна од устата. Ако сака, може да направи да летаат риби околу Mayflower, си реков, го бива, се насмевнав. Зад ушите како две цигари му светкаа зраците на сонцето, всушност залезот го имаше поделено на два дела, како да чува две цигари зад ушите. Си играше со времето зашто веќе го имаше речиси стокмено својот краток роман наречен „Хроника за еден касапски нож“, па сега му беше лесно, имаше што да покаже на крајот од курсот, го имаше смислено убиството, па дури и весникот во кој ќе биде завиткан ножот: „Сè ми е во главата, амиго, - рече вчера, - дури и гласот што ќе го раскажува, заедно со петелот за борба; треба само да стигнам во Кукута и да го запишам докрај.” Сигурно е задоволен штом седи на прозорецот со два зрака залез зад ушите, си реков. Погледнав уште еднаш во реченицата со „крофната”, и веднаш ја пречкртав. Само десет минути откако беше напишана, звучеше сосема излитено, банално, бездарно и глупаво. Којзнае како ќе звучеше по сто години, ако ја оставев. Крофната нема врска со лебот што е тело и виното што е крв. Крофната не е леб. Грицкајќи го моливот, - а пишував исклучиво со мек молив, - силно ме привлече советот на Стиф Липтоф во дното на листот: „Измислувај документи и документирај измислици”. Не можев да се сетам кога го рече тоа, но се сетив на неговиот задник со две половинки што се разминуваат и ѕунат како чинели. И се сетив на мама, зашто и таа тогаш одеше така, чудно поделена на два дела; чекореше внимателно како да не им верува на нозете: „Мама шеташе во дворот со рацете на крстот а баба Бенка брзаше пред неа бркајќи ги кокошките во просторот,” запишав. Ја прочитав неколкупати, и не звучеше лошо: имаше простор, имаше ритам и шушкаше како жива, само не знаев што сакам да кажам со неа. Зборовите ми беа негде далеку, а смислата ја барав тука. Од друга страна, дон Хорхе Хулио, амиго Еберте, упорно си тера по свое, нема никаков проблем со зборовите, си велам; чинам веќе два дена не престанува да зборува за Ана Комицка: „Мора да признаеш дека е убава, - вели. - Ја бакнував делче по делче од полноќ до првата песна на петлите, како казна. Јас бев џелат, таа жртва. Дури кога ги отворив очите, сфатив дека не сум во Кукута туку овде, во овој Mayflower, така ли, амиго, на првиот кат, долу, ако не се лажам. Значи, ја бакнувам, амиго, опасно ја казнувам некаде јужно од градите а таа вели дека во неа нурка смислата на секој збор; мајката, си велам, амиго, ја наполнив со зборови како толковен речник; доживувам, вели, серија оргазми од добро возбудени зборови, од зборови во ерекција, вели, од машки зборови, од зборови што ме пронижуваат како мета на бришан простор, вели, а гласот и тропа негде северно од моите мустаќи како во празен, товарен вагон, амиго. И низ мене минува цел товарен воз, амиго. Ги извезувам сите мои зборови во Средна Европа, планински предел, а возот татни, не сопира, амиго, нема возен ред. Светот ќе пропадне оној ден кога луѓето ќе патуваат во прва класа, а литературата во товарни вагони, амиго,”- заврши во еден здив дон Хорхе Хулио, амиго Еберте, вртејќи го во рацете писмото од татко му во кое беше го известил дека неговата скоро слепа мајка паднала болна од заборавност, па, ако не побрза со враќањето, може да се случи сите во Кукута да ги фати истата болест, чумата што ги брише спомените и тогаш никој не ќе може да се сети на него, ни кој е, ни зошто е, ни како дошол во селото: „Ана ми кажува за зборовите, - вели, - а јас, амиго, верувај, мислам само на мајка ми и на мојата Кукута, Јужна Кукута. И си велам, амиго, зборовите се пениси, Ана, добро, но, дај боже, освен тоа, Ана, си мислам, да има некој што ќе се сети на мене кога ќе стигнам во Кукута. И сè така, амиго, мислам на чумата што ги брише спомените, а таа, Ана Комицка, амиго, седи отворена пред мене, значи навалена на другата страна од креветот, и си шарка линии со ноктите по кожата од колената до ципите. Таа е мојот отворен речник, амиго. А едно од најзабавните поглавја на речниците се однесува на методите за спречување на забременувањето, амиго. Така дознав дека египетскиот папирус потопен во смеса на измет од крокодил и лепак, служел како совршена заштита, ако добро се прилепи на дното од вагината. Значи, уметноста и дупењето, Ана, велам, ги поврзува папирусот,” - вели и продолжува со некаков нејзин цитата: „Секоја страница на добар роман, вели таа, мислам успешен роман, како, на пример, твојот роман за гугутките, вели, мора да заведува, да се додворува, да ветува и да љуби. Ако не ме возбудува на секоја страница, ако не води љубов со мене со секоја реченица, веднаш ќе го оставам, ќе го заборавам како лош љубовник. Такви има колку сакаш; не мора да ги помнеш за да постојат”, вели, станува и гледа негде низ прозорецот, како што гледам сега јас, амиго, а газето и се нишка, воздивнува со неа: „Сакам роман во кој ќе умирам од возбуда, вели, роман што ќе ме затвори меѓу страниците, ќе ме зароби, ќе ме соблече гола, ќе ме растури во расплетот, а јас ќе експлодирам во серија катарзични оргазми, како врзани пешадиски мини,” - зборува таа, а јас, амиго, со овие писателски прстињата, малку по малку, збор по збор и ги повлекувам гаќињата како по шини. Газето и светна како целиот залез да влегол во неа па сега ја осветлува однатре, како фенер: „Пишувањето е еротски чин, а секој збор - ерогена зона; зборовите треба да уживаат, а речениците да свршуваат и да врискаат како жена;добрите реченици се како нимфоманки, никогаш не им е доволно само едно значење”, вели дишејќи во јапонските јаболки до прозорецот, амиго, во гранките, - рече Хорхе Хулио Еберте, го пикна писмото во џебот, велам, џебот, реков, и почна да дише некој замислен воздух низ мустаќите. Во тишината што не знам колку ќе трае, ја чкртнувам реченицата со баба Бенка и веднаш под неа запишувам друга што треба да биде прва: „Ја прашувам мама: како сум дишел кога сум бил во стомакот, но таа само ги крева рамениците, а со нив и градите една по една, што значи дека не знае; ја прашувам дали бебето знае дека има брат, како што знам јас дека имаме бебе, а таа само климнува со главата и гледа во мене како нарасена, како наглотена, како да се чуди што сум тука”. Го прочитав ова што го кажав сосема бегло, оддалеку и набрзина, како заразно, и без да го читам уште еднаш со задоволство го пречкртав точно десетпати. Ниту една буква веќе не се гледаше. И не ми е жал што го нема, си реков, мака ми е само што воопшто не можам да ја почнам главата, не ми оди никако главата во која мама е трудна, а стомакот и расте дури седи на столчето и гледа низ прозорецот; чинам цел ден само седеше на столчето и дишеше; понекогаш со раката ќе го занишаше моето дрвено коњче, и толку; сè така тивко дишеше, амиго, како да го полни стомакот со воздух, се потсетив токму сега само на тоа, ама не реков ништо и не запишав ништо. Што ќе му е тоа на дон Хорхе Хулио, амиго Еберте. Погледнувам за миг во него, а тој скокнува, се спружува во креветот и лежи со рацете под глава; ги дува мустаќите со едното, па со другото крајче на устата, како муви: ’Знаете што, - вели Ана и пласнува врз мене како крпа, амиго, - жената е болна за секс, и јас сум болна, мислам, малку сум настината,” - вели и се кикоти со долниот стомак, оној под папокот. Со едното уво ја слушам неа, а со другото ветрот што ги ниша гранките на јапонската јаболкница и брезите, амиго, - рече Еберте и задрема. Земам нов лист и почнувам од почеток: „Мама два месеца лежеше во болница, а брат ми Ангел уште не сакаше да се роди”.Веднаш ја пречкртав целата реченица, го стуткав листот и го фрлив во кошничката под масата. Ако ги избројам стутканите листови, можеби ќе бидат колку листовите што ги фрлил грофот додека ја пишувал „Ана Каренина”, си велам. Без да знае авторот, неговата Софија Андреевна му внела деветстотини поправки. Можеби таа а не тој ја турнала Ана под возот, помислувам гледајќи во празниот лист пред мене.„Беше среда”, рече одеднаш дон Хорхе Хулио, амиго Еберте, се проѕевна и разлетувајќи ги мустаќите под носот продолжи како да не спиел: ’Писателот, - вели Ана, амиго, и си ги мачка градите со џем од малини. – Писателот, - повтори, - секогаш го пишува романот што го чита во своите спомени, - рече држејќи ги градите како чинии. Иако не ми се јадеше, лапнав осум брадавици пред да се напијам една чаша виски, амиго’, - рече дон Хорхе Хулио Еберте и скокна од креветот, всушност изрипа како да се симнува од мрежа за спиење: „Дојди, - вели, - и ги познав чекорите!” Застанав до него и погледав низ прозорецот: долу навистина минуваше Ана Комицка, одејќи кон просториите на International Writers Workchop-от. Вечерва треба да го чита есејот за машкото и женското писмо, се сетив гледајќи ја како врти со колковите, го меле воздухот меѓу нозете. „Гледај, - вели Хорхе, - гледај како оди, амиго!” „Како,” – прашувам, иако гледам. „Со едната нога оди машки, со другата женски,” - вели Еберте. „Зошто,” – прашувам грицкајќи го сега моливот. „Цела ноќ и ја објаснував разликата меѓу машкото и женското писмо; изгледа сфатила дека има разлика,” - вели колегата од Кукута. „Оди многу убаво, оди унисекс, и модерно”, - велам јас. „Невина е, и лезбејка е, - шепна Еберте низ мустаќот. - Ја чував мојата невиност за тебе, љубов моја!” - тивко подвикна, го турна крилото на прозорецот, се фрли во креветот како во плитка река, и офна. Не видовме што направи Ана меѓу брезите, но две минути подоцна Еберте пак рече „беше среда” и за`рча мрморејќи некаква географија со реката Мисури на запад, реката Мисисипи на исток, некаков главен град Де Моин во средината и Ајова Сити, тука, во креветот: „Беше среда, - повтори, - и бевме во градовите Рапидз и Сидер; еден ден пловевме по реката Мисисипи, ама, верувај, амиго, - шепотеше во сонот Еберте, - реката Мисисипи нема врска со нашата река Магдалена; по нашата Магдалена можеш да пловиш цел живот и никогаш да не ти биде досадно”, - мрмореше како нешто да се потсетува, како да проверува дали помни или, можеби, и него, оддалеку, го фатила болеста на заборавањето, па го изумил и тоа што се случило пред неколку дена. Потоа почна да реди некакви имиња: „Касилда Армента, Галилео Даконте, Лотарио Тугут, Леона Касијани, беше среда, Урбина Даса, Флоренто Ариса, Гиљермо Валенсија Абдала, беше среда, Роза Елена Фергусон, Хосе Паленсија, Хувенал Урбино, Херемија де Сент-Амур, беше среда, Роса Кабаркас...” Имињата немаа крај. Дури тој повторуваше легнат на грб, јас уште еднаш се обидов да ја почнам новата глава: „Мама шиеше машки бенкици, а баба Бенка велеше да не го мами ѓаволот; мама велеше дека знае оти ќе биде машко, но баба шепотеше да биде само здраво и живо; мама велеше дека ќе се вика Ангел, а баба ја молеше да не кажува имиња, зашто име без човек, не е за човек, вели, човек, рече, и се крстеше ставајќи ги нозете во рерната, истовремено стискајќи го со двете раце плетениот џемпер под градите; баба Бенка беше чудна жена: лете и беше студено, а зиме топло; лете носеше волнен џемпер а зиме излегуваше боса во снегот за да им фрли јачмен на кокошките”, пишував брзо скратувајќи ги зборовите за да не ми побегне мислата. Само што помислив дека ми тргна работата, дон Хорхе Хулио Еберто одеднаш свирна со носот, рече „беше среда”, и сè ми се измеша; не можев да се сетам ни дали беше вистина или само измислував дека баба излегува боса во снегот и дека со нозете тапка место за да им фрли јачмен на кокошките. Го пречкртав целиот пасус и напишав нова реченица: „Мама седеше на столчето кога зазбивтан влезе дедо Никита и со двете веѓи кажа дека во градот имало земјотрес; не бил многу силен, но луѓето цела ноќ останале надвор. Баба рече дека чула како се раскокодакале кокошките во ниедно доба, ама мислела дека е лисица. Мама се обиде да стане, но не можеше; само ги стави рацете на стомакот и рече дека сношти сонувала бели птици. Баба рече дека ќе се случи некакво чудо, а потоа сите гледавме како столчето на мама почна да разлистува...” Сакав да продолжам во исто темпо, но дон Хорхе Хулио, амиго Еберте, скокна од креветот како да се дави и брзо почна да се пакува; туткајќи сè што му дојде под рака, рече дека ќе замине рано и дека ќе ми се јави со брзо писмо, ако не заборави: „Ако заборавам, значи знам дека сум заборавил”, - додаде и ги пикна во торбата листовите што ги пишуваше последните шест месеци. И, навистина, утредента отпатува уште во мугрите, повторувајќи имиња и градови на секоја скала до приземјето; три дена подоцна замина и Фатос Дедели за да ја поддржи демократската опозиција во Саранда, која веќе влегла во магацините на војската и ги украла сите пушки што ги нашла внатре: „Сега имаме оружје за регионална демократија, и пошироко, брате, за интеграција на нашиот демократски просторот”, рече кога се разделивме пред влезот на Mayflower. Ноќта уште неколкупати се обидов да ја почнам главата со мама, но попусто. Единствено знаев дека реченицата мора да биде точна и јасна, и да не биде напишана од некој што знае сè, туку од некој што не знае ништо. Да биде реална и вистинита, а во исто време чудна и неверојатна. Го фрлив вапцаниот лист во корпата за отпадоци и ставив нов на масата; ги прочитав набрзина уште еднаш сите упатства на Стиф Липтоф, се облеков и слегов да прошетам до езерото. И шетав, Дорунтина, велам, шетав, реков, шетав и следните седум дена но реченицата што ја барав уште ја немаше. Веќе ги фрлив сите што ги имав напишано дотогаш; и оние што ги напишав искрено, но и оние што ги измислив, оставајќи го само податакот дека мама е трудна и дека чекаме да се роди мојот брат Ангел. Ја преполнив кошничката под масата. Му напишав телеграма на Хорхе Хулио Еберте, го поздравив од Ана Комицка, се разбира, иако таа не го поздрави, молејќи го да ми испрати реченица со трудна жена што носи дете за кое ќе умре, но три дена ништо не стигна од Кукута. Еден ден, барајќи ја реченицата што ја немав, стигна телеграма од Еберте, но,,всушност, тоа не беше телеграма од него туку телеграма за него. Беше потпишана од некојси Доминго Мануел Вега, негов пријател од Северна Кукута. Во телеграмата пишуваше дека Хорхе Хулио Габриел, амиго Еберте, пишувајќи го својот животен роман изгубил секаков контакт со реалноста и сега пловел по реката Магдалена на бродот „Нова верност” до Ла Дорада и назад, узводно и низводно, постојано, со денови и непрекинато. Кога капетанот го прашал зошто пловат така необично по Магдалена и до кога ќе пловат, дон Хорхе Хулио, амиго Еберте, како од пушка му одговорил: „До крајот на животот”. И мама пловеше во таква река; точно по таква река! Трчајќи по скалите се разминав со Ана Комицка; секое попладне џогираше околу езерото. Немав време да и кажам дека обожувам џем од малини; бувнав во собата, го грабнав моливот, ја пречкртав реченицата во која дедо Никита кажува за земјотресот, и напишав: „Мама замина да го роди Ангел а јас сонував како ме раѓа мене, постојано и непрекинато, до крајот на животот”. 19. Точно три дена по земјотресот се роди Ангел. Го крстивме Ангел, оти беше убав како ангел, Дорунтина. Кога го донесоа во селото, баба рече дека јас сум цела една рака и еден прст постар од него. Го избројав токму прстот на тета Лета, велам, тета, реков, и целата соба замириса на џем од малини. Значи, јас сум баткото, си реков, јас помнам разни мириси, ти не помниш ништо. Бев постар колку шест зрна грав, колку шест јаболки, колку шест џамлии. Јас знаев сè, тој не знаеше ништо; не знаеше дека дуваат ветришта, дека има сонце и месечина, тревки и трнчиња, мравки и пеперутки. Само плачеше, мавташе со рачињата како да боксува со туѓите погледи околу него, велам, погледи, реков, и ништо не знаеше за животот. Не знаеше дури ни дека има ден и ноќ, дека врне дожд, кога е мокро, и дека врне снег кога е бело. Беше розов и мек, со очи што шетаат како ситно топче во рачна играчка што се навалува ваму-таму за да се погоди дупчето. Си велиш готово, влегува во него, а тоа одеднаш запира и се враќа назад, сосема на другиот крај од плочката; тргнува и запира, се пресекува, се предомислува. Така гледаше во мене мојот брат Ангел; итро и кратко, брзо и живо, како да сака да виде сè одеднаш, ништо да не му избега. Само што додадов уште еден прст од другата рака за да си ги избројам годините докрај, нашиот татко се врати од далечната работа, и, колку што можев да разберам, доби работа за стално во градот, тука, зад ридот. Можеше пеш да оди преку Мелци, ако сака. Сега возеше камион со синџири за трупци; ги товараа во шумата и ги носеше во пиланата. Камионот беше голем како куќа. Со него дојде дома за роденденот на Ангел; помислив дека му дале да го прошета. Го паркира меѓу кокошките, и тие цел ден ги колвеа гумите, се скинавме од смеење; приквечер нашиот татко многу се расположи, се развесели, го испи бокалот со вино и го скрши од багремот. Некој тогаш рече дека не може да го збрчи камионот без клуч, и тој грабна една вилушка од оризот, една бела и мека вилушка, можев и јас да ја стуткам ако сакам, ја свитка и со неа запна да го запали, да го збрмчи. Кокошките крескаа, се лизгаа по прозорците, по огледалата на камионот, велам, кокошките, реков, и никој не веруваше дека ќе го запали, но тој го запали, тргна и замина. Ние трчавме по него со вилушките и лажиците, ама ни побегне кај црквата, во темното. Гледавме само како шарка со фаровите по ридиштата. Во мугрите го најдовме во едно поле со булки: камионот направил две линии во средината и круг на крајот, како лижалка со рачка, и застанал. Тате спиеше на свирката; кога се разбуди не помнеше ништо, не знаеше како дошол со камионот во полето и како ги поминал трите моста на реката. Оттогаш веќе не го видов да скрши бокал; пиеше само бунарска вода и лажичка сода-бикарбона што ја ставаше во устата пред да се напие. А камионот си стоеше во дворот, иако кокошките му се качуваа на главата. Зборот ми беше дека со тој камион, со истиот оној што заспа во булките, еден ден ме однесе во пиланата. Таму имаше две тркалезни ритчиња струганки од трупци; ги бичеа и ги тенчеа за да станат лажички. Иако купиштата беа повисоки од камионот, уште дуваа струганки низ цевките, фрлаа. Да ме оставеа цел ден ќе се тркалав, а тие ќе шушкаа како завиткани бомбончиња. Дворот со купчињата ми личеше на тета Лета спружена на креветот. Се спуштав по нив како да се тркалам по неа; уживав во мирисот и во шепотот, само што тоа не траеше долго; нашиот татко брзаше да си одиме, па ме собираше во најубавото. Знам дека одвај чекаше да го крене Ангел на вратот, Ангел, реков, и да шетаат така во дворот или низ селото, а јас да трчам пред нив за да ме видат. Брат ми се кикотеше, ништо не разбираше, а тој подрипнуваше за да фатат пеперутка или мува, што било, само да си играат. И сè така скокаа, и скокаа, дури Ангел набрзина, како во приказните, не наполни една рака години, колку пет зрна грав, колку пет џамлии, колку пет јаболки, пет, велам, пет, реков: уште се сеќавам на свеќичките што ги дувна и ја стемни собата. Токму како како што ти раскажувам, Дорунтина, така и беше, а тоа и го пишував свиткан пред ѕидот на кои беа закачени советите на Стиф Липтоф. Овде ништо не можев да измислувам; зборував за мојот живот, за реалноста што требаше да се направи уверлива. И ништо повеќе. Сега, пак, дури мислам на тоа, на животот, Дорунтина, зад мене, во ровот, повторно го слушам Писпиле Пипиџан. Шушка како еж, ја проверува првата линија на фронтот, и пак се враќа долу, во логорот кај црквата. Уште не дошол да ја провери мојата позиција. Слушам како се смируваат бубачките и грутките во ровот, велам, ровот, реков, и сега пак е тивко, сосема тикво. Розова светлина трепери во горниот раб на мојот нишан, и се разматува; сонцето бездруго уште стои негде над тебе, негде над урнатиот ѕид на тврдината. Стои, чека и се чуди. И тоа како да не знае што е вистина, а што лага; како да му кажам дека сè е вистина, ако се верува! И ти сонце тука, и ти сонце таму, далеку зад ровот, во моите спомени, во мојот проклет роман, верувај, велам, верувај, реков. И биди сведок дека во романот е зима, велам, зима, реков, и тие доаѓаат од градот; тој, таа и две деца. Ти, сонце, ѕиркаше низ сињакот на дрвјата крај патот, нели. Го минавме Мелци и веќе бевме сосема близу, се гледаа првите куќи на селото и завеаното гнездо од штркот на трансформаторот за струја. Тој и мама одеа пред нас, ги тапкаа трагите на пазарџиите, кои веќе беа замрзнати. Јас го поминав Ангел, велам, Ангел, реков, и сега одев зад нив; бев голем, имав можеби десет години; малиот ми беше дотука. Цел пат го носеа кркуш; не знам што му текна да побара да шарка со моето стапче во снегот. Го симнаа да оди со мене, а тој, само што тргна, посака да мочка, и мочкаше: мама му го држеше пемперето како моливче, а тој нацрта кругче во снегот и се скина од радост покажувајќи да го видам. Мочкаше право, рамно и далеку, како детето во фонтаната на плоштадот; јас не можев да цртам кругчиња, иако Камка Сламка направи сè што можеше. Штом заврши, го фатив за рака и тргнавме двајцата по патчето, но тој веднаш се искуба, се пушти и грабна малку снег за да лапне скришум, како што правев и јас кога не ме гледаа. Токму тогаш јас се фрлив со капата по едно пиле што скокаше пред мене, велам, пиле, реков, и го заборавив Ангел во снегот. Кога мама се сврте за да нè види зад себе, забележав само како зина, ги стисна образите и ги ококори очите; тогаш се сврте и тој вџашен како да не верува во она што го гледа. Следниот миг ја тргна мама со едната рака зад себе, велам, тргна, реков, и смрзна како купче снег во просторот пред нас; и снегот веќе не крцкаше, и птиците не ги тресеа гранките во дрезгите. Само неколку метри поназад стоеше Ангел свртен со грб, а зад него беше тој: убавиот волк со високи нозе и очи што испаруваат. Јас веќе добро знаев дека во сите басни волкот е крволочен и опасен тип, постојано подготвен да лапне наивно, недолжно и невино суштество. Во школската претстава за „Волкот и јагнето”, опасниот волк беше Ечо Вревачо, служителот во училиштето. Освен што го мразевме како човек, многу го мразевме и како волк. Волк си е волк, си реков, па дури и кога е човек. Се разбира, Ангел не знаеше ништо за волците, ама и волкот не личеше на Ечо Вревачо: стоеше со задните нозе во снегот, лизнувајќи со врвот на јазикот од грутката снег што брат ми ја држеше во раката. Видов дека се спуштил низ укитот на меѓата, цепејќи го снегот со муцката; градите му светеа од снегулките нафатени по крзното. Штом почувствува дека стоиме и гледаме токму во нив, волкот ја подаде малку главата, ѕирна во нас, го погледна нашиот татко со едното па со другото око, ја лизна грутката уште еднаш, се сврте и сечејќи го снегот низ вршките од трнчиња се качи на меѓата. Оттаму нè погледна уште еднаш, велам, погледна, реков, и се изгуби во белата прашина што во налети се ронеше од смрзнатата жицарница. Таа минуваше токму над селото носејќи делкани трупци од шумата во градот. Беше напуштена и запрена, па со години на неа останаа да висат трупците што тргнале а никогаш не стигнале во пиланата. Селаните што имаа ниви под неа, постојано ѕиркаа нагоре плашејќи се трупците да не се урнат, да не гровнат од небото во браздите пред нив, да не ги посадат со нозете нагоре како куртовска капија. Не знам колку долго дрвата висеа заборавени во воздухот; мене ми личеа на заглавен цртан филм што никако не продолжува. Подоцна, бидејќи никој ништо не кажуваше, арамиите почнаа да ги носат сајлите и металните столбови, симнувајќи дел по дел од жичарницата; знам дека Ечо Вревачо беше како роден за тоа; сите ги стави во куќата што веќе ја правеше во градот. Волкот замина, а ние уште стоевме под синџирите со трупците; синџирите крцкаат над нас, се нишкаат на ветрот, а ние молчиме како да ни замрзнале устите. Потоа тате го крена Ангел, му ги стегна нозете како шал околу вратот, а мама ме фати мене за рака и, крцкајќи така во снегот што темнееше, како заспани влеговме во селото. Слушавме само како ѕемнат дрвјата, велам, дрвјата, реков, и како мачно жубори селската чешма. Студот го покрил мраморот со проѕирна покривка од мраз, велам, покрил, реков, и побегнал. Дури кога се стоплив, завиткан во џемперот на баба Бенка, ми стана јасно што се случи и што можеше да се случи: можеше волкот да го однесе Ангел во маглите, во белата прашина, а ние воопшто да не сетиме дека го нема; можеше да му го грабне рачето; можеше да го заколи како јагне и да го остави во снегот; можеше да го лапне како Црвенкапа, иако тој имаше зелена капа со пискулче; можеше да ни го земе и да не ни го врати; можеше да го уплаши со забите и со ушите, па Ангел никогаш да не прозбори како човек, туку само да пелтечи и да зборува со веѓите. Затоа, веднаш штом стигнавме, мама му даде да испие чаша блага вода, ја бакна иконата зад вратата, се прекрсти и вети дека секоја година на тој ден ќе носи јагне во манастирот. За жал, не стигна да го исполни ветувањето. Баба Бенка, пак, кога разбра за волкот, велам, волкот, реков, само шеташе по собата, ја врзуваше шамијата и се туфкаше; да беше спрепнат и паднат, ќе му ставеше пипер или толчен кромид на удреното; вака не знаеше што може да направи, како да помогне. А лошо е, велеше, лошо е, не е арно. Приквечер го однесоа кај Дочка Бајачката да му спотне од уплав, велам, уплав, реков, и по три дена сите го заборавивме волкот; тогаш Ангел пак почна да трча по волчјакот на поп Визан, мислејќи дека тој е песот што му лижеше снег од раката кај Мелци. И, еве, пак го слушам Писпиле Пипиџан, Дорунтина, и пак се радувам што не доаѓа кај мене; заминува по левиот крак на ровот што води до позициите на артилерците. И тебе чинам ти е мило што не ја прекинува приказната; гледам како се усмивнуваш и трепкаш со левото око, си велам сакаш да ја слушнеш докрај. А нема уште многу, Дорунтина, велам, лошото брзо се случува; за доброто треба време: истото лето Ангел се разболе, велам, Ангел, реков, и мама го однесе во градот. Првата недела ги чекавме дома заедно со дедо Никита. Тој лупеше мали лубеници кружно, како крушка, и ми ги даваше буцнати на ножот, а јас ги гледав сликите на тета Лета и јадев; имаше две кутии фотографии и разгледници од разни места, а последните, испратени пред еден месец, беа од местото Сир де Суртук, од некој остров Сентилија. Од географија знаев дека местото што е заградено од сите страни со вода, се вика остров, но не знаев како тета стигнала дотаму, кога не знае да плива! Се стресов за миг помислувајќи на пустиот остров на Робинзон Крусо и на приказна што веќе ја имав прочитано. Бидејќи ја знаев напамет, ете ја одеднаш напамет и тета Лета таму, сосема сама; седи на ќутук и го учи папагалот да зборува како човек; јаде само желкини јајца, а носињата на градите и треперат од страв, зашто низ гранките на дрвја дрдорки полека се спушта ноќта. Се израдував кога се сетив дека островот на Крусо се вика Остров на очајот, а не Сентилија. Гледајќи ги разгледниците, а посебно убавите фотографии на тета Лета, долго се прашував што работи таа на тој остров, велам, остров, реков, и каде е таа проклета Сентилија? Беше облечена како жените со големи очи што доаѓаа за празници со подвижното кино од градот. Шашливиот Ноно Бесонов ги пушташе да шетаат на ѕидот и по таванот, ама фустаните пак не им паѓаа од нозете, иако често без да сакаат беа свртени надолу со главите, како лилјаци. Три дена сите шетавме со здрвени вратови, гледајќи превртени слики по ѕидиштата низ селото. Дали би ја познал тета, ако ми ја свртат наопаку, си велам, дали, си реков. А долго ја немам видено, всушност никој ја нема видено. Дон Вито Дел Камбо Банана, човекот кој пристигна однекаде со ноќниот воз за битанги, ја зеде со себе велејќи дека брзо ќе се врати за да направи фабрика за откриени автомобили во пиланата. Ако тргнел бизнисот со откриени, ќе правел и покриени. Јас не верував, но тета му веруваше. Замина со него божем да донесат машини, велам, машини, реков, и не се врати. Сега еве ја само на фотографии, си велам. Буричкам и ја наоѓам. Во втората кутија ја најдов во двор со портокали; мали топчиња висат како цициња во воздухот, а тета Лета еве ја седи токму под нив. До неа клечи пес со долги нозе, сличен на волкот што лижеше снег од рачето на Ангел. Одзади на фотографијата пишува дека кучето всушност е волк. Кога го прочитав тоа, сликата ми падна од раката; ја зедов три минути подоцна и одвај се смирив гледајќи само во портокалите што висеа во просторот. Додека ги редев фотографиите и писмата според датумите, и времето што самиот го составував, во пазувата ја сокрив тета во соба со кревет покриен од сите страни со розово перде, тенко како пајажина. Зад неа, низ ѕидот од стакло, се гледа некаков залив, мали бротчиња и море. Знам дека е море, затоа што има палми на брегот и голем брод пресечен прекусреде со горниот нарецкан раб на сликата. Сè напикав во пазувата, велам, и големиот брод, реков, и тогаш сфатив дека Сентилија е негде далеку, зад големи мориња, зад мориња што имаат ридови и долини, планини и котлини; зад мориња што имаат клисури и кањони, како што има секаде на земјата; ако месечината се губи зад сртот на морето, како во филмовите, си велам, тогаш и морето мора да има планини, си реков, како што има земјата. Затоа луѓето одат со големи бродови што се качуваат по планини од вода, брчејќи како камиони. Да е удолница, ќе одат без брчење. Ги спакував кутиите, проверив дали сликата на тета стои во пазувата, велам, пазувата, реков, и сфатив дека не стои, дека се симнала на мешето. Ја оставив, нема да падне, си реков. Маицата е стегната со ременот, нема каде да оди, си велам. И така, со неа, секоја ноќ сонував како пловам по разни мориња и како стигнувам на погрешни места; некогаш го сретнувам Робинзон Крусо, а некогаш само мајмуни и крокодили. И никако да стигнам на островот на тета Лета, но пак не се откажувам, пак негде патувам, а нашиот Ангел ми мавта со рачето и полека се претвора во бело гулапче што се обидува да ме стигне, да ме престигне, ама не може. Големо е морето за да го прелета: „Чекај ме, ќе се вратам”, велам, чекај, реков, и трчам меѓу брановите како во бајка. Сонувајќи сè такви соништа, не знаев колку дена поминаа, но едно утро, ако утрото е просторот што почнува од почеток, дедо ме разбуди и ми кажа дека ќе ме однесе во селото, зашто тука нема кој да ме чува: тој, вели, ќе правел бунар зад девет гробишта, зад девет планини. Пет минути пред да тргнеме, дојде мама, ме погали по главата и се насмевна, велам, насмевна, реков, но очите и беа некако празни, како да не гледа со нив туку само со веѓите. Знаев дека ќе остане со Ангел во болницата, зашто косата му беше падната, а лицето набрано како да спиел под вода со отворени очи. Дојде и тате од болницата, ме погали и тој малку по рамото, и потоа јас и дедо тргнавме за селото. Трипати се свртев за да ги видам, и трипати видов како стојат на портата, под сливата; трипати се свртев, и трипати го видов облачето што почна да ги прска попреку како поп со босилек, како за празник. Го притиснав мешето со раката, ја допрев негде сликата на тета Лета и поттрчав да го стигнам дедо. Тој одеше многу брзо, веројатно како сите што пелтечат и не слушаат добро. Тие гледаат само напред, си ги слушаат негде во себе чекорите и мислите, си велам, и така всушност не знаат дека брзаат. А бидејќи не знаат дека брзаат, тие не се изморуваат. Времето го споредуваат само со себе и затоа не се заморуваат. Заморуваат трњето, и дрвцата до патот, ако ги гледаш, си реков. Летото го поминав сам со баба Бенка; секој ден ми пржеше јајца, пиперки и модри патлиџани. Заедно беревме грозје што се вика „чауш”; го сотревме „чаушот” па се префрливме на „кралицата” и „кардиналот”; ги уништивме сите империи во лозјето; потоа јас седев на брегот а таа ги превртуваше камењата во потокот барајќи риби. Кога ќе фатеше, ја фрлаше на суво, а јас само ги нижев на тенко праче со чатал, и ги броев какви се, колку што можев. Целиот поток го минувавме заедно; таа во водата, јас на брегот. Се плашев од водни змии, велам, змии, реков, и затоа воопшто не слегував во реката. Еднаш нанижав тринаесет разни рипчиња; мислев дека баба ги фати сите риби во водата. Истиот ден измолкна и три водни змии, но кога виде дека не се риби, ги смота во раката како баничка и ги фрли на другиот брег. Потоа продолжи да ги превртува камењата сосе залезот што дотекуваше низ врбите и бурјанот. Сакав да и кажам дека е доста, но таа нешто сè караше со водата, се расправаше, се лутеше, како да се кара со некој што се инати, што не ја слуша. Црното здолниште и беше сосема мокро; се цедеше попат дури до дома. Во дворот нè чекаше човек поделен со ременот на половина, како два колбаса; носеше кошула залепена на градите со тркалезни влакненца, и вратоврска стегната околу вратот како да побегнал од бесење. Немаше две копчиња на кошулата; веројатно ги изгубил кога бегал од бесилката. Ми личеше многу на оној Станлио од телевизорот, само што беше во боја. И немаше шапка. Гледајќи како ја крева главата над рамената, - всушност ја измолкнува како желка, пикајќи го дебелиот показалец во јаката на кошулата за да ја разлабави уште малку, - помислив дека некој невидлив џелат можеби уште го стега одзади, а тој се мачи да се ослободи за да ни каже нешто важно. Свртев околу него, но таму немаше никој. Свртев уште еднаш, велам, свртев, реков, и тогаш забележав дека во долниот двор, во трнчињата со жолти боцки што зуеја како живи, бидејќи пчелите не се гледаа, шпарташе друг исто така сосема непознат, низок и нервозен човек. Не знам што може да ги поврзува, освен ако не станува збор за истиот филм: човекот многу личеше на Олио, во боја, се разбира. Чекореше напред-назад пред колата испосрана од гугутки, велам, гугутки, реков, и мавташе со рацете како да се пробива низ залезот со левото рамо, всушност како да урива ѕид што трепери токму пред него. Вистинските Станлио и Олио беа позната филмска комичарска двојка, што ја гледав на телевизорот кај Тито Стари Рипата, кој, мислам токму поради името, единствен во селото имаше телевизор. Дебелиот погледна во Слабиот долу, потоа во стапчето со риби, па во мене и на крајот во баба Бенка, која трепкаше со белите клепки како да го сее мракот што почна да паѓа од багремот. И тогаш, само што тргнав да ги клумнам рибите во кофата со вода кај бунарот, човекот што црцореше како да се пржи, извлече однекаде некаква влажна хартија и набрзина ја свитка во мала ролничка на показалецот. Потоа ја превитка на другиот прст, како да се мисли што да прави, па ја одвитка, ја притисна меѓу дланките, ја испегла, и ја подаде на баба Бенка и пак почна да ја тегне јаката на кошулата. Баба не знаеше да чита, но ја зеде, велам, зеде, реков, и почна да ја врти како краставичка, чиниш само што не почнала да ја лупи. „Жалам. Двајцата се мртви,“- рече човекот гледајќи во оџакот. Не знаев кој може да е мртов на оџакот, но баба ја пушти хартијата со ракописот на мама и погледна во мене. Јас се фатив за стомакот и веднаш сфатив дека овојпат негде навистина сум ја изгубил фотографијата на тета Лета. Или, можеби, сепак е во гаќите, но срам ми е да проверам. „Можноста за самоубиство е милост за која човекот премногу ретко е свесен, - ломотеше нешто Дебелиот кревајќи го листето. - Таа можност ни дава илузија за слободна волја,” - заврши мавтајќи му на пријателот заробен во тревата што зуи. Моите тринаесет риби зинато ме гледаа како дишам со отворена уста; ја гледаа и баба од прачката што се тресеше како жива:’Што се случило со мама и тато‘, сакав да прашам но сфатив дека немам глас. Мислев дека врискам, велам, врискам, реков, а всушност само сум ја отворал устата, исто како рибите што можеби уште беа живи на прачето. И не знам што се случило потоа, Дорунтина; се сеќавам само дека стојам некаде, дека некаква прачка ми минува низ грлото и ушите, но главата ми лежи врз стомакот на инспекторот и затоа само се кревам и пропаѓам, велам, пропаѓам, реков, во некој простор заграден со перде од тенка пајажина, а негде далеку свири брод што заминува или всушност не заминува, Дорунтина, зашто сè стои во твоето око, па се молам солзата, твојата солза, ако капне, да капне тивко во јагликите за да не ја слушнат Писпиле Пипиџан и Сакатиот што се појавува зад тебе како сенка. И, еве, солзата капна сосема тивко, а со неа и јас, и сè што беше во неа. Само баба остана да седи на троножното столче под стреата, зборувајќи како пренесена со една бела пеперутка што и слета во скутот. 20. Една бела пеперутка случајно ги однела двајцата инспектори на местото каде што стоеле двете писменца поклопени со камчиња; Дебелиот наредил да не се чепкаат, а оној што оди со левото рамо напред покажал со другото кон пругата. Еден до друг, фатени за рака, зариени во земјата како во излог, стоеле мртвата таа и мртвиот тој. Возот ги залепил за брегот. Дебелиот рече дека машиновозачот воопшто не ги видел, затоа што скокнале во вториот вагон и токму на свиокот. Според човекот што одеше со рамото напред, смртта настапила веднаш, но баба Бенка уште три пати праша дали се мачеле, дали ги болело, а тој уште трипати потврди дека смртта настапила веднаш, што значи не ја сетиле, бабо, си реков, умреле без да знаат дали ги боли. Потоа Дебелиот ни ги даде писмата; прво нејзиното напишано на хартија од именик, а потоа и неговото, всушност оние неколку реченици чкртнати на кутија од цигари. Таа плачела, а тој ја држел за рака за да ја охрабри; возот татнел свирејќи низ клисурата; останувало ептен малку време за да се промени одлуката. Возот значи татни, велам, татни, реков, тркалата удираат во спојките на шините а мама пишува и плаче, пишува и плаче; го напишала своето име, потоа го пречкртала и погледнала во тунелот. Се гледа дека и трепери раката што го држи тевтерчето, но и раката што пишува; сите букви се нарецкани како дабов лист. Пишува колку е убав животот, и колку треба да се радувам што сум жив, зашто само живите, вели, имаат време за спомени: „Сети се, мило, како ги храневме врапчињата на прозорецот; сети се на утрата во нивата со тутун, сети се на филмовите што шетаа по ѕидиштата, сети се на возот и на штурчето што се симнува со нас, сети се на себеси и на нашите патувања во градот кај дедо Никита и тета Лета; сети се дека се сеќаваш, вели, и тоа е животот. Сети се на Циганите и на белиот леб, на соништата што си ги раскажувавме под багремот во дворот, на месечината што стои над нас како лупа и нè зголемува за да нè видат ѕвездите; сети се на утрата кога ќе те погалев по косата и ќе ти речев да погледнаш во другиот кревет: ’Гледај, велев, гледај кој дојде додека спиеше‘, а ти се покриваше преку глава и се лутеше што таму спие тој”. Си дошол ноќта и си легнал без да ме разбуди; алиштата му стојат префрлени на столчето, а чевлите кај вратата. Само тоа можам да го видам од под ќебе, и налутен. Дури татнел возот негде зад тунелот се сетила и на санката што ја направивме заедно; јас ги стругав скиите, ги мазнев со џамче, а таа ги закова штичките за седење. Потоа пушташе да се кикотам од багремот удолу, и пак од почеток. Никогаш не рече дека е уморна или дека е доста. Со сукано јаже ме влечеше до горната порта за да ме пушти одново да стигнам долу, на рамното: ’Мама, вели писмото, сака да ги чуваш нашите заеднички спомени. Тоа е животот, мило. Ова е последен спомен од мене, од тато и од твојот брат Ангел, душичка на мајка, ангелот што ни одлета како пеперутка. Ама тоа е животот. Моја последна желба е тројцата да нè закопате во еден гроб. Замоли ги баба Бенка и дедо Ник да ни посадат џунџулиња и јоргован на гробот; два сини и еден бел, за него‘. А потоа со големи букви му вели на дедо да ме земе во градот, да ме префрли да учам таму, да ме изучи за генерал, вели, генерал, рече, или доктор, и да ми остави дел од куќата како на свое дете: ’Додека си жив, татко, имај го за свое чедо; никогаш да не биде поттурнат, понижен и несреќен. И те молам, татко, вели со поситни букви, прости ни што заминуваме вака, без да се поздравиме, без да се гушнеме. Поинаку не можеше да биде - јас и зет ти Нане не можеме да живееме без нашиот Ангел што толку многу го чекавме, без нашето бело пеперуже‘, вели. И тука Дебелиот повторно кажува дека пеперутката што им го покажала патот стоела токму на камчето врз писмата. Кога се наведнал да ги земе, всушност кога ги зел, таа му застанала на раката; со другата рака се обидел да ја фати, ама ја снемало. Слабиот рече дека летнала кон тунелот; Дебелиот не се согласи, го турна малку со лактот. Слабиот не знаеше дали излегла на другиот крај, но тврдеше дека не се вратила назад:„Чудна пеперутка”, - рече подаден со рамото напред. „Чудни се патиштата божји”, - свика некако подналутен Дебелиот. „Можеше да биде доказ”, - не се откажуваше Слабиот. „Кога умре стариот, - рече, - мислам татко ми Лавне Попкаснат Хаџи-Кучков, - продолжи Дебелиот, - во собата, до одарот, падна црн пердув; никој не знаеше од каде дојде и од каква птица. Ако беше од птица, велам. Го однесов да го видат сите што се разбираат во птици, кај сите бајачи, гатачи, што ли не, тајно, го однесов сегде, и сите ми рекоа дека не е птица, дека таква птица нема. А само птиците имаат пердуви, нели,” – вели гледајќи како баба Бенка се крсти, ги калапи брчките на лицето; таа има две лица: едно бело и мазно, а друго црно, набрано и стуткано. Ги прошета брчките од челото до брадата, ги пушти надолу по гушата, и се загледа во писменцето во раката. Таа не знае да чита, реков, но знае да гледа: нејзиниот син напишал само неколку реда, сите некако искривени, бледи, уплашени, ама со остри букви, па затоа на неколку места моливот се мушнал низ хартијата и сега дупчињата светкаат како ѕвездички пред неа. Вели: штом им рекле дека починал, двајцата решиле да заминат со него. Веднаш потоа кажува, а јас не знаев за тоа, Дорунтина, оти докторите му ја отвориле главата на Ангел за да му ја најдат болеста, но таа им побегнала во коските, па се откажале и веќе не ја барале: ’Со Ангеле наш заедно да нè закопате, но кај нас, во селските гробишта, зад црквата, кај розите; сите на едно место, и мене, и Невена, и него, заедно, и наблиску, за да не се изгубиме во темното‘, прочита оној што одеше со левото рамо напред, враќајќи го писменцето. Баба Бенка го зеде со другата рака и пак се загледа во ѕвездичките што трепереа, држејќи го листето со двата прста како пеперутка. Само што ги ставиле камчињата на писмата, се слушнала свирката на возот; ако задоцнел само малку, си велам, сигурно ќе напишел нешто и за мене, неколку збора, ако не повеќе; ќе ми го напишел може името, а може ќе напишел и „сине”, иако не се сеќавам некогаш да рекол нешто такво. Сепак, нешто бездруго ќе напишел и за мене, ама возот стигнал навреме, велам, навреме, реков, и тој тогаш ја фатил неа за рака, но, кога татнежот удрил во брегот, таа се обиде да се пушти, да ја извлече раката, вели Дебелиот, како да гледа, но возот, вели, излета од тунелот и јурна право во нив. Види го Дебелиот, си велам, има време и да опишува. Кога згрмела локомовата, вели тој, таа уште еднаш се обидела да се турне наназад во тревата, но тој се лизнал по брегот, ја завлекол со себе и двајцата удриле во вториот вагон. Возот воопшто не застанал; машиновозачот не знаел дека ги удрил. Бегајќи од вагоните ветрето мавнало во писменцата и тие затрепкале како живи, како да сакаат да летнат, како да сакаат да станат пеперутки: „Не можеме да ги оставиме,” - вели Дебелиот. „Ни требаат за истрагата,” - додаде оној што одеше со рамото напред, ја стави карираната шапка на главата и тргна кон автомобилот. Дебелиот ја спружи раката, велам, раката, реков, и баба брзо ги спушти двете писменца во неа како да се ослободува од нешто што одвај го држела. Тој ги стутка хартијките меѓу прстите, велам, стутка, реков, и клацкајќи се одвај се спушти по патчето што се поклопуваше со сенката на багремот. Јас гледав како заминуваат, велам, гледав, реков, и плачев во себе, Дорунтина. Вистински плачев, реко моја длабока, а солзи не излегуваа; солзите ми капеа негде внатре; ги слушав како ѕунат во стомакот. За три дена се преполнив, се прелеав, почна да ми тече носот. Зошто ме оставија сам, си велев, зошто не ме зедоа и мене, ако ме сакаа? Тогаш првпат помислив дека можеби не ме сакале како Ангел, зашто со него можеле дури и да умрат, а со мене, ете, не можеле ни да живеат. И така, велам, така, реков, помина зимата. Пролетта расцутеа џунџулињата, а се фатија и јоргованите - два сини и еден бел, за Ангел. Дедо Никита Нушин, дедо Ник, како што го викав, двапати доаѓаше да ме земе, велам, доаѓаше, реков, и двапати јас не сакав да заминам. Со баба Бенка ловевме риби во реката, собиравме полжави по јазот, беревме печурки по стрништата над куќата, откривавме стари парички во нивите, што ли не, бевме опасни. Потоа во училиштето пеевме „Елко, елко, порасни уште две-три педи...”, а бидејќи прозорците беа отворени, нè слушаше цело село. И сите ракоплескаа од портите. Беше убаво, ако може така да се каже, бевме опасни, се сакавме. Прислужникот Ечо Вревачо на грб од градот ја носеше вреќата со новогодишни пакетчиња, велам, вреќата, реков, и застанат на скалите пред училиштето го клатеше големиот ѕвонец со дрвена рачка за да нè собере од лизгалницата. Цело село беше лизгалиште, дури и покривите што се спуштаа на горното патче. И куќите можеа да се лизгаат, ако им текне. Сепак, штом Ечо ќе заѕвонеше трипати со ѕвонецот, сите веќе бевме наредени во дворот, велам, дворот, реков, и така, како пингвиниуња, си ги чекавме имињата меѓу снегулките, никој не се жалеше од ветрот што ни мрзнеше во ушите: „Ви велам отворено, одвај ги донесов,” - вели Ечо Вревачо делејќи ги пакетчињата. Кога ги изедовме свилените бомбончиња, рум-плочките и бастунчињата од шарен шеќер, а пред да почнеме да се миеме со зелена вода за да не нè фати некоја болест што се ширела од нечисти раце, во училиштето дојдоа двајца со долги мантили што го собраа снегот како со гранки, го фатија под рака прислужникот, го качија во еден џип со синџири на гумите и заминаа засипани од снежните петокраки што паѓаа како луди. Дури следниот ден се дозна дека биле откриени педесет пакетчиња карамели, многу лижалки и шеќерни бомбончиња со златца, за елките, скриени во една плевна пред влезот на селото. Замисли, Дорунтина, тој, велам, Ечо Вревачо, реков, ги украл тие работи од нашите новогодишни пакетиња за да ги продаде во градот! Така правел секогаш кога нешто носел во училиштето. Затоа немавме ни креди, ни бројалки, ни карти по географија, ни глобуси, ни учебници по математика, па тој подоцна ни ги купуваше од градот со наши пари; многу работи сме немале од него. Откако го зедоа, веќе не се врати во селото; неговата прва жена, и син му Аврам, ја собраа куќата во еден камион на шумското, ги извадија прозорците и вратите, велам, вратите, реков, и заедно со гулабите што ги чуваа под креветите заминаа во градот, се преселија. Да, Дорунтина, тој е истиот оној Ечо Вревачо што загина пред да дојдам на позиција. Беше погоден вршејќи голема нужда во гробиштата. Како и да е, значи и без него како прислужник, уште неколку месеци се миевме со зелена вода во леген пред да влеземе во училиштето; учителот рече дека негде, во некој град, мислам се Бамбари Буч, или обратно, имало колера, па затоа и ние мора да се миеме за да ја уплашиме оддалеку. Мислевме дека колерата само што не дошла. Водата мирисаше на нешто странско и непознато; не мирисаше ниту на диво нане, ниту на млад тутун, ниту на пресечена лубеница, туку на нешто многу поразлично и туѓо, нешто како на сварен полжав. За среќа човек не се разболе, но кокошките изумреа сите до една; сокаците беа затрупани со пердуви: реката мирисаше на супа. Се разбира, кокошки како кокошки, никој не ги жалеше многу, освен баба Бенка; таа беше тажна, немаше со кого да се кара наутро. Циганите ги собираа по сокаците, ги трупаа во запреги со страници од гранки, велам, собираа, реков, и потоа со денови се гоштеваа под црниците кај пругата. Целиот крај мирисаше на печени кокошки. Баба велеше дека Циганите не умираат, затоа што немаат гробишта. И јас верував дека смртта зависи од гробиштата, велам, гробиштата, реков; умираат само оние што имаат гроб и гробишта. Ако е така, значи ќе умрам и јас, си реков, зашто секојдневно од балконот ги гледав гробиштата и нашите три гроба, а во мислите ми се враќаше сликата со волкот што ја лиже онаа грутка снег во раката на Ангел и никако не може да ја долиже. Мислев дека ме спаси ненадејната зима. А таа зима падна снег што ни се качуваше по прозорецот глумејќи двогрба камила; баба Бенка ги пикаше нозете во рерната, велам, нозете, реков, и пак не можеше да се стопли. Првпат тогаш почна да и студи зиме; порано и студеше само лете. Не можеше да се стопли, иако редеше топли керамитки на половината, под елекот и на крстот. Јас седев до неа и не знаев како да и помогнам. Ветрот бувташе во вратата влегувајќи внатре низ средниот процеп; удираше право во печката шепотејќи со гламјите што црцореа. И баба зборуваше со огнот:’Се сетил некој на нас, велеше, сполај му‘, и си разговареше со пламенот што потпукнува излегувајќи низ вратичката; си разговараше со огнот како со човек. Дрвата баботат а таа вели дека разговара со братот и сестрата; вели дека се разделиле како што пукнала земјата: три бездни и три деца на три дела. И веќе не се виделе, не се познале. Се сеќаваше на имињата, но само кога ќе почнеше да зборува како мало дете. Си разговараше и со стопанот; заминал на печалба, напишал писмо дека ќе се врати, по шест месеци се родил нивниот единствен син Нане, но поминале три години, и триесет години, а тој не се вратил:’ Ако е жив, нека му е простено, бабе, вели, ако е мртов, нека му е лесна земјата, каде и да е, и каква и да е‘, вели, и така, зборувајќи си со огнот, полека се сврте кон мене. По очите видов дека сака нешто да каже, но како да нема сили да почне, па затоа само издивнува и пак си мрмори нешто со пламенот во печката. Надвор лае некаков пес, ќе речев скитник, но во селото нема такви, сите се селски и никој не знае чиј е; сите се заеднички и сите се ничии. Ветрот направи уште една снежна грба на прозорецот. Баба си ја стави стоплената керамитка во скутот, ги преклопи нозете што ги држеше една до друга во рерната и пак ме погледна. Огнот и натаму баботеше, како одеднаш сите да се сетиле на нас, како да ни дошле на гости, на муабет. Уште баба да им пушти расолница, па да шмркаат и да климкаат со главите од убавина. Малку помолча, како да нема со кој веќе да разговара, а потоа рече дека брзо ќе си оди кај многуте, ’оти овде, вели, кај малкуте, веќе не ми и е убаво; нема, бабе, со кој да си ги живеам спомените, сите што ги познавав, вели, се таму; овде веќе никој не може да се сети на ништо заедничко’; никој не се сеќава на ништо на што се сеќава таа, вели, и затоа нема за што да жали, кога нема за што да разговара. А и кокошките, вели, изумреа. ’И, затоа, - вели таа, - решив да ти кажам, и ти кажувам: ти, сине, вели, сине, рече, тебе што те крстивме Константин, ти ги благослови, бабе, со тебе ги виде господ, им го подари Ангел, ангелот на баба, крвта бабина. Ама, кутрото, се разболе, бабе, многу се измачи, мало и мачено си умре, и не наиграно, и не насакано, и не изгушкано, жалното. Им влезе во срцето, вели, срцето, рече, и заминаа со него, бабе, како што знаеш. Не можеле да живеат без него, бабе, додаде, а те прашаа ли тебе дали ти можеш да живееш сам. Ами не те прашаа, бабе, да им кажеш, да размислат, а мене овој студ во коските веќе ме расточи, ме мувлоса, и затоа, бабе, морам да ти кажам, за да не ми биде студено и таму, во јагликите. Десет години немаа дете, а сетне дојде однекаде ти, како да падна од небото, бабе, а дури шест години подоцна им се роди Ангел. Ти се сеќаваш кога се роди, нели. И се сеќаваш на твојата прва слика со коњчето за клацкање. Таму имаш шест години; тоа беше првата слика што ти ја направија. Друга слика нема. Таа слика негде ја пратија; некој може, верно, се израдува кога те виде, но... Ти ги благослови, бабе, а тие те оставија сам. Ами зар те прашаа дали сакаш да бидеш сам, бабе, не те прашаа. Арам да им е што не помислија на тебе. Сакај ги и ти дотаму до каде што те сакаа тие; помни ги толку колку што можеш. Дојди, бабе, дојди да те гушнам; топол си како оваа керамитка, бабе, како сите спомени, но мене веќе ништо не може да ме стопли‘, рече а снегот си играше на нашиот прозорец како да минува цел карван од камили - едногрба, двогрба, едногрба, двогрба...и месечина, и пак едногрба, двогрба, едногрба... Само што кацна новото сонце во гнездото на нашата ластовичка под стреата, баба Бенка се спружи на креветот и тргна назад низ спомените. Не ми кажа ништо; ни каде да ја погребам, ни што да и посадам на гробот. Се покри прекуглава, малку затрепери, се стресе како да и дува некакво палаво ветре под ќебето, и толку. А откако ја погребавме зад белиот јоргован, дедо Ник ме фати за рака, за оваа, за левата рака, Дорунтина, и пеш заминавме во градот. Попат воопшто не проговоривме; ништо не прашав и ништо не ме праша. Ги гледавме ластовичките што земаа кал од вирчињата, летнувајќи пред нас низ залезот за да си ги доправат гнездата. И така, велам, тивко и долго, реков, одевме во некој друг дел од животот, во некоја друга приказна што допрва требаше да почне. И морала да почне, зашто сега немаше да заврши. И затоа уште те гледам, Дорунтина, и уште се прашувам што ќе мислиш ти за мене кога сето ова ќе заврши? Ќе ме убиеш ли како човек или како бубачка фрлена на патот од безимен ветар? Кој ги прашува бубачките дали сакаат да живеат или не. Ги раѓаат а не знаат дека ги родиле; се раѓаат а не знаат дека се родини; ги газат а не знаат дека ги згазиле. И сонцето еве уште стои над тврдината, не мрда. Зарем уште е истиот миг во кој гледам дека ме имаш на нишан, велам, нишан, реков, и одамна си можела да ме убиеш? Само да го притиснеш орозот и да ме нема. Што се случува со времето, Дорунтина? Зарем јас уште раскажувам, велам, раскажувам, реков, и зарем ти уште ми читаш од усните, а Писпиле Пипиџан зарем уште трча негде зад мене во ровот за да се увери лично во секоја вистина? Дедо Никита Нушин дека секој сам треба да ја открие тајната страна на каменот. 21. Иако живеевме во иста куќа, ретко се гледавме со дедо. Се разбиравме молчејќи; понекогаш поминуваа дури и неколку месеци без да прозбориме, без да се насмееме. Можев да издржам молчејќи со денови. За јадење се разбиравме со десното око, за спиење со левото; за училиштето со устата и носот. Беше тоа една чудна гримаса што ја правевме со горната усна и ноздрите, па, ако трае подолго, има некаков проблем во училиштето, ако трае кратко, како допир, тогаш проблем нема. Ќе речеш, чудни луѓе, но чудно беше и времето, Дорунтина. Меѓудругото, отприлика тогаш, натрапниците Нил и Едвин, на пример, јавно ја дефлорираа месечината ; оттогаш никој веќе не се качи на неа. Сакам да кажам, бидејќи во градското училиште дојдов од село со две маала, - едно со месечина во бавчите и друго со сонце на ридот, - овде одеднаш некако многу тешко се снаоѓав во просторот, па не знаев што е исток, а што запад; што е шега, а што не е шега; што е потсмевање, а што сожалување; што е потценување, а што понижување. Остануваа уште три месеци до крајот на учебната година, а учениците во класот каде што ме распоредија, чинам постојано да се смешкаа гледајќи ме напорки де во сандалите со пластично ремче, де во косата како на Чико, пријателот на Загор од стриповите. Тоа беше истата фризура што баба Бенка ми ја правеше на зајдисонце, па затоа шишките ми беа коси како залез. Можеби токму поради фризурата никој не сака да седи со мене, си реков; можеби затоа ме ставија во последната клупа, токму до Рамизе Мамудова, единствената Циганка во одделението. Столчето беше празно, велам, празно, реков, и штом седнав веднаш сфатив дека до неа никој не сакал да седи затоа што Рамизе мрази вода, а особено сапун. Всушност, имаше голем отпор кон сите мириси во просторот; сакаше да мириса само на себе си. Се разбира, таа не знаеше дека во Франција, поточно во Париз, во осумнаесеттиот век, на пример, владеела смрдеа каква што не може да се замисли: Улиците смрделе на ѓубре, дворовите смрделе на мочка, скалите на гнило дрво и глувчи измет, кујните на расипана зелка и овчи лој; дневните соби смрделе на застоена прашина, спалните на замастени чаршави, влажни душеци и пот со реа на оцет. Луѓето смрделе на лук и на буџосана облека; здивот им смрдел на гнили заби, а телата, ако веќе не биле млади, корнеле на старо сирење и скиснато млеко. Смрделе реките, смрделе плоштадите, смрделе црквите, смрдело под мостовите и во дворовите. Било прекрасно, Рамизе, сакам да и кажам, смрдело фантастично, сакам да ја израдувам. Селаните смрделе како свештениците, калфите како жената на мајсторот, а смрдело и целото благородништво, заедно со кралот. Тој смрдел како мрша од јарец, а кралицата како стара коза. И лете, и зиме. Тоа било вистински рај на смрдеата, Рамизе, сакам да ја охрабрам. Секако, смрдеата била најголема во Париз, зашто Париз бил најголем град во Франција, а најголемите градови најмногу смрдат, се разбира. И, замисли, сега, во таква смрдеа, велам, смрдеа, реков, се случува револуција со која слободата, еднаквоста и сопственоста се прогласени за неотуѓиво право на секој човек; токму во таа смрдеа се поставени темелите на капитализмот и почна уривањето на феудализмот како светски систем, а малку подоцна Ема Бовари почна да го изневерува својот сопруг Шарл Бовари со оној Рудолф и со оној Леон, да простиш. Значи, меѓудругото, историјата, смрдеата и љубовта одат заедно, Рамизе. Сето ова навистина сакав да и го кажам, велам, сакав, реков, па дури да и кажам и каде сум го прочитал од збор до збор, ако треба, но таа како воопшто да не почувствува дека некој седи до неа. Уживаше во својот бележан простор, како во свое сопствено царство. За да не и пречам, почнав и јас да не се мијам. Кога можел Луј 14-ти, наречен Сонце, замисли, Сонце што смрди; кога може Рамизе Прва Мамудова, наречена Млада Месечина, можам и јас, си реков. И да видиш чудо: по неколку дена веќе многу добро се разбиравме, иако воопшто не зборувавме: „Луѓето измислиле сапуни за да се сокријат од себеси; за да не се разбираат со свои туку со туѓи мириси”, запишав во тетратката за паметни мисли. Тоа што одлично се разбиравме со нашите мириси можеби беше добро, но по неколку недели почнавме малку и да се чешкаме. Строгиот Петар Безобразов, професорот без веѓи, стоејќи на безбедно растојание од нас предава за споени садови, а ние стругаме ли стругаме, гребиме и ринеме, се драпаме под клупа и над клупа, креваме револуција. А колку повеќе се чешаш, толку повеќе те чеша. И не можеш да престанеш. Одам и се чешам, чиниш играм драпано оро, се вртам и потскокнувам од чешање, вистинска кореографија. Продолжив да се чешам и дома; спијам и се чешам во сонот. Ги скинав соништата од чешање. По неколку дена, чудниот човек што ми беше дедо забележа дека не е чешање како чешање, ги допре ноздрите со мустаќињата под носот и ме однесе во болницата, кај доктор Дуро Драпалски. А тој само што ме виде рече дека сум болен од некаква чешачка болест, некаков с,клет што тера постојано да се чешаш, вели, се чешаш, рече, и не можеш да престаниш дури не се одериш како јаре:’Арно ако се чеша тој што го чеша, тоа некако може да се сфати, вели Драпалски, но во случајот, увек се чешаат и оние што ќе го видат, па дури и оние што ќе го слушнат, увек‘, вели. Го гледав лекарот навален некако наназад, како се брани од воздухот, и си велев дека болеста е одлична за играње брканица; ако некој фатиш, нема што тој да признава дали си го фатил; ќе почекаш малку, тој ќе почне да се чеша и јасно е дека си го фатил. Ни дадоа нешто за мачкање, увек, вели, три пати дневно да се мачка, рече доктор Драпалски, и дедо цел месец дедо ме мачкаше по телото како да малтерисува, како да ја фарба сливата во дворот; побелував како варосан кенеф. Така варосан не излегував ниту во дворчето каде што не можеа да се разминат двајца, ако не се свртат бочно. Понекогаш ѕиркав низ скршеното прозорче на вратата; токму низ прозорчето што беше високо баш колку мене. Всушност на вратата имаше девет такви прозорчиња, а моето беше последно во третиот ред. Ако добро ги изброја, велам, тоа е! Последното во третиот ред, така е. Оттука ги гледав децата што си играа на уличката покажувајќи со прст во нашата куќа, оддалеку, како да е офтикава. Еднаш ме видоа и варосан: претрчав до полскиот нужник зад куќата, зашто не можев да мочам низ скршеното прозорче на вратата. Иако живеевме во град, всушност во гратче, само главната улица имаше канализација; сите други користеа полски нужници, како во село, само што нивните многу повеќе смрдеа од нашите и беа многу блиску еден до друг. Во селото сите беа или надвор од дворот, или во овоштарникот, меѓу крушки и јаболки, а патеката беше бележана со варосани камења од куќата до нужникот за да може да се најде и во темница, на месечина. Камењата светат а ти трчаш низ мракот и се откопчуваш, не можеш да промашиш: варосаните камења светкаат како крајпатни белези на автопат. И кога оздравев, кога престанав да ја драпам снагата, пак сите во училиштето кружеа околу мене како со шестар; професорката по биологија Веска Жабеска не мрднуваше од катедрата, иако порано шеташе меѓу клупите галејќи нè одвреме-навреме по главите, особено кога ги мешавме прашниците со толчниците. Исто така и професорката по математика Софка Суспрцова веќе не доаѓаше до последната клупа; ќе тргнеше, ќе се сетеше на мене и ќе се вратеше назад; не ми ги земаше дури ни писмените задачи, за да не се истресат заразените бројки во просторот. Ми стави двојка оддалеку, на невидено, само да не ја фаќам кредата. Лесна и земја: умре кога ја садевме зимзелената шума во Мелци; посадив едно борче за неа, велам, борче, реков, и посакав веднаш да се исуши. Не знам дали се исуши, но знам дека во мене тогаш никна некаква голема омраза, цела планина. Ги мразев сите, освен дедо Никита Нушин и тета Лета, која, откако замина, постојано ја сонував чувајќи ја нејзината најубава слика под перницата. Штом ќе завршеше убавиот сон за неа се будев во ниедно време и веќе никако не можев да заспијам, па смислував разни начини за мачење. Имав цел список мачења, прекрасни мачење, но кога ги открив истите во книгата „Историја на инквизицијата”, ужасно се разочарав; сфатив дека дефинитивно сè е веќе измислено и ништо никогаш нема да биде оригинално. Значи, сакам да кажам, Дорунтина, уште тогаш, уште кога умре Софка Суспрцова а оние двајца натрапници ја дефлорираа месечината, па јас плачев гледајќи постојано во неа, јас изградив став, кој, еве, и сега, дури те гледам низ мојот нишан, и дури ти ме гледаш низ твојот нишан, сфаќам дека ми го упропастил животот. Сфаќам дека не сум живеел за да ми биде добро мене туку за да им биде лошо на другите. Со години потоа, во долгите и бессони ноќи, измислувајќи разни казни и одмазди за оние што мислев ме навредуваат и ме исмејуваат, знаев дека никој никогаш во животот нема да сакам, никаква смрт нема вистински да ме растажи и никаков успех нема јавно да ме израдува. Впрочем, по самоубиството на оние што мислев дека ми се најблиски, и писмата што ги оставиле тој и таа, немаше смисла ни тагата, ни радоста. И затоа, си велев, за никого нема да плачам и за никого нема да се смеам; за никого нема да тагувам и за никого нема да се радувам, и ништо нема да ме разочара, зашто најголемото разочарување веќе е зад мене, постојано зад мене. Постоеше само мојот замислен план за животот и за смртта, за успехот и за одмаздата. А планот беше едноставен:’измислувај го сопствениот живот, и уживај во денот, што си го измислил претходниот ден, како во вистински ден‘. Тоа никој не може да ти го земе. Затоа замислив дека сум најдобар за пишување писмени состави, и бев најдобар; замислив дека сум најдобар гимнастичар во училиштето, и бев најдобар; замислував дека сум личен, и бев најличен кога се гледав во стаклото на излозите; замислував дека водам љубов со најубавата девојка во светот, и беше прекрасно сето тоа само по себе, се разбира; замислував дека безмилосно го тепам најголемиот фраер во гратчето, а тој моли за милост, и беше фантастично, зашто бев безмилосен; замислував дека со невидлив вселенски прав ги убивам сите убијци во светот, сите терористи, кратци и силувачи, и пак беше прекрасно; замислував дека ги исправам сите светски неправди само со едно обично ветре; замислував дека ги зборувам сите светски јазици, и навистина ги зборував во сонот...Замислувајќи се токму како писател, ги покривав со боја нивните имиња и го пишував своето име на книги од други писатели, и бев писател. Имаше деца што веруваа дека писателот сум јас. Па дури и на „Ана Каренина“! И беше прекрасно, Дорунтина. Следните две години веќе бев убеден дека сум вистински писател; почнав да пишувам дури и во сонот. Како сите писатели. Скокнував, запишував со прстот во воздухот и утредента го барав сето тоа негде по ѕидиштата. Замислував дека сум го нашол, и можеби го наоѓав. Така почнаа да се раѓаат моите вистински приказни како измислени приказни, и моите измислени приказни како вистински приказни. Измислував одреден број денови однапред, велам, однапред, реков, и уживав во моите денови на слава и моќ како светски познат писател. За две години, во една голема кутија од чизми на тета Лета, наѕидав куп книги, тринаесет подврзани тетратки. Еден ден, задоволен од себеси, седнав под сливата и почнав да го пишувам расказот за Лилика; оној за жената што ја уби цевка од тенк. Го пишував според репортажата што ја најдов во еден стар весник во градската библиотека. Занесен во приказната за Лилика, не сетив кога дедо Никита Нушин седнал зад мене, и којзнае колку долго, така налактен колената, гледал како мрморам, како пишувам и тупкам со нозете во правта. А пишувам така што одвај самиот разбирам што сум напишувал, ако не го прочитам веднаш; ако не ги запомнам пеперутките и бубачките, утре нема да знам што пишува во тетратката. И, така, значи, читам и тупкам со ногата, го следам ритамот на приказната, се воодушевувам од себеси, се смешкам и уживам, а дедо плеснува со рацете на колената, станува и ги тресе цветовите што му напаѓале како снег на капата: „Не губи време, земи нешто работи”, вели без да пелтечи, без да ги залепи мустаќите на ноздрите. За него да се работи, значи да се ѕида; да се ѕида порта, камбанарија или бунар, сеедно, само нешто да се гледа. Да работиш нешто, значи да се гледа што работиш, да се допира, вели. И да трае. Ако се ѕида, да се соѕида засекогаш; да се ѕида со камен, а не со плитар, со кал и со слама, вели. Оние што ѕидале со кал, вели дедо, никој не ги признава за народ; ништо нивно не може да се откопа, го нема. А дошле дури од Карпатите, вели. Пред да падне ноќта го завршив мојот прв расказ што уште трае; расказот за Лилика; го завршив, или мислев дека сум го завршил, токму кога во нашиот клас во гимназијата за првпат по празниците влезе Цутика, професорката по литература. Таа не знаеше дека пишувам; всушност никој не знаеше дека пишувам, освен јас и дедо. Сепак, прости, ќе излажев: мислам дека знаеше нешто и Ечо Вревачо, пријателот на татко ми, кој доаѓаше понекогаш да праша како сум: „Добар сум”, - велев пишувајќи под сливата. „Пишуваш, - праша гледајќи како мрморам и тупкам со ногата, чкртам во тетратката врз колената. - Како ќе ја крстиш книгата?”- се насмевна наведнат под сливата како пес за нужда. „Трудна кокошка”, - реков без да ја кренам главата; што знае Ечо што е уметност, си реков. Следниот миг тој прсна да се смее, да се кикоти; ја истресе сливата врз мене; скутот ми замириса на пролет: „Браво, мајсторе! - вели шмркајќи воздух како да го цеди низ мустаќите. - А браво и за петелот!” - додаде излегувајќи низ портата. Што знае Ечо што е расказ, си велам, слушајќи како заминува; дали се смееше за кокошката или за мене, не знам, но знам дека неколку карамиди паднаа на сокакот. И дрвцата се тресеа кога зборуваше; никој не зборуваше така како што зборуваше Ечо Вревачо; сите мислеа дека се кара, а тој само разговара; ако зборува негде на плоштадот кај фонтаната со детето што мочка, го слушаа дури до црквата; ако застанеше нешто да праша на пазарот, го слушаа и оние во паркот, па дури и оние што се возеа на велосипедите во дворот на Цутика. Велеа дека го слушале преку три улици кога спие. Особено лете кога се отворени прозорците, а тој не се покрива преку глава. Кога се пресели во градот, почна да продава зелена салата, но штом објавија дека салатата шири некаква жолтица, работата му пропадна, па затоа почна да бара старо злато по ридиштата. Слушав како се фали пред дедо дека во црквата „Свети Константин и Елена”, во онаа црква што ја гледаш, Дорунтина, поточно во ризница десет метри под престолот, сосема нови, како вчера соблечени, виселе одорите на цар Константин и царица Елена. Тој имал мапа за тоа, а знаел и како изгледаат, само требало владиката Сисое да дозволи да се отворат осум плочи пред олтарот, а потоа да се слезе низ осумдесет и осум кружни скали за да се стигне до ризницата. Сега, многу години подоцна, значи пред неколку дена, Дорунтина, влегов да запалам свеќа во црквата, велам, црквата, реков, и видов дека токму тие осум плочи пред олтарот се поместени; досега уште не се знае тој што го сторил тоа ги нашол одорите или не. Само едно позлатено копче беше заглавено до престолот.Можеби понекогаш го гледаме она што сакаме да го видиме, Дорунтина. И за тоа доказ не треба. Го гледаш ли овој магарешки трн пред мене? Беше ли тука кога дојдов на позиција? Јас веќе не се сеќавам; можеби нешто се променило во меѓувреме. Само луѓето тешко се менуваат. Што сакав да кажам? А, да, за Ечо Вревачо! Пред два дена, во логорот кај црквата, токму кога го чистев снајперот, седна веднаш до мене; знаејќи ја неговата приказна за цар Константин и царица Елена, решив да му кажам за копчето во црквата, а тој кога слушна за тоа само мрдна со мустаќите, демек како да не верува, како да се чуди, и пак почна да шмрка, да трепка и да молчи. Кога останавме сами, призна дека со ноќи се обидувал да го извлече. Ќе проба уште еднаш, вели, а потоа, ако треба, ќе ја минира и црквата за да го извади: „Не ми е толку за копчето, вели, колку што ми е за царот и царицата; одорите мора да бидат со сите копчиња”, рече и се прекрсти, а знам дека не признава ни Бог, ни Богородица. Претходниот ден видов како ги собира парите од иконите, а ваму, сега, побожно гледа во црквата, во крстот на кровот и мисли дека ми шепоти, иако го слуша дури и Пано Пајпата, тогаш, се разбира, сè уште жив во камбанаријата над нас. Може го слушате и вие кога пцуе, или кога пее, или кога дише шетајќи по рововите. Сакав да кажам, кога беше жив, а зборувам како да е жив. Сега се сетив... Порано, пред да заминам за Ајова, напишав нешто и за него, ама го запалив. Изгоре заедно со сите самоделски книги што ги чував во кутија за чизми на тета Лета. Изгореа пукајќи како смрека. Ги запалив веднаш по враќањето од Ајова, кога од советите на Стиф Липтоф веќе знаев како се пишува вистински роман, вистинска проза. Знаев дека не се пишува како што сакаш, туку колку што знаеш. И затоа не сакав да има никаква оставнина; не сакав да остане нешто што ќе ми ја уништи биографијата и угледот на романсиер, ако некој некогаш реши да објави нешто од оние глупости што сум ги напишал пред да научам како се пишува. Во таков случај, некој ебиветар, да простиш, би можел да го ископа расказот за Ечо Вревачо со наслов „Бабаџан”, на пример, и намерно да го објави за да ме уништи, да ме посрамоти. И класиците пишувале глупости, ама ги уништувале навреме, си реков. Оставнина нема да има; оставнината на писателот е негов валкан долен веш; оставнината е интимна работа; да буричкаш во неа е како да ѕиркаш низ клучалка додека писателот врши голема нужда, постојано пуштајќи вода од казанчето. Затоа со задоволство запалив сè што имав, освен расказот за Лилика, расказот за душите и уште неколку. Тогаш веќе го имав в раце, поточно во куферот, мојот прв и единствен роман, мојот „Нишан”, и, се разбира, бев многу среќен, Дорунтина. И Стиф Липтоф чинам беше задоволен кога ме испрати, иако романот уште не беше сосема завршен. Сакав да биде љубовен роман, но на крајот излезе роман за нишанот, за белегот воопшто, за лузната што сум го носел а не сум знаел дека ја носам сè до она писмо на отец Агатон, всушност до оној трагичен ден што го знаеш, велам, ден, реков, кога го најдовме во ќелијата и кога го прочитавме заедно со Цутика. А нишан е знак, белег, лузна, Дорунтина; нишан е мојот живот, овој магарешки трн и оваа приказна што ти ја раскажувам сега, велам, сега, реков, дури чекам да го притиснеш орозот на снајперот. И само уште ова, Дорунтина. Пред да запалам сè што сум создал порано, освен оние неколку раскази што ги спомнав, видов дека сум напишал и една новела. И, замисли, сега, Дорунтина, велам, замисли, реков, ако можеш, новелата беше за Рамизе Мамудова! Насловот беше „Парфем”, и до него, како до секој наслов, стоеше датата и местото на пишувањето. Споредувајќи ги податоците, сфатив дека сите беа пишувани тогаш кога Цутика веќе ја немаше за да ме пофали, а јас без фалење не можев ништо да направам. Само Цутика знаеше да ми ја скорне душата заклучена во ковчеже од омраза, да ме префрли над бубачките како да летам, да ми ја разбуди пеперутката во градите; знаеше да ми ги крене очите во просторот, велам, очите, реков, и да ме натера да трчам како да летам за да ја видам кога доаѓа и кога си оди од гимназијата, а потоа да ги споредувам сите пеперутки со нејзината насмевка. Уште на третиот час во трети клас, кога видов како ги прекрстува нозете, и како и треперат градите додека ја гледа пеперутката на прозорецот, знаев дека со неа се мешаат соништата со јавето, па не се знае што е вистина, а што лага, зашто сè што сонував без неа, стануваше јаве со неа, а сè што беше јаве со неа, стануваше сон што можев да го допрам. Сите измислици со неа стануваа реалност, а веќе заборавената вчерашна лага, денес беше единствена вистина. Не можеше да се измисли нешто што ќе биде почудесно од неа. Со еден збор, и како што дотука можеш да претпоставиш, таа ме смени сосема, Дорунтина, и само нејзе и признав дека пишувам, и само нејзе, како што знаеш, нели, и дадов да прочита нешто од тоа што го пишував. Кога раскажуваше за Ана Каренина, за Наташа Ростова или за Ема Бовари, ја гледав пеперутката што и трепереше на лицето, што и се лепеше на усните; влегував во неа низ крилцата, и, сиот налепен жолта прав, се протнував меѓу нејзините бели заби со кои мислев дека никогаш ништо не јаде, дека не и се за јадење туку само за смеење; влегував во неа и спиев под сенката на нејзиното треперливо срце или само лебдев негде во градите, негде во нејзината утроба. Најмногу сакав да го замислувам папокот однатре, и малото, бледо трендафилче што цути негде надвор, над двете плитки бразди по кои утрото од нозете се качува на колковите. Така е, Дорунтина, имаш право, велам, така е, уште ја сонувам, уште не верувам дека ја нема, уште мислам дека нејзината смрт не е вистинска смрт. Можеби затоа сонував како ме гали со влажна сламка по стомакот, иако кога ќе се разбудев гледав дека цела ноќ всушност само сум плачел. Можев ли нешто да сторам за неа, Дорунтина; можев ли нешто повеќе да направам за неа? Освен да ја ставам во мојот прв и единствен роман, се разбира. А можев, ете, како што знаеш, барем да се удавам заедно со неа, на пример, а не само да го гледам нејзиниот ракопис со името на Филип Демирџиев, писменцето што ми го даде пред да падне во реката, и спокојно, како ништо да не било, да мислам на моето идно патување во Ајова. Тоа се случи многу подоцна; веќе бев невработен професор по компаративна книжевност, велам, професор, реков, и некаков писател со неколку објавени раскази, кога стигна поканата за студиски престој со курс по креативно пишување на International Writers Workchop-от во Ајова Сити. Беше најавено дека работилницата ќе ја води Стиф Џуниор Липтоф, автор на бестселери преведени на четириесет јазици во светот, меѓу кои и на лингала, џоруба, луганда, банда, бамбара и балучи; тиражот на еден од неговите трилери беше колку вкупниот тираж на сите книги од сите писатели во мојата земја, објавени во дваесеттиот век! А можеби и поголем, за сите векови, воопшто. Чекајќи ја визата ги средував ракописите, а бев веќе двапати и на гробот на дедо за да се разбереме со веѓите околу иднината. Неговиот гроб беше на крајот од гробиштата, па затоа доаѓав преку оградата за да не ги гледам до таму грозно веселите, замрзнати насмевки по спомениците. Значи, веќе ги пакував концептите, списокот на ликовите и белешките за мојот иден роман „Нишан”, кога во дворчето влезе една таинствена, би рекол мистериозна жена, во релативно црвен, би рекол некаков цветно-овошен, коктел фустан; гледајќи ја низ прозорецот ми се стори како да ја собрала сета пролет и дел од летото на својот стомак, на градите и на бедрата. Малините, на пример, уживаа во наборот меѓу колковите, и во завет, како што треба, како за малини. Стоеше под сливката, велам, сливката, реков, и гледаше во прозорецот како да чека да завршам со пакувањето. Иако пред мене имаше тенка завеса, сепак ми стана непријатно: мислев дека жената гледа право во мене, а јас се правам дека не ја забележувам. Со рацете се потпираше на тарабите до џунџулето, велам, тарабите, реков, и чинам се обидуваше да викне, нешто да каже, ама во последен миг како да се премислуваше и повторно само ги гризеше усните, како да го грицка врвот на јазикот. Го тргнав пердето, велам, пердето, реков, и таа затрепка некако уплашено, но истовремено чинам и како да се израдува. Се обиде пак нешто да каже, ама не успеа; само ја наведна главата, вадејќи од палтенцето, што го држеше префрлено преку рака, некакво розово, истуткано писмо. Се пресегна преку тарабите, и го подаде гледајќи во рацете. Бидејќи стоеше и уште чекаше, го отворив писмото и пред да го извадам листот ја погледнав кратко во лицето. Не можев да се сетам која е, всушност како можев да се сетам кога и не знаев која е, но знам дека сè уште упорно ме гледаше во рацете, па дури и кога и реков да влезе; тогаш се сврте како затекната; помислив дека можеби се плаши да не ја видат. Ја спуштив завесата и го затворив прозорецот. Во листот превиткан на четири имаше фотографија; веќе ја допирав со прстите преку хартијата; кога жената влезе, полека, како да држам пеперутка за крилцето, ја извадив фотографијата, велам, фотографијата, реков, и веднаш ја препознав тета Лета, иако беше многу променета. Беше некако измиена, без онаа насмевка околу очите, иако лицето и блескаше како коцка шеќер, како да беше составено од мали кристалчиња залез. Гледа право во мене, а сонцето стои, не мрда; исто како овде, Дорунтина, велам, исто како сега, реков: „Писмото ќе го прочитате подоцна, - рече жената. - Може ли да седнам,” - праша и веднаш седна држејќи ги рацете на колената како да го лепи фустанот за кожата. Гледајќи ту во писмото што го држев во едната, ту во фотографијата што ја ставив во другата рака, воздивна и побара чаша вода. Ја испи одеднаш, а потоа рече дека три месеци се борела самата со себе дали да го искине писмото, и ништо да не се дознае, или да дојде, да ми го донесе, и така сè да се дознае. Претходната ноќ, двете ќеркички, двете близначки, вели, плачеле во сонот, не можеле да се смират. Нејзиниот сопруг станал и ги удрил; тие престанале да плачат, но таа цела ноќ гледала солзи што се ронат, и солзи што светкаат капејќи како ѕвездички на креветот. И кога осамнало тие уште ја гледале и молчеле; не барале да јадат, не барале да ги крене, не барале да си играат; будни лежеле фатени за рачињата, си ги грицкале прстињата и гледале како таа шета по собата. Сопругот вртејќи под голата ламба во тремот уште пцуел и уште пиел. Ракијата жуборела во него и во целата куќа. Штом ја испил, извадил неколку метални парички од палтото, ги фрлил врз децата и пак излегол да моли негде за ново шише ракија. Галејќи го фустанот врз нозете, таа ми ја раскажа својата приказна; оваа приказна, Дорунтина: 22. Повторувам; оваа приказна, Дорунтина: „Писмата што ги добивав, ги чував во долната облека, таму беше најсигурно. Во секое плико ми праќаше и по една фотографија; секогаш беше во нов фустан, а зад неа се гледаа бродови и море. Понекогаш беше сликана во розови леандри пред некаква куќа со многу балкони и прозорци, но најчесто стоеше до стебло на мандарина, лимон или портокал. Еднаш нејзините голи гради висеа до гранчињата, а крукчињата со брадавички личеа на мали лимончиња меѓу лисјата. Во писмото ми ги опишуваше, - а на фотографиите можев и да се видам, - нејзиниот раскошен накит, скапоцени чевли и шапките врз нејзината секогаш различна коса. Знам дека најпрво работеше на брод, па во некаква болница „Сан Микеле”, како чесна сестра, потоа во некој хотел „Казанова” и на крајот во некаква коцкарница „Дон Вито”. Пред седум години добив писмо со кое ме извести дека конечно има свој бизнис, и, ако сакам, можам да ја посетам, па дури и да останам кај неа неколку месеци. Се разбира, не треба да се грижам за ништо, но, доколку сакам, таа ќе ми најде и работа за да не се досадувам, да работам и да уживам. Ми опиша како се живее таму, -вели жената, - и ми кажа дека цело лето ќе крстариме на отворено море со нивната јахта; ќе се дружиме со многу познати актери, спортисти и пеачи. Со телеграма ја известив дека доаѓам, а таа ми одговори дека ќе ме чека на пристаништето. Вели, ќе ја видам оддалеку, од бродот. Ме чекаше во црвен автомобил без покрив и прозорци. Имаше широк фустан и големи подочници, кои не се гледаа на фотографиите. Градот беше заграден со високи ѕидови, па од пристаништето се гледаа само двете катедрали на врвот. Следниот ден ме возеше наоколу; јадевме портокали директно од дрво. Видов воз што се истовара право од морето и потоа продолжува низ островот како воопшто да не застанал, како обичен воз. Поминавме низ Таормина, гратче со тесни сокачиња и голема црква од која се гледаа сите околни плажи и лагуни; има и амфитеатар, а од гледалиштето може да се набљудува и вулканот Ерни; гратчето Катанија е преполно со цркви и живописни сокачиња; имав чувство дека цел ден луѓето се на улиците, никаде не брзаат, седат во локалните кафулиња или пред дворовите на своите куќи. Влеговме и во Агригенто, гратче на работ од Долината на храмовите; видовме осум преубави сосема зачувани антички храмови, а потоа се спуштивме по долината на реката Анапо, каде на неколку места високите брегови се допираат со врвовите, правејќи одеднаш тунел од клисурата. Уживавме во пределот што ту се отвораше, ту затвораше како чудесен свод од бајките: ’Водата во реката е кристално чиста, може да се пие‘, рече таа и застанавме во една сенка за да се напиеме. ’Водата од чешмите, не се пие, - рече. - На овој остров може да се умре само од жед‘, додаде и гласно се насмеа тресејќи ги капките од рацете и лицето. Островот се вика Сентилија, господине, и таму, таа, мојата најверна другарка, твојата тетка Лета, заедно со нејзиниот пријател дон Вито Дел Камбо Банана имаа заеднички хотел на самиот брег. За нив работеа десет девојки; три од Саранда, пет од Трансилванија, една од Аргулица и една од Сурдулица. Додека вечеравме, возбудени од прошетката по островот, Лета ми објасни дека на Сентилија тоа е чесна професија, и никој не се срами од ништо, ако добро се плаќа. Следната ноќ ме запозна со едно тетовирано момче; дури шетавме во бавчата со мандарини, месечината му преташе во пајакот на рамото. Мислам дека ме прашуваше дали би сакала да останам во градот; дали сакам да ми среди за документи и слично, а кога престана да зборува видов дека сме во една соба со поглед на светилникот. Утредента, појадувајќи на терасата во која удираа секакви бранови, Лета ми даде петстотини долари:’Тоа е твојот дел‘, шепна и ми ја пикна парата под раката. Не го кренав ниту погледот, ниту раката; целата треперев мислејќи дека брановите удираат во мене. Така почнаа редовните патувања кон мојот ’Остров на очајот‘, мојата сезонска работа, и така секоја година, секое лето, и цело лето, живеев кај неа,” - вели жената и ги лизга рацете по фустанот како да го симнува сосе кожата, мислејќи дека и се крева над колената заедно со ситните влакненца на нозете. „Пред речиси шест години се омажив, и тогаш се родија нашите близначки. Тоа лето не заминав, иако таа ми испрати неколку телеграми во кои се интересираше за причините. Наместо објаснување и пратив фотографија од близначките; јас ја држам Изабела, а тој, мојот сопруг - Анабела. Едната гледа во мојата, другата во неговата рака, а ние усмивнато гледаме негде далеку, негде сосема надвор од фотографијата. Мојата најверна другарка Лета потоа веќе не се јави. Следната година се јавив јас; имав среќа да ја добијам на единствениот број што го знаев. И знаете што, твојата тетка, мојата другарка од детството, пак се израдува кога ме слушна, мислам воопшто не беше лута. Молчеше слушајќи како плачам; молчеше слушајќи како ја молам да ми помогне. Тогаш и признав дека гладуваме, дека мојот сопруг, машински инжинер, студент на генерацијата, работи како амал на пазарот, затоа што ни се расипа „фиатот”, па сега веќе не може да работи како таксист, реков. Ќерките често боледуваат, а пари за лекови нема. Таа ништо не рече; само слушаше и молчеше. Кога завршив рече дека ќе размисли како да ми помогне, рече ќе се јави. Се јави по три дена за да ми каже каде да го подигнам билетот, велејќи дека ќе ме чека на единствениот аеродром на островот. Следните четири години секое лето патував на истата релација; три месеци живеев кај Лета на Сентилија а дома се враќав најчесто во октомври со пари што ни беа доволни до идното лето. Овде никој не знаеше, и не знае што работам, господине; не знаеше ни тој до ноќта кога му признав. Беше убава, есенска ноќ, беше октомври со дрочно небо и наивна месечина свртена токму во нас како око на девица. Мојот сопруг лежеше врз мојата лева града; ги чувствував неговите трепки на брадавицата. Тој е толку добар; толку тивок, толку нè сака сите, и мене и децата, си велам, не заслужува да го лажам. Месечината затрепка како да одобрува, иако ништо не ја прашав. Само гледав во неа, и му шепотев нему во косата; му признав дека оние три месеци во годината кога ме нема, кога сум таму, на островот, не берам ни јагоди, ни праски, туку работам како сезонска проститутка. А островот го знаеше; ја знаеше и Лета. Во другата соба тивко заплака едно од децата, мислам Изабела, а во очите на мојот сопруг почна да се топи месечината; капеше парче по парче врз мојата лева града. Таа ноќ во спалната му згаснаа очите; никогаш веќе не се погледнавме. Молчејќи ме испраќаше, и молчејќи ме пречекуваше најчесто во октомври, но понекогаш дури и во ноември. И тогаш пак бевме семејство. Така беше сè до лани. Минатата година, во октомври, по долго боледување, како што пишуваат роднините во некролозите, па излегува како одвај да чекале болниот да умре, почина дон Вито, и тогаш нашата Лета остана сама,” - рече жената гледајќи во писмото на масичката. „Едно попладне, - продолжи стискајќи го фустанот на колената, - бевме сами под жалната врба во дворот, седевме и молчевме: Лета грепкаше со ноктите по блудираната покривка на масата а јас мислев на моите близначки; следниот месец, си велев, треба да тргнат на училиште. Тоа утро под тантелата на нејзиното деколте за првпат ги забележав брчките што почнуваа од вратот и се симнуваа кон едната и кон другата града, како топол прелив од чоколадо. Ветре со мирис на школки, како женска коса ги мрсеше гранките на врбата. Одеднаш Лета ми ја допре раката, исто како некогаш, како да се потсети на годините кога бевме блиски како сестри:’Покојниот Вито, кој тогаш не беше покоен, го запознав кај нас, во „Љубаш“, хотелчето во градот, се сеќаваш, - рече. - Ти знаеш дека таму работев како рецепионерка, - додаде и продолжи да грепка со другата рака. - Се претстави како човек што има погон за тротинети, но тоа веќе не го интересира па сака да инвестира во фабрика за евтини автомобили. Фабриката мора да биде на Балканот. Освен тоа, поседува и луксузен хотел на еден остров во Средоземното море. Остана цела недела. Еден ден ми покажа и слика од хотелот, од овој хотел: за три месеци кај него, во „Казанова“, рече, може да се заработат трисет мои плати. Замисли, тој веќе ја дознал и мојата плата, Жужи, - вели. - Патувавме со брод, исто како и ти. Следниот ден веднаш ми призна дека не работи со тротинети туку со емигранти, а во мојата патна торба, што ја отворив во негово присуство, имаше десет килограми хероин, - шепотеше таа а гласот и мирисаше на влажен песок. - Неговиот хотел, - продолжи, - беше јавна куќа; имаше десет соби и осум девојки што работеа буквално цела ноќ. Две од нив мораа да бидат дежурни и дење. Јас работев само на празници, тогаш кога зад светилникот ќе се укотвеа танкерите и прекуокеанските бродови. До нашето приватно пристаниште пред „Казанова“, муштериите доаѓаа со бродчето „Мона Лиза“. Само тогаш дон Вито ме замолуваше да помогнам за да се спаси угледот на хотелот; тој сметаше дека мора да се услужи секој што сака да плати како маж, без оглед на времето. Сексот, велеше, не е годишно време па да зависи од сонцето и месечината. Сепак, првите две години најчесто работев во кујната или на рецепцијата, а потоа на мое име беше отворена туристичка агенција, која работеше исклучиво со девојки што доаѓаа како манекенки за елитни модни ревии, како бебиситерки или како сезонски туристички водичи. Сите беа образовани, сите знаеја по неколку јазици. А кај нас, најважен беше слухот, а не допирот; услугите беа двојно поскапи од сите конкуренти на островот. Ние заработувавме и од шепотење. Девојките најчесто ги чекав на пристаништето, но понекогаш ги земав и од аеродромот на другиот крај од островот. И тебе еднаш те зедов токму од таму, се сеќаваш. По инфарктот, дон Вито нотарски ми отстапи половина од својот имот, со кој, всушност, и пред тоа располагав јас; по откривањето на хероинот во канти за поликолор од картелот Кампо Ди Гранд, и да сакав веќе не можев да се вратам дома. Писмата и парите што ги праќав се враќаа назад со печат дека не постои таков човек на таа адреса. Подоцна дознав дека ги враќа лично татко ми, несакајќи дури ни да види кој ги праќа. И ти знаеш дека трипати пратив пари и по тебе, но тој и тогаш ги врати, - вели а ноктите и потскокнуваат врз покривката, раката и трепери, не се смирува. Знам дека ја мачи нешто друго, но уште не сака да каже, си реков. И така, млад господине, - вели жената, - минуваа годините, јас одев и се враќав, а мојот сопруг секогаш плачеше кога ќе се гушневме. Немаше солзи во очите, но чувствував како му трепери телото, како се топи во креветот, - рече движејќи ги рацете по колената и од таму назад до колковите. - Близначките трчаа и ме гушкаа, - продолжи - се радуваа што ме гледаат. Им носев убави фустанчиња, палтенца и разни играчки. Беа лични како куклиња. Којзнае по колкупати во денот се облекуваа и соблекуваа, се вртеа и огледуваа; којзнае калкупати прашуваа за играчките и за мене, и што работам таму, а јас тивко им објаснував дека работам во фабрика за играчки и затоа им ги донесов најубавите играчки на светот. Мојот сопруг само ја веднеше главата и, божем нешто токму тогаш паднало, плеткаше со рацете под масата, бараше, се срамеше. Всушност, очите му се полнеа солзи, па не сакаше да го видат таков, никаков, лигав и замижан. Се исправи дури кога почнавме да зборуваме за времето што го поминаа без мене и за велосипедите што ветив дека ќе ги купиме следниот пат, кога ќе се вратам,” - раскажуваше таа движејќи ги рацете споро, како да издивнуваат преморени на нозете. Последните неколку години, нејзиниот сопруг многу ретко водел љубов со неа, а и кога го правел тоа, го правел како да платил, како да му е сеедно за неа, како да е туѓа. Дури не и дозволувал ни да го бакне, иако никогаш не и рекол да престане да патува, да не оди, да заврши со нејзините сезонски отсуства. „Кога се вратив сега, последниов пат, - рече најпосле таа со некаква ситна насмевка што останала во крајчињата на усните, гледајќи ме право во очите, - двапати доаѓав да го донесам ова писмо, но двапати во дворот немаше никој; се враќав дома без да ја завршам работата. Не знаев дека чичко Никита починал, бог да го прости. Но, фала богу, еве, најпосле, ве најдов вас. Млад господине, - рече жената, - вашата тетка е тешко болна; не ги брои веќе месеците туку само деновите. Сака да знаете каде ќе биде погребана,” - додаде додека го раздиплував превитканиот лист во рацете. Внатре имаше некакви документи. Ги држев хартиите во раката и молчев гледајќи ја фотографијата на тета Лета, насмеана и весела, како да се радува на секоја честичка во воздухот. Дури и бенката на десниот образ како да воздивнуваше, како да се радуваше. Писмото, всушност, беа само две реченици:’Сè ти оставам тебе. Те сака, тета Лета‘. Ракописот ми замириса на горчлив бадем; тета како да беше пред мене: ја гледам но не знам што да кажам, не знам дали ќе ме разбере во такво кадро. Ја ставив фотографијата во куферот што го пакував за Ајова, а документите за имотот, освен тапијата за хотелот „Живаго“, - изграден претходното лето на мое име во лагуната „Тивок очај“, - со задоволство и ги дадов на жената. Сè и припаѓа нејзе, нека види некој аир, си реков, гледајќи во фотографијата на тета спакувана во куферот за Ајова. Подоцна, во Ајова Сити, Дорунтина, откако сето ова го напишав и решив да го прочитам пред колегите и професорот, се разбира, читајќи стигнав до фотографијата и бркнав во џебот на палтото за да ја покажам како факт, - знаев дека Стиф Липтоф ќе биде воодушевен, затоа што претходниот ден со восхит зборуваше за хиперреализмот и документаристичката проза, која на еден вистински додава еден измислен податок па секогаш се добива впечаток дека писателот раскажува вистинска приказна за вистински настан, нешто како лична исповед, - неа ја немаше. Фотографијата требаше да ја потврди реалноста на приказната. Професорот одмавна со раката како да сака да каже дека ми верува, но насмевката кажуваше дека воопшто не ми верува и дека целата приказна сум ја измислил, што значи дека не сум раскажувал вистински настан туку сум измислил приказна што нема ниту еден вистински податок. А јас навистина не знаев што се случило со фотографијата на тета Лета! Ја барав упорно во џебот а зад мене Ана Комицка црцореше како џивџан, ладејќи се со својот есеј за разликата меѓу женското и машкото писмо, отпечатен на розова хартија со туфнички. Да е тука дон Хорхе Хулио, амиго Еберте, помислив, ти сега немаше да црцориш вака, си реков; ќе пееше арии под здолништето. Ми се плачеше што ја нема фотографијата; многу ми значеше за приказната. Таа беше мојот вистински податок. Професорот со мали чекорчиња се сврте кон колегата до ѕидот, поточно кон Фатос Дедели, покажувајќи му со очите да го објасни крајот на својата приказна за Константин и Дорунтина. Тој овојпат сосема го имаше променето крајот, па сега оној што се претставуваше како брат, всушност излезе дека не бил брат туку момче за кое била ветена, а таа ете заминала за некој друг преку девет планини, преку девет гробишта. Момчето тргнало со коњот да ја бара; стигнал до една река и пробал да ја прелета јавајќи, но паднал во неа и таа го однела во темнините. Поминале многу години, Константин станал од гробот, го јавнал својот мртовечки ковчег како коњ, и тргнал да ја бара преку девет планини за да ја однесе кај мајка и што дури и во смртта таму негде далеку му пекала да ја донесе пред да умре. Чекал пред вратата за да се препознаат, да се прегрнат и прегрнати од душите да се простат. А кога се простиле, Константин ја грабнал душата на Дорунтина престорена во пеперутка, се кренал во облаците за никој да не му ја земе и сега се одмаздува со гром каде што ќе стигне. Добро е што Фатос утре ќе замине, си велам, инаку сосема ќе ја упропасти приказната. Професорот Стиф Липтоф ги погали дланките како да ги мие, велам, погали, реков, и повторно со мали чекориња се сврте кон другата страна, велејќи дека хоророт како хорор засега воопшто не го интересира: „Книжевноста е можност да продадеш уверлив фалсификат и да не одговараш за тоа; всушност не само што нема да бидеш казнет туку може да бидеш дури и награден за фалсификат, ако е добар, се разбира. Хоророт е сосема неуверлив фалсификат, колеги,” - рече поткревајќи се на прсти како да се подготвува да летне. Префрлајќи ја со плешките косата што му почнуваше од темето, објасни уште еднаш дека има голема почит кон литературата што сама си гради своја уверлива реалност, како и кон литературата која со научни факти и фантазија расчистува со табу-темите; повтори дека ги обожува приказните што тргнуваат од научни факти и низ фантазија стигнуваат до она што е премолчувано или заобиколувано со догми и дефиниции. Мислев дека всушност сака да каже нешто за својот најнов роман, кој, како што можеше да се слушне во Mayflower, овојпат жестоко расчистува со догмите за воскреснувањето на Исус, за значењето на неговиот заборавен брат Јосиф и за судбината на Марија Магдалена наспроти славата на апостол Петар. Се наместив да слушам подобро, но одеднаш се јави еден колега од третиот ред, велејќи дека конечно има добар наслов за својата приказна а насловот е „Месечарот Ајнштајн”. Веднаш се надоврза Месиго Танга од Такасаки, која соопшти дека дефинитивниот наслов на нејзиниот проект е „Бележаните гаќи на Леонардо”, за потоа кон таа ненадејна серија од наслови да се приклучат и Ана Комицка со својот наслов „Разговор со боза”, Мин Шан Џивџан од Тибет со „Девет плитки и едно длабоко”, Мбуто Набутај со „Братот на Јунг“ и Мумбо Тулумба од Најроби со својот наслов „Се викам Геј”. Сакав да се јавам и јас, но сè уште не бев сигурен дали насловот „Нишан” е вистинскиот наслов за мојата приказна. Кога ги слушна насловите, професорот Стиф Липтоф само се насмевна, се сврте и пак не им дозволи ниту да ја објаснат постапката, ниту да почнат да ги читаат своите дела: „Со задоволство ќе ги слушнеме утре, - рече. - Сега сакам само да повторам дека вистината ја создава авторот, тој и никој друг. Затоа на секој вистински податок може да се додадат многу измислени податоци и сето тоа ќе биде вистина. Не треба фотографија за да верувам дека е вистина, - рече гледајќи во мене. - Се разбира, - продолжи, - сè што пишуваш, мора да оправдаш со некој доказ, но никој не вели дека тој доказ мора да е вистински. И лажниот доказ, ако е добар доказ, е вистински доказ. Ако пишувате како што велам, тогаш никој нема да знае што е вистина, а што е измислено. А тоа е суштината на уметноста! Впрочем, има ли некој што му се лути на Бог кој нè измислил сите нас а притоа немал ниту еден вистински, валиден доказ за тоа. Доволен е самиот. Тој е доказот. Мешањето на податоците е креативна постапка; пред ги преземеш однекаде, постоела твојата фантазија, твојата авторска имагинација која знае зошто и требаат! Ако нешто никому не му треба, тоа значи дека нештото всушност и не постои. Вистината е фантазија, а фантазијата е вистина. Запомнете, или запишете, дека без тоа нема книжевност. Романот без податоци не е доволен, а книгата со податоци не е роман. Затоа од една стара книга спомени од фронтот, на пример, можат да се направат сто романи без фронтот. Читајте корисни книги и земајте од нив сè што ви треба, а вашиот талент, ако го имате, се разбира, ќе покрие сè и ништо пред вашиот роман нема да постои. Ќе постои само вашиот роман, зашто вие ја создавате вистината. Ако Бог дозволил да создаваме живот од нашиот живот, а тој е единствен, ексклузивен автор на животот, тогаш кој може да забрани да создаваме дела од делата пред нас. Освен тоа, господо писатели, ако воопшто некогаш станете писатели, се разбира, направете сè што можете вашето дело да го истргнете од рацете на просечниот читател; никогаш не пишувајте, или, поточно, не пишувај, зашто за писател не може да се зборува во множина, значи, не пишувај за читател што не свршува додека чита, за читател што не посакува да го имате уште еднаш, но овојпат без презерватив. И, уште нешто; запишете го и закачете го на таблата пред вас и ова:’Не пишувајте без податоци; податоците ја будат фантазијата, но и фантазијата ги буди податоците; пишувајте по маргините на старите книги, зашто сите приказни веќе се напишани, освен приказната за приказните.Неа никој не може да ја напише докра еднашј засекогаш‘, - заврши Стиф Липтоф и ја фрли во кошницата за отпадоци кредата со која напиша „Реалноста е волја”. Потоа си ги погали дланките како да ги мие пред таблата, се сврте држејќи ја ресичката на левото уво, како што правеше секогаш на крајот од часот и, удирајќи ги половинките на газот една од друга како месингани чинели, излезе од предавалната. Упорно барајќи ја фотографијата на тета Лета во џебовите, тргнав кон станбениот блок Мayflower. Во брезите како пердуви на колибри трепереа последните зраци на сонцето: „Каде би можела да ми падне”, се прашував излегувајќи на патеката што водеше кон домот. Дури кога се качив во собата, велам, собата, реков, сфатив дека носам туѓо палто: го носев палтото на дон Хорхе Хулио Габриел Еберте, Дорунтина, кој, како што веќе реков, итно мораше да замине за Кукута. Десеттина дена пред тоа купивме исти палта од една продавница за облека од мртовци и зелени папагали. Имавме исти палта, но, за разлика од мене, тој воопшто не се согласуваше со професорот Стиф Липтоф, иако тоа никогаш не му го кажа лично. Лежејќи на грб, спружен врз рацете под главата, со часови се обидуваше реалноста да ја направи уверлива. Иако тврдеше дека пишува само за вистински настани, никој не му веруваше дека пишува за нешто што навистина се случило: „Како да пишувам, амиго, за да ми веруваат? Како да пишувам за да ми веруваат дека пишувам за нешто што навистина се случило? Како, амиго? Зошто не ми веруваат дека над нашата куќа во Кукута еднаш навистина прелета човек што седеше на персиски ќилим? Зошто не ми веруваат дека мојот дон Барба де Силва фон Газер дел Тава ди Кареро навистина три дена си ги држеше цревата во рацете, тогаш кога си ги држеше, се разбира, и таков шеташе низ Кукута, па играше дури и шах, а еднаш беше и на борба на петли? Зошто, амиго? Зошто мислат дека пишувам измислици?” - велеше мрдајќи со мустаќите како да го четка носот со четка за чевли. Нему навистина ништо не му значи фотографијата на тета Лета, си велев, усмивнувајќи се пред огледалото во ходникот. Кој ќе му верува дека жената на сликата навистина постои? Од друга страна, пак, се разбира, мене таа многу ми требаше, зашто тета како тете и да е мртва, си велев, сликата е доказ дека постоела. А последното нешто што секој од нас го поседува е лешот: тој има име и презиме; лешот е леш на одреден човек. По лешот сè е само прав и пепел што не припаѓа никому; по ништо таа пепел не се разликува од пепелта воопшто. Затоа лешот е последното нешто што е наше; лешот има име, Дорунтина, а фотографијата е доказ дека тој леш постоел и дека имал свој простор во просторот. Душата нема име и презиме; душата е само душа. Значи, готово, не остана ништо од тета Лета, си реков, ако е мртва. Стоејќи пред огледалото во Mayflower решив романот што го пишувам да им го посветам на дон Хорхе Хулио, амиго Еберте, зашто единствено тој знае колку е тешко да се пишува само вистина; на тета Лета, зашто е вистина, и на Цутика, зашто без неа ништо не е вистина. За да нема забуни и недоразбирање, уште на почетокот мислев да напишам дека насловот е позајмен од песната за Деспина: „Нишан ти чинам, Деспино, да не ме заборавиш... “ Запеав, Дорунтина, како што гледаш, но не знам повеќе, не ги знам зборовите. И признавам дека не ме бива за пеење, но тета Лета бричејќи се под мишките ја пееше целата, како славеј. Кога пораснав над клучалката, песната ја прекинуваше токму каде што ја прекинав и јас, велам, ја прекинуваше, реков, ја фрлаше бричалката во легенот и ја затвораше вратата за да не ја гледам како плаче. Подоцна дознав дека еден рудар и оставил нишан под мишката: модра пеперутка што ги шири крилцата само кога тета ќе ја крене раката за да се избричи. Тој заминал, но пеперутката останала. Што ќе му е навистина фотографијата на тета Лета на Хорхе Хулио Еберте; кој ќе му верува дека жената на сликата навистина постои, си велам. А верувај, Дорунтина, велам, три месеци безуспешно се обидував да стапам во контакт со него. Никој не се сеќаваше на адресата што ми ја даде кога замина. Се разбира, јас сè уште знаев кој сум, иако славата што некако ја претчувствував како да почна да ми удира во главата. Последниот ден Стиф Липтоф уште еднаш го спомна Филип Демирџиев и неговите забави во Де Моин Сити, но изутрината јас веќе заминав од Ајова со најновата верзија на романот. Летајќи над галебот Џонатан Ливингстон замислував како ги добивам сите светски награди, освен оние што уште не постојат; две-три се разбира одбивам од рекламни причини: таман работа да прифатам сè што ќе ми понудат, си велам; ќе ја чекам јас најголемата награда за да кажам: „Наградата со овој роман добива многу, а романот само она што го заслужува!”. Ѕирнувам низ прозорецот на авионот: Џонатан нигде го нема. Којзнае каде ни се разминаа патиштата на славата! Кога слетав на „Александар Велики,” воздухот мирисаше на барут, Дорунтина. Чекајќи го куферот со романот спакуван најдолу, меѓу гаќите, се прашував што се случува сега во нашето мало гратче со посебни потреби, ако мирисот навистина е вистински? 23. Во улицата со насмеани мртовци стигнав попладне влечкајќи го куферот полн совети, соништа и ракописи. Таа беше единствената вистинска улица во градот; другите беа сокачиња што завршуваа во дворовите. Симнувајќи се на долната станица за првпат по неколку години морав да поминам низ дрворедот што завршуваше на другиот крај од градот. Обично ја избегнував таа улица; не сакав да ми се смешкаат построените дебитанти, чекајќи да ги препознаам по насмевката. Гратчето е мало, сите се познаваме, и живи и мртви, и затоа секогаш имаше некој што со маска на смртта, упорно ме гледа, се смешка и чека да го препознаам. Се разбира, таквите средби длабоко ме потресуваат, и затоа, сега, враќајќи се дома од Ајова, а бидејќи веќе тргнав токму по таа улица, настојувам барем да одам брзо и да не гледам ни лево ни десно во дрвјата. Но, можноста за таква средба постојано ме прогонува, па затоа нозете ми се пресекуваа веднаш штом ќе слезев на долната станица и штом ќе тргнев по главната улица. Всушност, имав некакво чувство дека има нешто или некој, некаква сила, некој порив што ме тера за миг да ја кренам главата, а штом ќе погледнам - таму веќе ме чека насмевката на пријателот. Тој се смее, а јас не им верувам на очите; тој е среќен што ме гледа, јас сум несреќен што го видов; одвај некако се насмевнувам за да не го навредам а веќе почнува и да роси, па брзајќи продолжувам угоре по улицата. Пред мракот стројот на мртовците неусетно како да се издолжува, како да растат нови стебла од двете страни; чуден дожд ја зголемува мистеријата, растегнувајќи го дрворедот и зголемувајќи ги капките што се ронат од гранките на дрвјата. Со палтото преку глава веќе имав поминато речиси половина од улицата, кога некој, негде од лево, како да ми шепна нешто сосема познато, па дури го почувствував и здивот на вратот. Ја стегнав рачката на куферот и сакав да поттрчам, но крупните капки дожд како да ме гаѓаа само мене, удирајќи како во тапан по палтото натнато на главата. Здивот ми лазеше по вратот, па иако не сакав морав да застанам и да се свртам; капките дожд ми висеа на клепките. Трепнав наколкупати за да ги истресам, велам, истресам, реков, и тогаш видов како од стеблото пред мене радосно се усмивнува таа, токму таа, Дорунтина, велам, таа, реков. Значи, сепак не излегла од реката, помислив. Ветрот што ги срона сите капки од десните дрвја во дрворедот ме турна напред, ме залула, ме сврте неколкупати, а куферот ми падна во локвата, се спружи како кутре што чека да го галиш. Тогаш Цутика почна уште порадосно да се смее; ми се стори како да се смее од секое дрво, следејќи ме со поглед до крајот на улицата. Веќе помислив дека тоа само ми се присторува, зашто постојано мислев на неа, но истата насмевка ме пречека и на јаворот на плоштадот. Дождот веќе удираше од сите страна претворајќи ги дрвјата во огромни раце; дрворедот диригира некаков посмртен марш, а музиката ту засилува, ту се стишува, како да остава простор за воздишките на луѓето во поворката. Стоејќи под јаворот, велам, јаворот, реков, ја гледав Цутика разлиена по хартијата, ја гледав датата, и годините за помен, и и водов дека сепак не умрела дента кога заминав туку два дена подоцна. Тогаш веројатно ја пронашле во реката, си велам. Некрологот за помен е од нејзиниот клас, а на него, иако поминале толку години од смртта, пишува дека таа не е отсуство туку оменето присуство. Дождот не ме пушта ни да мрднам. Во едната рака го држам куферот, со другата ги бришам капките што ми преливаат преливаат од опчите, а Цутика ме гледа, се усмивнува и трепка, како да не верува дека е мртва или како да не верува дека овој човек, овој мокар глушец под јаворот, сум токму јас, авторот на романот „Нишан”, сместен под гаќите во куферот, велам, куферот, реков, и одеднаш преплашено се стуткав: дождот ми го накиснал ракописот, ме упропастил! Ја кревам полата на палтото, го нагрнувам куферот и малку се смирувам: ако е спасен, спасен е од гаќите. И Цутика се согласува; гледам како се насмевнува разливајќи се удолу по стеблото. Ја гледам и не можам да верувам дека таа што ме испрати тогаш кај реката; таа што ми ја даде адресата на Филип Демирџиев во Ајова, сега, по толку време надеж дека сепак можеби е жива, еве ме пречекува построена во дрворедот со насмеани мртовци како почесна стража во моја чест, во чест на големиот писател Константин Нушин Нестороф! Дождот ми грга во ушите, а јас како низ мокро перде го гледам насловот на мојот роман во сите топ-листи на бестселери, меѓу кои и на онаа во „Њујорк тајмс” и „Монд”, и тивко се молам водата да не ги разлие гаќите во делото, па да не се знае што е дело а што гаќи во куферот. Еден обичен дожд може да ти ја уништи кариерата, си велам. Не знам како стигнав дома, Дорунтина, и не знам како сум заспал стуткан на креветот во кој умре дедо Никита Нушин; кога дојдов со утринскиот воз, тој веќе лежеше покриен преку глава за да не гледам како му гасне жарчето во очите. Пред да издивне, за последно го тргна малку јорганот од лицето, ме погледна како да не верува дека сум дошол, дека сум тука, до него, потоа пак се покри преку глава, и толку. Само колку да ми каже дека заминува. Сега палтото уште ми беше влажно кога се пробудив, а до мене, нежно размачкан, со сини, потсушени поројчиња во аглите, беше накрологот на Цутика. Се сетив оти го собрав од јаворот за да се уверам дека не сонувам. Го израмнив малку со раката и уште еднаш го прочитав. Всушност, би рекол, читавме заедно, како во манастирот: чита таа и ме гледа во устата; читам и јас, и ја гледам во очите. Косата и е собрана во кокле, не се гледа; вратот и како на лебед и затоа не и треба коса за да докажува дека е жена; не и треба ништо за да се види дека е убава. А очите, исти како твоите, Дорунтина; ретки се жените што имаат само женски очи. И секогаш само женски очи. Ме гледа усмивнувајќи се исто како што се усмивнуваше кога беше среќна и жива, кога имаше со кого да ги дели тајните; иста како тогаш кога зборуваше за кадриците на Ана Каренина, за рамениците на Наташа Ростова и за очите на Ема Бовари. Загледан во браздичките што се спуштиле од очите, носејќи ги црните букви негде надвор од некрологот, сфатив дека нејзиното отсуство навистина е само променето присуство, зашто таа живее во буквите. И сака со буквите, си реков. Следниот ден, или неколку дена подоцна, сеедно, дојде Ечо Вревачо, а ниту викна, ниту тропна; ја турна вратата и почна да се смее. Смеејќи се рече дека личам на удавено маче пред одводна шахта. Потоа се искашла, ги измазни мустаќите велејќи дека станал шеф на гробарите во градските гробишта, ја подаде раката и самиот си честита:„Еден гроб, - вели,- копаме за сметка на државата; друг за мене, а доколку се погоди денот, гробарите си копаат еден и за нив, лично, не им се мешам; потоа пак еден за државата, и така со ред; има за сите. Имаме највисок бруто-национален доход по мртовец, мислам по глава”, - вели и се смешка поткревајќи ги панталоните со рацете пикнати во џебовите. Кога го виде некрологот на масата, ги извади рацете и покажувајќи со прстот во него рече дека ја нашле фатена за една врба под мостот. Нуркачите одвај и ја откачиле раката од гранката; не сакала да се пушти. Ја погребале бесплатно на крајот од гробиштата, а три месеци подоцна стигнале некакви пари за споменик; во писмото пишувало дека парите ги праќам јас: „Знаеш ли дека со толку пари може да се направи споменик што ќе пее и ќе танцува, - вели. - На празници може дури и да ракоплеска,” - се закикоти и, бркајќи пак во џебовите, неколкупати ме погледна како да ме прашува зошто сум пратил толку пари. Дури потоа го виде мојот сè уште нераспакуван куфер, па сфаќајќи дека ништо не знам, го извади писмото во кое биле испратени парите за споменик; пликото беше исто со она што го донесе жената со расцутен фустан пред да заминам во Ајова; тоа тогаш беше писмо на тета Лета со фотографија и документи за имотот во Сентилија. Таа нејзина фотографија сега можеби уште плови по раката Магдалена, заедно со дон Хорхе Хулио, амиго Еберте, помислив и, чинам, би рекол, некако длабоко во себе малку и се насмевнав: тета можеби уште свети како под кожата да и трепкаат стотици новогодишни ламбички бришејќи ги сите сенки на лицето. Што ќе му е на Еберте жена што свети, си реков! „Споменикот сепак е убав, – ме пресече Ечо Вревачо. - Посетителите застануват да го видат, вели. Ако ја гледаш, те гледа; ако не ја гледаш, пак те гледа, - додаде. - Буквите се од мене, гратис,” - заврши, ја опцу мувата што му застана на увото, го фрли празниот плик на масата и дувајќи во мушичките низ ходникот замина исто како што дојде. Сега на масата пред мене беа двата плика: ракописот на двете беше ист, но бојата беше различна. Ниту на едното, ниту на другото ја немаше адресата на тета Лета. Ето тоа, Дорунтина, и така. И подоцна двете писма беа на масата; ги гледав дури ги правев последните корекции на романот. Еднаш помисливв да и напишам писмо; да и кажам за Ајова, и за мојот роман, а можеби и тоа дека и таа е лик во него, но немав адреса. Всушност, не знаев ни дали е жива. Размислувајќи што би можел да направам, решив да ја пронајдам жената што ми го донесе писмото пред да заминам во Ајова; брзо ја најдов куќата, заѕвонив и дури по неколку минути излезе бледникав маж, човек кој чиниш со години лежел под камен како тревка. Залезот му ја лепеше сенката на ѕидот, па имав чувство како да стои косо, како да се одлепува од малтерот и полека паѓа на улицата. Прстите на десната рака му беа сосема жолти, како фарбани. Догорчето од цигарата уште му беше залепено меѓу показалецот и средниот прст. Му кажав дека сум внук на Лета, а тој само затрепка и се обиде да шмукне од догорчето, но тоа беше веќе згаснато. Се обѕрна како да си ја бара сенката, покажа со очите да почекам, а потоа се сврте, ама тивко и чудно, како врзан со конци за стреата, и влезе во куќата што беше само соба со праг на улицата. По извесно време, можеби по околу десеттина минути, човекот излезе и ми даде исто плико, бело и тврдо, како од пластика, ме погледна со едното око како пиле, почна да го шмука ладното догорче меѓу прстите, а потоа на истиот начин, како да лебди, се сврте и влезе во собата. Писмото беше адресирано токму на таа куќа; го видов бројот и името на улицата на сината табличка до вратата. Иако беше адресирано до нив, во заграда пишуваше дека е за мене. Не чекав да стигнам дома за да го отворам: на жолто парче хартија, невешто, и некако со мака, беа напишани дваесеттина разглобени реченици; буквите шетаа како мравки од едниот до другиот крај на листот. Мислев дека ги ловам со јазикот како игуана. Пишуваше дека и е жал за Цутика и дека жената што доаѓа кај неа и кажала одамна за трагедијата, и знае сè за мене и за професорката, и знае за манастирот, за писмото на отец Агатон, за жената со снајпер што еден ден ќе ме убие, за момчето што се претворило во пеперутка, за кружните велосипеди, за вистинските книги и лажниот живот, за мојот сон да станам славен писател... Кој можел да и каже, помислив. Одлучила да прати пари за споменик во мое име, зашто Ечо Вревачо двапати ги украл парите што ги пратила таа во свое име. Жената што доаѓала секое лето кај неа, двапати прашала дали добиле пари за споменик на Цутика, а Ечо Вревачо двапати ја избркал од бараката на погребното претпријатие; се заканил дека следниот пат ќе ја распне на некој крст и ќе ја силува дури не воскресне. Кога ги пратила парите на мое име, споменикот бил веднаш направен. Сега јас треба да засадам јаглики на гробот, зашто само природата е вистина, само таа не мами: „Ова што е напишано, како што гледаш, не го пишувам јас туку таа, и малку тие. Овде е заедно со своите близначки. Се радувам што не си се полакомил да ги земеш документите, освен оној за хотел ’Живаго‘. Бев сигурна дека ќе го сториш токму тоа и сега ми е мило што толку добро те знам, иако одамна не сум те видела; не знам што си научил во Ајова, ако нешто воопшто си научил, но знам дека пишуваш роман. Знаев дека тебе животот ти е малку за да го сакаш, па мора да го измислуваш за да го засакаш. Ти веруваш во душата, јас верувам во телото. Телото е наше, душата е ничија. Со тебе мојот бизнис веднаш ќе пропаднеше. Се разбира, и покрај сè, сепак сакам да те видам; сакам да ме посетиш дури сум жива. Ако ме посетиш подоцна, нема да можам да те гушнам: душите немаат раце. Веќе една година сум во количка; не можам да зборувам и не можам да пишувам. Двете близначки, што јас ги викам Марија,едната, и Магдалена, другата, цел ден ме возат меѓу портокалите и маслинките. Годинава има многу род; клапнаа гранките на портокалите, им удираат во главите, па затоа сè почесто вртиме само на терасата што виси над морето. Не сакам веќе да ги мачам да пишуваа; запали му свеќа на дедо ти, ако уште сметаш дека ти е дедо, и на отец Агатон, се разбира ,затоа што толку барем заслужува, како што знаеш. Ги чувам сите негови писма. Те сака твојата тета Лета,засекогаш, и за никаде”, прочитав одејќи. На крајот имаше и некаков додаток, но не можев да го разберам. Го ставив писмото во џебот, замислувајќи како две русокоси девојчиња со плетенки ја туркаат количката со тета Лета низ дрвјата; портокалите им удираат во главите, а тие се веднат и се смеат сè дури не исчезнат во залезот. За неколку дена, или недели, сеедно, стуткан врз разглобената масичка во собата до сливката уште еднаш го прочитав романот, корегирајќи некои решенија и допишувајќи неколку нови епизоди, како дополнение на приказната. Вметнав и неколку раскази, како оној за Лилика и оној за душите и столчето што цути. Во меѓувреме, двапати се јави професорот Стиф Липтоф, прашувајќи најмногу за романот: првиот пат му реков дека сум вљубен во главниот лик, а вториот пат дека ги мразам сите, освен тета Лета и Цутика. Сакаше нешто да каже, слушнав како зеде воздух негде на третата авенија во Ајова Сити, но сепак не рече ништо за романот, само ме поздрави од Филип Демирџиев, се насмевна, и врската се прекина. Ја спуштив слушалката, и, одеднаш, гледајќи папсан и сонлив во некрологот за тажен помен на Цутика, ми дојде цела нова глава за Наташа Ростова, Ана Каренина и Ема Бовари. Гледав како заедно патуваат во француска кочија со федери, а во левиот прозорец како во голем фенер се клати залезот. Само кочијашот знае кога и каде ќе стигнат. Госпоѓа Бовари дреме врз рамото на Ростова, а таа и Каренина тивко го оговараат гроф Толстој, спомнувајќи ја слугинката Маша и неговата брада, која, наводно, постојано мириса на мастило. А на што треба да мириса брадата на еден писател, помислувам да се јавам во име на кочијашот што знае сè, Дорунтина, но се воздржувам, оставам да продолжат: „Тој секогаш е готов да скокне дури и на кокошка, ако не се најде некаква жена во близина”, мрмори Наташа покривајќи си ја устата со белите ракавици што ги држи во раката. Зацрвената до ушите, Ана Каренина само потврдува со главата шепотејќи дека грофот постојано ја изневерувал својата сопруга и, што е уште полошо, сето тоа го запишувал во својот дневник. Потоа си ги галат колената: Наташа левото на Ана, а таа десното на Наташа. Во кочијата е прилично топло;Ема веќе спие сонувајќи пердуви на колибри што треперат низ лисјата. Токму тука левото задно тркало потскокнува од некој камен, и авторот паѓа од приказната, но сепак успева да стане трчајќи колку што може за да ги стигне; коњите сами си го знаат патот до железничката станица во Астапово. Две врсти подоцна, сосема неочекувано, како да излегла од хотелот ’Булоњ‘, шлапкајќи со градите како да ракоплеска, на прозорецот од кочијата се појавува Ема Бовари: „Пишувај, грешниче, и препишувај, бидејќи раката гние, а славата останува засекогаш”, вели и се кикоти гледајќи во писателот што трча низ тревата како луд; коњите одеднаш јурнуваат угоре, се губат во темнината, па ајде сега биди Гогољ, па стигни ги, си велам, ако можеш. Не можам, се разбира, но можам да се откажам од главата, не ми треба, што ќе ми е; понекогаш и ликовите може да си играат мајтап со авторот, си велам скокнувајќи како да се давам во жив песок; се разбудив сосема мокар, жива вода, испотен и задишан небаре уште да трчам гледајќи во градите на Ема Бовари, во двете бели облачиња подадени од кочијата; сум задремал врз некрологот за тажен помен на Цутика, а буквите ми се отпечатиле на образот! Којзнае што ли пишува сега на моето пресликано лице! Следниот месец, Дорунтина, романот „Нишан” излезе од печат во тврд повез, велам, повез, реков, и веднаш беше пречекан со огромно внимание. Беше одлично примен од читателите и критиката, што беше навистина неверојатно за наши услови. Неподелено беше мислењето дека се работи за светски роман напишан на мал јазик; за шокантно дело од неанглиско говорно подрачје, за роман кој сигурно ќе биде светски бестселер, зашто бездруго многу брзо ќе добие неколку интернационални награди за преведен роман. Притоа, некои врвни критичари јавно тврдеа дека „Нишан” е прв наш роман кој може без проблем да се преведе на сите големи јазици и директно, без никакви протекции, лобирања и државни пари, сам да влезе на сите светски листи за бестселери, да се појави, да се истопори. Неколкумина дури напишаа дека станува збор за ремек-дело на светската книжевност во глобални рамки; за писател кој ќе го потресе светот, како што го потресувале еден век пред тоа Анхел Мунте, Лајош Зилахи и Бласко-Ибањес Висенте. Сега веќе никој не ги споменува, но тоа сега воопшто не е важно. Еден доцент на Катедрата за компаративна книжевност, кој, патем, беше асистент кога студирав на истиот фалкултет, објави цела студија во која „Нишан” го спореди со врвните романи на Гудвин Бенбоу, Хари Морган, Артур Гордон Пим, Бувар И. Пекише, Дерви Текиши, Жилиен Сорел, Фаустус Фридман, Сантос Лусардо, Исмаил Квиквег, (кој дури и го цитираше во полза на мојот роман: „Напишав опасна книга, а сепак се чувствувам невин како јагне”), но и со делата на Хорхе Хулио Еберте, Месиго Танга и Мбуто Набутај од Кунду Бандунду, како и со најдобрите остварувања на руските класици Александар Петрович Сироткин, Лариса Фјодоровна, Дмитриј Дупков и Јуриј Андреевич Стрељников. За помалку од два месеца беа отпечатени шест изданија со исти корици но со различна боја. Секое издание официјално беше печатено во петстотини примероци, што е навистина голем тираж за наши услови, ако се знае дека годишно се продаваат по рекордни пет примероци. Агентите за пропаганда што работеа на продажбата на романот ја форсираа приказната дека „Нишан” е роман за една забранета и несреќна љубов, сметајќи пред сè на женската публика како најбројна читателска група во проценти. Од друга страна, издавачот сакаше да направи уште поголема реклама со тоа што на секои две недели ќе печати ново издание, што требаше да значи дека претходното веќе е распродадено. Притоа јавноста воопшто не знаеше дека новите издание се печатат само во педесетина примероци, ни дека од тие педесет примероци понекогаш се прават две изданија само со промена на кориците. Благодарејќи на таквите трикови, народот нагрна на книжарниците: дневно се продаваа просечно по осумнаесет примероци, од кои десет дискретно се враќаа назад, затоа што ги купуваа доверливи купувачи изнајмени од издавачот. Користејќи ја таквата атмосфера, „Нишан” доби две локални и една регионална награда, а беше преведен и на три соседни јазици, додуша исто така мали, но сепак битни за поширок пробив на романот. Исто така, секојдневно се емитува прилози за големиот интерес на читателите, па во таа насока дури и во вестите на националните телевизии се објавува информации за големиот интерес на светската книжевна јавност за „балканското книжевно чудо”, за најтиражниот роман во Југоисточна Европа, и таканатаму. Значи, да не должам, Дорунтина, велам, да не должам, реков, сè одеше како како подмачкано, како во сон; станував писател од светски калибар, иако уште не бев член ниту на локалниот Сојуз на писатели, ниту на националниот ПЕН-клуб, или, што е уште понесфатливо, без претходно да бидам забележан барем како извесен надежен дебитант. Сите сакаа да разговараат со мене, а јас немав што да им кажам. Ме прашуваа дали работам на својот втор роман, а јас не знаев дали да ги лажам или да им признаам дека нема да има никаков втор роман; што ќе ми е втор роман, кога имам прв роман. Се плашев дури и од помислата за втор роман. Оставив, сепак, да размислам. Во секој случај, со еден збор, мојот „Нишан” ја погоди целта; требаше само да се почека уште малку за да биде преведен на англиски и француски јазик, за почеток, се разбира, и тогаш дефинитивно еден писател од овој наш Полуостров на тагата, кој мислел дека живее на Островот на очајот, како Робинзон Крусо, конечно да влезе во листата на светските бестселери. Во меѓувреме, слушај да ти кажам, добив многу убава честитка лично од Стиф Липтоф, во која сепак се чувствуваше мала доза на љубомора. Истовремено, или малку порано, со розова телеграма успехот ми го честита и Филип Демирџиев. Сакам да кажам, сè беше убаво, Дорунтина; беше како во бајка: летав над галебот Џонатан Ливингстон, велам, галебот, реков, заносно летав над мојот прекрасен галеб, но кога мислев дека ќе го прелатам светот, одеднаш, како да сум летал сонувајќи, ги отворив очите и почнав да паѓам. И тогаш се случи трагедијата, велам, трагедијата, реков, мојот стрмоглав пад, мојата катастрофа, мојот потоп, реко моја длабока, потоп. Еден угледен критичар, вечен кандидат за член во нашата Академија на науките и уметностите, велам, критичар, реков, со една единствена, сосема кратка, но остра и жолчна студија, - во која имаше речиси исто толку фусноти колку што беше главниот текст, - докажа дека мојот роман е комплетен плагијат, целосно препишана книга без зрно автентичност и оригиналност. Се разбира, воопшто не го интересираа новите тенденции во светската книжевност, ниту принципот на креативно користење на податоците, како ни тоа дека на секое книжевно, мислам посмодернистичко позајмување, му претходи автентичната и селективна имагинација на авторот. Всушност, како што велеше Стиф Липтоф, авторот размислува што треба да позајми уште пред нешто да позајми, а тоа значи дека твори пред да створи. За жал, критичарот со темни очила и ташна од крокодил, тврдеше дека сè е препишано, и точка, па затоа романот не е оригинално дело туку обичен, безочен плагијат; компилација од неколку романи, наративна зелка од украдени листови, мисли, описи и епизоди, дури и цели ликови, па никаков оцет од неа не може да направи салата. Тоа што Стиф Липтоф го предаваше на курсот по креативно пишување на International Writers Workchop-от во Ајова Сити, за него не важеше; тоа за него беше плагијат, и готово. Додуша признаваше некаков постмодернизам, но, велеше, ако сум сакал да бидам посмодернист, сите цитати требало да ги ставам во наводници или во курзив. Како доказ, во студијата концизно беше прикажано што, колку и од каде сум препишувал, а згора на тоа математички беше потврдено дека најмногу сум украл од руските класици, но и од некои други автори, откривајќи навистина голем број пасуси што ги собирав тука, и во Ајова Сити, подготвувајќи се за пишување на романот. Без нив од мојата книга навистина не остануваше ништо; остануваа всушност само кориците, кои беа навистина оригинални: пеперутка што лета кога книгата е отворена, а не лета кога книгата е затворена! Веднаш по објавувањето на студијата што го уништи мојот роман, скокнаа и критичарите кои претходно напишаа невидени фалби, па, во тој контекст, за да се извади некако од сопствените лајна, да простиш, еден од нив откри дека дури и посветата е препишана, односно дека е дел од стара македонска песна за Деспина, како јас тоа самиот да не го признавав уШте на првата страница. И друго, и таканатаму. Како и да е, дефинитивно бев уништен, згмечен и фрлен на буниште; не знаев што да правам, како да живеам; дали да побегнам на Островот на очајот или веднаш да се убијам како Хари Морган, во присуство на некој свој старец и свое море, ако може. Ете тогаш, Дорунтина, и токму во таква состојба, некој затропа на вратата и јас за жал отворив: капетан Писпиле Пипиџан стоеше со прекрстени раце и се смешкаше, а Ечо Вревачо ми ја тутна поканата за мобилизација, велам, поканата, реков, велејќи дека имам само пет минути да се облечам и да тргнам со нив. Се спакував пред нив, ги зедов писмата од тета Лета, некрологот за тажен помен на Цутика, клучот од манастирот, велам, клучот, реков, и уште истиот ден стигнав овде, на овој фронт, Дорунтина, тука, токму овде. И сношти беше жестотко, Дорунтина. Веќе не знам колку дена сум овде, но знам дека денес е мојот последен ден, велам, последен, реков, и знам дека ќе ме убиеш, зашто ти си мојата судбина, реко моја длабока, реко на човечката навика, иако сега, откако ти кажав сè, ти веќе знаеш дека смртта за мене е награда а не казна. Заслужив да бидам убиен, Дорунтина, нели? Ајде. 24. Сношти беше жестоко, но во мугрите пак настапи затишје. Како по договор: ноќе се умира, дење се живее речиси нормално. Јас и Писпиле Пипиџан веќе лежевме во сенката зад црквата, кога Ечо Вревачо се довлечка однекаде бушав, буџосан и брадосан. Од лицето, поточно очите надолу му паѓаа огромни шарени мустаќи. Таков го замислував епскиот јунак Крали Марко, додуша само кога бев мал и кога пиев вода од кладенецот-потковица во карпата кај реката. Велат дека таму удрил со десното копито коњот Шарко пред да прелета девет планини и девет мориња во потера по Сарацените. Иако не е ни Крали Марко, ни коњот Шарко, заменикот на Писпиле се спружува на грб, велам, спружи, реков, и почна да фрчи чиниш го собира негде во себе вкупниот воздух во државата. Кога е затишје, како сега, како тогаш, тој шета по рововите, бара позиција, вели, и ниедна не му одговара. Сепак, друго била работата. Задсношти дури чекав да се скрие месечината за да дејствувам кон џамијата, тивко се довлечка до мене и почна да вади некакви златни гривни, прстени, скапи часовници и пари: „Ќе треба да се живее, ако се преживее”, мрмори и ме скокотка со мустаќите по раката со која го држам снајперот, а истовремено ги тресе и панталоните од чичките што ги насобрал ползејќи до првите напуштени куќи кај мостот. Овојпат, тогаш, сега, дури лежиме зад црквата, размислувам навистина да го предадам, да го кажам, но Ечо како да насетува, значајно ме гледа во очите, се смешка и ми покажува нешто со главата. Бркнувам во џебот на елекот, велам, елекот, реков, и се стаписав, се здрвив: два тешки прстена ми тропкаат во џебот; бездруго ги ставил ноќта кога чекав да се скрие месечината за да излезам од ровот, си велам. „Бележан си”, рече, намигна и се сврте кон капетанот, кој сега се проѕеваше спружен во тревата: „И, така, ти велам отворено, - вели Ечо Вревачо како да продолжува приказна што пред малку ја прекинал - јас каде што ќе бележам, бележано е, капетане. Колку жени имам бележано, само еден господ знае, - вели, - ама и тој не кажува, си молчи,- додава, а Писпиле Пипиџан веднаш ги ококори очите и почна да ги грицка мустаќите. Иако е постар од мене само неколку години, всушност толку колку што повторуваше во основното, и уште една година во гимназијата, сепак е веќе сосема ќелав, речиси без веѓи, но со бујни мустаќи што му ги покриваат р’нките на носот. Сè што му расте на лицето, всушност е собрано во мустаќите. Брада нема. Само тој и Ечо Вревачо имаат такви мустаќи; ловат со нив светулки по гробиштата: „Ти велам отворено, опасен сум со очите: а’ погледав, а’ белег оставив; муросувам и кадросувам, за спомен и долго сеќавање, - вели Ечо спростирајќи ги мустаќите на две трнчиња пред себе. - Ако ми ја фати окото, ставена е во тефтерот, вели, нема таква што сум видел, а не сум бележал, - рече. - Една ја погледнав во грлото, вели, грлото што и вреди колку трлото, и ти реков отворено, белег и остана за цел живот, па и повеќе; друга погледнав во раката, кај лактот, во мекото, веднаш и бликна белег, како печат до вената, ти реков отворено; на рамената им останува кружна лузна, како вакцина. Ако видиш нешто како „о”, со точка во средината, вели, од мене е, од Ечо Вревачо, ти велам отворено, капетане, јас сум, верувај. Многу жени, пес им матер, што би рекол ти, сум погледнал во образите и на многу им остана рецка или дупче, некаков нишан, нешто како бенка или како цртка, нешто како изгорено или драснато, ти велам отворено,” - вели Ечо Вревачо спружен во сенката и навален на олтарот; до него лежи Писпиле Пипиџан и со тревка си ги чисти забите, а подолу седам јас, велам, јас, реков, и налактен на едната рака си го галам снајперот, овој снајпер, Дорунтина. Погледнувам на часовникот; за половина час треба да го сменам Душман Дудук во камбанаријата. Ја бркам пеперутката што ми слетува на нишанот и се смешкам под пазувата, како да го чешкам носот од раката; непријатно е да се смеам на глас, војна е, ќе мислат дека се радувам што се гине. Гледам само како Пипиџан се усмивнува, а со него се смешка и тревката меѓу забите: „Само културни белези, ти велам отворено, - мрмори Вревачо. „Се гледа дека си културен, Ечо, ама...”- скинува нова тревка и ја пика меѓу забите. „Ама така е, ти велам отворено, капетане, - го прекинува Ечо Вревачо, - таков сум, мек како лепче, пес ми матер, што би рекол ти, само очите ми се опасни; ги жигосувам жените како со жезло; ќе погледам, и тап - белег! Како биволи, ти велам отворено, вели, пардон, како биволици, рече, ги жигосувам, капетане; кожата им чури од мојот поглед,“ - врие возбуден заменик-командантот, и потскокнува, а зборовите му се тркалаат по јазикот и паѓаат во тревата сосе пареа. Шарените како чавка мустаќи само што не му паднале од задоволство: „Сакаше нешто да прашаш, капетане?” - вели потпирајќи ги одново мустаќите на трнчињата пред него. „Сакав да кажам дека гледаш само во пристојни места; мислам ги жигосуваш на рацете, лицето, рамената, односно имаш опасен ама културен поглед...” - се обиде да објасни Писпиле Пипиџан свртувајќи се бочно во тревата. Главата сега му е навалена на еден делнат камен, бездруго некаков надгробен белег. И овде порано гробовите ги бележеле само со камен, како што беше и во селото: „Душата нема име, - велеше баба Бенка. - Не им треба име на мртвите; тие нема со што да се разликуваат и како да се препознаат, сите се исти”, шепотеше лепејќи свеќи на камењата во тревата. Таа ги знаеше по име и презиме сите камења во гробиштата. Сега Писпиле Пипиџан лежеше токму врз некој заборавен покојник, и уште гледаше во Ечо Вревачо: „Така ли е”, - праша капетанот. „Што”, - праша и Ечо Вревачо. „Гледаш опасно, ама културно”, - рече Писпиле. „Мора да бидам искрен, греота е да се лаже, сум гледал, ти велам отворено, и на други места, капетане; сум жигосувал безобразно, ти велам отворено, и опасно, пес ми матер, што би рекол ти, - вели поткревајќи го пушкомитралезот спружен меѓу нозете. - Ти, и ова момче, снајперистот, што ми е како роднина, како син, ти велам отворено, зашто татко му Тунчо Татунчо, или, поточно, Нане Бенкин Нестороф, како што му беше вистинското име, ми беше побратим, значи, сакам да кажам, вие уште сте млади, велам, не знаете сè што човек може да види во животот, ако поживее подолго од срамот. Ти велам отворено, не кријам, една ја погледнав во цицето, мало, тркалезно цуце или цуцле со темно крукче, како варен костен на врвчето; во крукчето, до цуцето, баш таму, ти велам отворено, и остана мало крсте; брадавицата и беше како кубе со крст на врвот; цицето, пак, во целина, личеше на црква, иста како црквата „Свети Ѓорѓи Опсечен”, преку река, кај тврдината, пред да ја урнат, пес им матер, пред да ја минираат душманите,” - жмирка и превртува со очите Ечо Вревачо, како да води љубов со пушкомитралезот спружен меѓу нозете. „Подоцна, пред да ги урнеме сите мостови, освен главниот, ти велам отворено, една храбра, незабулена, ја погледнав случајно во стомачето; кошулчето и беше кренато, а браздичките од двете страни на стомачето и се пикаа негде долу, под работ на здолништето; можеш да замислиш каде завршуваат, капетане, пес им матер! Пред јамата, во мовта до водопадот, ме разбираш! Се случи така што гледав право во папочето, во трендафилчето; капка роса се лизна од него; мишките горе и беа мазни, како стакло; се случи такашто од нив надолу таа се топеше како мраз. Во автобусот бевме само тројца; таа се држеше за рачката, а јас седев на седиштето пред неа; ти велам отворено, одев во кафеаната што ја купив таму, преку река, кај нив, пес им матер, капетане. Папчето, ти велам отворено, трендафилчето, пес и матер, што би рекол ти, се нишка пред мене како на гранче од ветерче, а јас вријам на седиштето, горам. А, ти велам отворено, тоа се нишка пред мене, секој здив му го менува местото, го замајува, го врти и го отвора. Се случи така што уште тука, веднаш, се појави нишанот - пиле со две глави! Пес му матер, пиле. Пред да се симне кај џамијата го покри белегот со левото раче, како нешто да ја жегна под кожата, на мешето. Имаше златно-жолта коса, и тешка плетенка, како да е сплетена од јаглики, пес и матер. Се симнав и јас, се разбира, и седнав во паркчето, под липите. Таа се јавуваше негде од говорницата до фонтаната. Гледајќи ја како се држи за мешето, помислив кога би лежела во јаглики, ти велам отворено, не би можел никој да познае каде завршува косата, а каде почнуваат јагликите. Пес и матер, што би рекол ти, капетане, таква коса не сум видел досега, како сплетени јаглики, друже,“ - вели Ечо Вревачо галејќи го кундакот со десната рака. Дури тој го галеше кундакот, Писпиле Пипиџан гледаше во небото над камбанаријата. Тогаш успеав прстените да ги фрлам негде зад мене, се ослободив. „Една, бела како снег, ти велам отворено, - продолжи Ечо Вревачо - ја видов како пере на реката, кај железничката станицата, онаа, ти велам отворено, што ја урнаа, пес им матер, знаеш. Се случи така што беше до колена во водата; реката на оваа страна е почиста, па дошла да си ги испере гаќичките, си велам. Таа пере, ти велам отворено, а фустанот и се кренал над колковите како гума за пливање. Сонцето се одбива од водата, скокнува сосе капките и се лизга по нејзините проѕирни нозе, чиниш се лизга одвнатре, зад кожата, како по срча. Ја погодив прилично високо, ти велам отворено, во левото бедро, пес и матер, што би рекол ти, точно над цртата под газето. Белегот излезе токму каде што и понираа гаќичките под опавчето. И замисли, ти велам отворено, излезе свастика, пес му матер, кукаст крст, ба му мамето, свиткан како пајак, знаеш. Како таа ги трие алиштата, така крстот подрипнува, сака да се пикне сосе гаќичките во темното. Ти велам отворено, сè има на светот, само треба да се преживее срамот. Човек никогаш не е сигурен што гледа а што можел да види, ба им ја, што се крие во жените, пес им матер, капетане, си велам. Ништо не е како што на прв поглед изгледа, - вели Ечо Вревачо, и се свртува кон мене:’Треба да се смени Душман Дудук во камбанаријата!‘ -, вели строго а јас одвај додржувам да не брбнам, да не се раскикотам, за срамови. - Смени го!” - наредува. „Рано е” - пресекува Писпиле Пипиџан. „И, ти велам отворено, капетане, - продолжи Ечо Вревачо ,- се случи така што реката си течеше, а јас гледав во дупето и не можев да верувам како можеше токму таму, и токму така да излезе таков белег од мене, ба му ја; такво проклетство, си велам; не верувам во воскресението како воскресение, а токму крст ми излегува на женско дупе, си велам; од друга страна, пак, ги мразам комунистите, а најчест мој белег е ѕведата-петокрака, пес и матер, знаеш! - рече. - И се случи значи како некој да се мајтапи со мене, ти велам отворено. Крст на женско сараценско дупе, замисли! И ѕвезди-петокраки насекаде! Како може така, капетане, сам да се заебам, да му го фукнам, а? - вели Ечо Вревачо. - Сум оставил којзнае колку такви ѕвезди во просторот, ти велам отворено, пес им матер, ѕвезди, ѕвезди, цел космос, капетане: и на гради, и на плешки, на тртки, на мешиња, на колена, на рамена, па дури и долу, на бриченото, поткастреното, ба му ја. Две ѕвезди оставив на градите на една госпожа, инаку професорка по земјопис; кога ќе ги видев боските пред мене, како да гледав две бричени партизанки со петокраки на челата: немаат усти, немаат очи, имаат само носе и петокрака. Се смеат со петокраките, зборуваат со петрокраките. Скокав, капетане, пес им матер, што би рекол ти, рипав сонлив, како попарен, ти велам отворено. Се случи така што петрократките потемнуваа кога ги лапав брадавиците, а беа бледи, и некако потонати во длабокото, кога ги чепкав со носот, ти велам отворено, носот, нели. Се давев, ти велам отворено, пливајќи кучешки низ мојот таен земјопис. Што ли не сум видел, капетане; да се чудиш, и да се чудиш зошто се чудиш, и пак да се чудиш, ти велам отворено, колку се чудиш. Се случи така што само што погледнав едно мазно, полирано дупе, оставив срп и чекан на него! Ти велам отворено, се појавија двата како вода во извор, пес им матер, велам, полека, капка по капка. Си видел како извира кладенец, капетане? Полека го накиснува дното, а дури потоа почнува да се појавува водичка во средината и да ја полни дупката. Така излезе и белегот негде од длабоко, ти велам отворено, од длабокото. А гледав само со едното око, зашто другото, пес му матер, знаеш, ми беше покриено со две розови капачиња што ми се лепеа на носот како росно цвеќе, ти велам отворено. Беше капаклика, капетане, капаклика. Се чудев подоцна, како сум можел, жими пајпава, ти велам отворено, само со едното око да оставам и срп и чекан, ба му ја; обично со двете очи одеднаш бев посилен и подобар! Истиот срп, и со него чеканот, го видов три дена пред да дојдам овде; беше фиросан, смрчкан, смачкан и стуткан, сосема блед и со свиткани рачки. Освен тоа, пес и матер, и таа веќе не носеше црвени гаќички во среда и не се бојадисуваше иста на своите две надморски висини; останал само мојот белег во нејзината осланета долина, жими пајпава, - вели Ечо Вревачо довлекувајќи го пушкомитралезот до градите. - Сум бележал и три момчиња, ти велам отворено, ама по грешка, пес им матер, што би рекол ти. Се случи така што помислив дека се девојчиња. Сакаш веруј, сакаш не веруј, пес им матер, ги бележав само на челата, по грешка,” - заврши и се поткрена за да се навали на еден повисоко на еден камен во тревата. Тогаш Писпиле Пипиџан се закашла од здивот што го држел во себе, па одеднаш пукна како бестрзаен топ, така што ни јас, ни Ечо Вревачо не знаевме дали се радува или се лути; дали се теши или тажи нешто како жена. Ги избриша со раката очите пред да се смири потпрен на ѕидот: „По грешка, велиш, а?” - се созеде најпосле, а гласот чиниш уште му излегува и од устата и од носот, па дури и од ушите. Свеќа може да угаси со нив. „Се случува, - вели смирено Ечо Вревачо . - А ти?” „Што, јас?” - скокнува капетанот бришејќи ги повторно очите. „Како си со очите?” - прашува Ечо Вревачо. „А, тоа ли! Добро, пес му матер! Гледам само одблизу и не верувам ако не допрам, ако не стиснам...” - рече Писпиле Пипиџан и повторно некако шашливо се закикоти во себе, за себе а малку и надвор од себе. „ Е, па, ба му ја, три недели те молам да ја поминеме ноќе реката, да ја прегазиме; јас ќе бележам, ти ќе гледаш одблизу, и ќе стискаш, ама... - брбна радосно Ечо Вревачо тресејќи ја тревата околу себе; жубореше целиот како да издишува одсекаде, како балон со кошница што се спушта токму меѓу гробовите. Потоа се сврте кон мене гледајќи како го чистам снајперот: - А, ти? Би опнал ли нешто некадено, некрстено, а? Има голема разлика - кадените, темјосаните, миросаните се како кладенец: се огледуваш кога пиеш, зашто е плитко; некадените, подбричените, засенетите се како море: нема дно и не можеш да се препознаеш колку и да гледаш - вели Ечо Вревачо дувајќи во кундакот на пушкомитралезот. - Имаше една професорка во гимназијата; сите зад грб ја викаа Путика, а се викаше Цутика, - рече. – Нејзе и опнав нишан на...” - сакаше да продолжи Ечо Вревачо, но јас скокнав и го прекинав. Капетанот стана, ги истресе панталоните, го намести ножот со рецки на колкот и го префрли својот нов калашников на рамото. Двогледот му висеше на вратот, како секогаш. Пиштолот, исто така, му беше постојано во футролата, а футролата беше откопчана. Стоев мирно со снајперот во рацете, велам, рацете, реков, и чекав наредба да се качам на камбанаријата за да го заменам Душман Дудук. Во меѓувреме неколку гранати, можеби случајно, велам, случајно, реков, не знам, паднаа отаде реката, и исто толку се вратија назад, во гробиштата. Неколку удрија во единствениот мост што сè уште не беше урнат. И тогаш, токму кога Писпиле Пипиџан се сврте кон мене, Душман Дудук се подаде од ѕидот на камбанаријата, велам, подаде, реков, и падна токму меѓу него и Ечо Вревачо. Беше дупнат со снајпер; имаше само мал белег меѓу веѓите, како некој да го погледнал во челото. 25. Душман Дудук веќе беше погребан, и веќе бевме построени за смотра, кога дотрча Писпиле Пипиџан од јужниот фронт, и дишејќи како пес кажа дека некоја наша единица целосно е опколена кај изворот, па треба да се интервенира итно и брзо, ако сакаме да не биде предоцна. Требаше да се јават доброволци кои ќе свртат круг зад кафеаната „Бричен петел”, минувајќи низ минско поле, се разбира. Се пријави речиси целата чета, но капетанот мене веднаш ме врати во стројот, велејќи дека за мене има специјална задача:„Ти ќе ми требаш подоцна”, рече заменувајќи ме со новиот снајперист што го држеше на нишан минарето на џамијата. Потоа нареди да ги репетираат пушките, велам, пушките, реков, и заминаа. По неколку часа се вратија со крвавави дамки на лицата. Сите молчеа. Само Ечо Вревачо се фалеше дека истркалал во трњето стотина глави, без очи, уста и уши: „Не знаеш, вели, што е теме, а што лице, ти велам отворено; брада насекаде, пес им матер, капетане”. Кај изворот за првпат нашле труп на загинат терорист: „При обдукција на лешот, душата не беше најдена”, рече Вревачо и почна да свири со носот како парна локомотива. Се смееја и војниците подавајќи си го шишето ракија еден на друг. Го испија и викнаа некаква песна со колење и бесење. Бидејќи сè уште бев нов во четата, само мрморев и вртев со главата како нив, за да не помислат дека не се согласувам. Потоа двајца војници, всушност двајца затвореници-криминалци пуштени од затвор за да си ја купат слободата на фронтот, кажуваа како неодамна силувале две жени, снаа и свекрва во Долно Маало, до реката. Ја скршиле зелената порта, влегле во куќата, а жените, вели, штом ги виделе сами почнале да се соблекуваат уште по скалите. Едната била млада и русокоса, а другата забрадена и крупна, модра како попарена кокошка, вели постариот. Мажите им биле на печалба; ги испратиле до портата молзејќи ги боските на прагот, вели помладиот. Двете биле бремени, но се испуштиле во петтиот месец, додаде постариот. Мажите три години не им биле дојдени дома, рече. „Кога завршивме, жените беа сосема бели, како варосани”, - вели помладиот фрлајќи го празното шишето во тревата. Потоа ги испратиле до портата, им бакнале рака, клекнале на колена и го погалиле прагот со градите; и сè било убаво до вчера, но денес нешто ги чеша меѓу нозете, заврши војникот. „Нешто ми шета под кожата,” - вели постариот пикајќи ја раката во панталоните. Капетан Писпиле најпрво се смешкаше, но кога виде како се чешаат, веднаш нареди да се избричат со џамче на реката. Се врати само едниот; другиот бил погоден кога легнал да се замие меѓу нозете. Помладиот видел само кога згргорел во водата како да си игра; меурчињата прво жубореле над главата, а шикнал црвен млаз врз тревките на брегот. Се тресеше држејќи ги матарките во рацете; ја исплиска водата пред да каже што се случило. Дури кога сонцето скокна над здробените фрески на старата црква, Писпиле Пипиџан дозволи да се поделат лебот и конзервите. Седнати во заветот зад црквата и јадевме. Мирисаше на темјан и восок.Капетанот со ситни камчиња го гаѓаше белегот во тревата. До него седеше Ечо Вревачо, лапајќи големи залаци леб; мустаќите му скокаа како врзана птица. Земајќи воздух како нуркач, 'ржеше подрипнувајќи на газ, како да прави место во стомакот. Војниците што седеа до него скришум се погледнуваа собирајќи го здивот во конзервите, а тој размавтувајќи со лактите, како да се брани од мршојади, гнетеше уште леб во устата и мрмореше: „Со оние преку реката, пес им матер, капетане, можеме да ја добиеме само оваа војна. И толку. Тие имаат деца за три следни војни, а ние немаме ни за оваа како што треба. Ќе се случи така што ако не победиме сега, тие ќе победат во сите следни војни. А ќе има уште војни, ти велам отворено, пес му матер, мислам ако не победиме сега, засекогаш и за сите времиња, амин, ебам го на замин,” - вели и ѕенѕа на тревата како да го штипат црвени мравки по задникот. „Ќе победиме, - вели Писпиле Пипиџан гледајќи го крстето издлабено во каменот, - ако не нè предадат, - додаде фрлајќи ги сите камчиња во надгробниот белег со траги од восок врз него. „Зошто да се мериме само со војни,” - реков како да и зборувам на канзервата. „Затоа што само тоа нè зближува; сè друго не разделува, - рече Писпиле кој слушаше сè, секогаш и насекаде. - Без војна не можеме да живееме заедно; без неа сè друго ни е различно,” - додаде и стана. „А љубовта,” - тивко праша момчето што го замени Чало Трчалов на позицијата кај „Бричен петел”. „И љубовта е поделена, момче! Тие имаат своја, ние наша љубов, - вели Пипиџан чистејќи ги растопените свеќи од надгробниот белег пред него. - Само смртта ни е заедничка,” - додаде и стана. „Јас сакав една Љумније Дураку Маљ Табаку...” - рече момчето, но Пипиџан не го слушна. Всушност токму тогаш во гробиштата падна граната, па Ечо Вревачо не можејќи да опцуе само зацивка како удрен пес, голтајќи го последниот залак сосе мустаќите. Речиси во истиот миг, тенковите вкопани во житото јужно од мостот го погодија минарето на џамијата; снимениот глас на оџата долго завиваше паѓајќи врз покривите на куќите. Верувам дека и ти, Дорунтина, виде сè, зашто од местото каде што си сега до минарето нема ни цели петстотини метри. Поблиску ти е џамијата од мене, Дорунтина. Гледајќи со двогледот преку река, Писпиле Пипиџан радосно го рипна каменот со крсте и, скокајќи ги гробовите, замина кон тремот на црквата, поточно во камбанаријата, каде што осум метри удолу е неговиот резервен штаб поврзан со тунел што излегува негде во бавчите кај „Бричен петел”. И јас еднаш поминав низ него за да го изненадам одблизу Сакатиот скриен во врталото на минарето, но не успеав. Го погодив само звучникот. Оттогаш досега многу вода протече по реката, и сега сè е веќе завршено. Што да ти кажам уште, Дорунтина, реко моја длабока, велам, реко на човечката навика, реков, што, пред да ме убиеш, пред да заврши оваа моја приказна, оваа исповед и олеснување, овој лажен живот, без вистинска љубов и вистинско семејството, без вистински спомени и копнежи? Сега знам дека јас всушност воопшто и не постојам, зашто да бидеш, значи да живееш среќно; го нема веќе ни мојот галеб Џонатан Ливингстон; ги нема облаците; сè е темно, влажно и бескрајно пусто во оваа моја подземна република, велам, република, реков, реко моја длабока. А најлошо е ако случајно би се вратил жив во градот; нема кој да ме пречека, нема кој да ми каже дека сум жив а од секое дрво на главната улица ќе се смее Цутика; заслужувам да се смее; ја засрамив, Дорунтина; таа сега е мојата вечна стража на поразот. Јас сум готов, реко моја длабока; приказната е завршена... Сепак, чекај, само уште ова: пред два дена, велам, два, реков, добив писмо. Овде добив писмо, Дорунтина, писмо. Во розов плик имаше жолт лист хартија испишана со црвено пенкало, велам, хартија, реков, и две мали фотографии. На едната беше гробот на тета Лета; црн мермер и огромна бела вазна, полна пурпурни трендафили. Врз мермерот се огледуваа портокалите што веројатно висат над гробот само за неа; на другата фотографија беше жената со фустанот што и се лепеше на кожата, па снагата и стануваше шарена. Сега го носи црвениот фустан на тета Лета; седи до истата маса на терасата, а портокалите висат на тенките гранчиња над неа. Две девојчиња, толку слични што изгледа како едната да се огледува во другата, стојат до неа со рацете положени врз нејзините спуштени раменици. Во малото парче небо меѓу портокалите, се гледа светилникот и големите бродови што се губат зад модриот срт на морето. Подолу, со убав ракопис, и на латиница, велам, латиница, реков, пишува дека тета Лета сакала да ме види пред смртта; дека три дена прашувала за мене, будејќи се на секоја бродска сирена, и дека потоа престанала да прашува, па ја погребале. Пишува дека мојот хотел „Живаго”, замисли мојот хотел, работи одлично, и дека таа се грижи за него исто како да е нејзин; парите, пишува, ќе ми ги испратат кога сакам и каде сакам. Какви пари, Дорунтина?! Чии пари? Пред хотелот, според тестаментот, поставиле женска скулптура од мермер со раширени раце за прегратка. Скулптурата гледа кон морето, кон бродовите што доаѓаат и заминуваат, пишува во писмото, а потоа, на крајот, едната, или трите, молат да го пронајдам гробот на човекот што не ги чувствуваше цигарите меѓу прстите и, ако го најдам, да оставам цвеќе и да запалам бела свеќа, од скапите. Изгорел заедно со куќата, пишува, веројатно токму кога јас сум уживал во славата и фалбите за мојот „Нишан”, си велам. Уште ми мириса трепкава на тутун, Дорунтина. Писмото го чувам во истиот џеб со клучот од манастирот; еве, тука, во левиот џеб на кошулата, Дорунтина. Ако останам овде, ако бидам пресна мрша, ако не ме извлечат моите а ме најдат твоите, замоли ги барем да ти го дадат клучот и писмото со фотографиите. Потем скришум уништи ги, велам, скришум, реков; ништо да не се дознае за жената и близначките, зашто тие не се виновни што јас ќе бидам убиен заедно со писмото и со фотографиите. Нека нема доказ ни за тета Лета, зашто и за неа знаеме само јас и ти, Дорунтина. Нејзината фотографија во инвалидска количка ми остана дома; немав време да ја земам, всушност заборавив да ја земам. Кога Писпиле Пипиџан и Ечо Вревачо тропнаа на вратата, мислев дека веќе не сум сосема жив, зашто да живееш, како што реков, значи да бидеш среќен. Во торбата со приборот сум ја ставил само тапијата за хотелот „Живаго” и весникот кој на првата страница пишуваше за плагијатот на столетието. И тој е тука, со мене, Дорунтина; не можам да го извадам од ранецот; не смеам да се мрднам, а баш мислев да го искористам за голема нужда пред да погледнам преку реката; погледнав низ нишанот и те видов тебе; видов како се усмивнуваш држејќи ме на нишан долго пред да те откријам. Си можела да ме убиеш пред да те најдам во јагликите, велам, јагликите, реков. Еве сум, Дорунтина, овде сум, уште сум овде! Во овој миг што можеби сè уште трае би сакал малку да сум јагликата што те допира на челото и образот; твојот бел и мазен образ со мало розово крукче токму таму каде што те допира цветот. Чинам јас те допирам нежно како здив, и ресичката на увото трепери од возбуда; во крајчињата на левото око се собира тенка влага што може да биде солза, но може да биде и светлина, сјај на окото што ме гледа. Знам дека љубовта се препознава по очите, а тие на вљубените жени им солзат без да знаат. И на Иконија, еве се сетив на Иконија, првата жена на Ечо Вревачо, мајка му на Аврам Вревачо, очите секогаш и беа влажни. Седи на иста маса со него, а во крајчињата на очите и се собира тажна влага што шепоти со клепките. Можеше да го гледа Ечо со часови; очите постојано да и бидат влажни, а солза никогаш да не и се лизне по лицето. Тогаш сфатив дека тоа мора да е љубов, иако тој никогаш не ја погледнуваше; всушност Ечо беше таков човек, никој не гледаше в очи, па ни својата жена; не и дозволуваше дури ни да зборува, а седеа на иста маса; за ништо не ја прашуваше, а кога требаше да си одат, само ќе станеше, ќе си го ставеше качкетот и ќе тргнеше; таа поттрчуваше по него за да му ја отвори вратата. Еднаш, кај нас, дома, уште во селото, велам, селото, реков, Иконија сакаше нешто да каже, но тој ја прекина пред да почне, удирајќи ја со својата тешка, чиниш постојано отечена рака по устата: „Чувај си го зборот меѓу нозете! Таа уста не зборува. Зборовите се за мажи”, рече и една тешка тишина падна во собата, поклопи сè, дури и мачката. Видов како од крајчето на устата и потече тенка нишка крв, но таа брзо ја покри со раката. Јас и Аврам само ја гледавме и плачевме спружени зад гондолата со светилки, а човекот од пластика трепкаше и не светеше како секогаш, како и тој да се засрами, да се збуни. Таа зима Иконија умре во сонот, како икона, а пролетта, кога се пресели во градот, тој веќе ја донесе Риска, жената со која има уште два сина; таа беше глувонема, но децата се сосема здрави. Дури кога се роди вториот син, Ечо и дозволи да стане Балванска. И тој не се викаше Вревачо, туку Балвански; јас го крстив така оти постојано вревеше, се дереше; само што ќе се појавеше, веќе беше страшна врева, зашто не зборуваше нормално туку со викање, како да зборува со некој преку девет ридови, преку девет мориња. Како што старееше, како што му паѓаше косата на темето, така викаше сè посилно и погласно, иако Риска воопшто не слушаше, па веројатно и беше сеедно. Сосема исто како него вревеа и близнаците, браќата Цветко и Петко; ќе застанеа на портата, велам, портата, реков, и ќе се дереа, иако сакаа само нешто да прашаат или само кратко да одговорат, ако некој нешто проба да ги праша. А одговорите им беа никакви. Ако ги прашаш, на пример, дали им се јаде, двајцата велеа може ми се јаде; ако ги прашаш дали им се моча, заедно велеа може ми се моча. Ти сега гледај што, како и кога им се прави, велам. Ако нешто воопшто им се прави. Таков им беше табиетот; таква им беше семката. Од друга страна, пак, сепак, сега, кога Ечо веќе го нема, како да ми надостасува викањето; кога тој викаше, сите некако овде чинам беа похрабри. Без таа негова врева, ние како да сме помалку, а вие како да сте повеќе. Помалку, велам, повеќе, реков. Да, Дорунтина, реко моја длабока, повеќе. По крајчето на устата, по усмивката, гледам дека не ми се лутиш што ти ги кажувам овие глупости и будалаштини; ја гледам влагата во твоето лево око, зашто само тоа можам да го видам, и за миг помислувам дека можеби ме сакаш; можеби ме засака дури се гледаме низ нашите оптички нишани. Можеби тоа е љубов, само што јас не можам да ја препознаам. Што е љубов, Дорунтина? Може ли човек да живее без да сака? Ти знаеш, велам, знаеш, реков, дека уште кога дојдов да живеам во градот кај дедо Никита Нушин, во себе имав решено никаква смрт да не ме натажи, и да ме натера да заплачам, и никаква среќа да ме измами да се израдувам. Со годините што минуваа, тоа веќе не беше само мисла туку карактер; јас можеби не сакав да бидам таков, но бев таков дури и кога не сакав. Многупати самиот се уверував дека тоа не е само моја одлука, туку таков е животот што си го одредив за живеење; јас, Дорунтина, го живеев она што го измислував; јас живеев така како што измислував дека живеам.А искрено верував дека потполна слобода е само вистинската самотија. Пишував замислувајќи дека еден ден ќе бидам славен, а на славните сосема им е сеедно дали ги сакаат или ги мразат; на славните можат само да им завидуваат; за славните обичните луѓето се мравки што постојат таму негде долу, во правта пред чевлите. Се разбира, пишував само лаги, зашто само лагата можев да ја создадам по сопствена мерка, зашто само неа можев да ја живеам како вистина. Сметав дека единствено лагата е креативна иднина; вистината е банална и достапна за секого, вистината е забава за идиоти; вистината е парче леб што може да го најде секоја џукела на улица или секој клошар во канта за отпадоци. Дури и жените што само случајно влегуваа во мојот измислен живот, ги употребував единствено како мало, кратко задоволство, иако меѓу нив имаше и фини девојки, но и курви; никогаш никоја не успеа да го пробие оклопот што постојано го обновував повторувајќи ја својата главна мисла: „Биди тоа што си; никој никогаш не сакај; никој не заслужува да измислиш љубов за него”. А нема љубов, ако некого не сакаш повеќе од себеси, Дорунтина. Можеби затоа никогаш не почувствував дури ни љубомора, иако велат дека љубомората нема врска со љубовта. Сакам да кажам, ништо, реко моја длабока, ништо, светлино на окото мое, ништо веќе нема смисла; ни весникот што го чувам во ранецот, ни клучот од манастирот, ни тевтерчето со онаа мисла на Љуба Белозорска, ништо, Дорунтина, ништо. Сепак, ако љубовта е спомен, сети се на овој прекрасен ден; на пеперутките што летаат меѓу нас, на сонцето што стои врз ѕидиштата на тврдината како да се чуди гледајќи нè вакви легнати на двата брега со пушки свртени еден кон друг; сети се на ветрево што ми го носи овој тажен мирис, на јагликите околу тебе што те галат како нивна, и уште те галат, еве, како своја, и како моја, велам, моја, реков, како да сакаат да ми ја исполнат последната желба; сети се на жуборот на реката долу, меѓу нас; реката што ја слушаме, а не можеме да ја видиме, затоа што мораме да гледаме само низ нишанот; сети се, реко моја длабока, велам, реко на човечката навика, реков, сети се на трепетот на тревките во кои удира водата префрлувајќи ги бранчињата од едниот на другиот брег, а пак постојано течејќи само удолу и само подалеку; сети се и на овие мои движења на усните, велам, усните, реков; сети се на моето лице, сети се на мојата насмевка, на оваа насмевка зад насипот, Дорунтина; сети се на мојата пепелава коса, велам, коса, реков, и на овој магарешки трн што се клати пред мене решен докрај да ме мрази, и нека изгори од омраза, зашто, еве, за инает, токму сега се сетив дека сето ова досега можеби можеш да го запомниш, можеби можеш после да го запишеш и пак да биде роман, и пак да се вика „Нишан”. Нека пукне од мака ово трн, велам, овој магарешки трн, Дорунтина. И без него тоа секако би бил роман за она што се гледа низ мојот нишан и роман за она што се гледа низ твојот нишан; приказна за она што го чувствувам дури ме гледаш и приказна за она што го чувствуваш дури те гледам. Ќе те помнам како се усмивнуваш и сè ми веруваш; ќе го помнам и овој магарешки трн што се клати и кикоти, и ништо не верува, ништо не помни, а знае ужасно да мрази. Сети се на сето ова, за да постоиме, Дорунтина! 26. Сношти во ровот, како во сон, одеднаш се сетив на секој допир останат негде по моето тело како нишан, како белег. Се сетив на Петра, всушност на нејзината мека кожа што ми се лепеше на слабините, како пења; чинев целата се растопува, лебди над мене во воздухот како мали меурчиња сапуница, и само „оф-леле, оф-леле” подвриснува грицкајќи ми го увото. Ја удирав со ист ритам деветпати плитко, еднаш длабоко, меѓу ковчињата, и секогаш кога ќе удрев во дното, нешто ме креваше нагоре, како плима, како ненадеен бран што почнал од петиците, минал низ препоните и папокот, велам, папокот, реков, и еве плиска во нејзиното румено лице, во залезот на очите. Градите и беа мали и заспани, но брадавичките будни и розови, како прсте на дете што повикува да го галиш. Ситни капки пот блескаа врз неа како бисерчиња на кадифе, прекршувајќи ја светлоста што паѓаше низ прозорецот во ѕвезда од тенки иглички. Никогаш не дознав ништо за неа, Дорунтина; не знам ниту дали навистина се викаше Петра, зашто старицата каде што живееше, еднаш, по телефон, искрено ми кажа дека кај неа не живее никаква девојка со такво смешно име. Којзнае како се сетив на неа, а мислев дека сосема сум ја заборавил; всушност тоа не зависи од мене, зашто таа е белег на моето тело, нишан останат во кожата без да знаеш дека го имаш. Веднаш штом таа замина од станот, велам, ненајавено, како секогаш, дојде Капка, моето тајно ноќно невреме, мојот ненадеен дожд. Доаѓаше заедно со мирис на мокра земја. Иако беше само Капка, имаше крупни, тешки гради што ги држев со двете раце, ги потпирав како стежнати гранки на јаболкница. Дишеше гласно и носно, и дури на крајот ја отвораше устата. Се празнеше бучно, како да се полнела воздух со денови; како балон што ненадејно се одврзал, па сега се тресе и трепери дури сосема не испразни негде горе, на таванот. Кога ќе издишеше докрај, тивко ќе сржеше, велам, тивко, реков, и силно ќе затрепереше со ноздрите, отворајќи ја устата за да крикне; нејзиниот влажен глас ме подигнува, ме превиткува пресполу, а слабините ми се грчат и грчот како игла со конец ми се провира низ препоните удирајќи негде зад карлицата. За миг сум исфрлен на брегот, или поточно станувам обична бела пења, стаена во таен ракав на понорница. Ете тоа останало од неа, Дорунтина. Од неа до Меме, велам; со Меме беше поинаку - таа молчеше и тивко дишеше, како да не диши; се плашеше од секој шум, па дури и од себеси, велам, се плашеше, реков, од сенките на таванот, од звукот на водата што се спушта од горните катови, но и од чекорите по скалите што слегуваа зад ѕидот на спалната. Дванаесет удари ни ѕунеа до главите; дванаесет чекори се симнуваа по нашите тела сè до нозете, сè дури не исчезнеа негде долу, во аголот на собата, зад столната ламба. Слушајќи како се симнуваат и качуват разни судбини во трошната зграда, Меме ми шепотеше дека нејзиниот татко ослепел млад, а таа како единствено дете уште е многу приврзана за него, па затоа по цел ден му ги опишува шумовите за да може тој да ги споредува со она што го видел кога можел да гледа. За жал, секој различен детал, шепоти Меме, она што не се поклопува со неговиот спомен, страшно го потресува, не може да го замисли, не може да го направи да постои. Откако ќе заврши со приказната, секогаш истата приказна за татко и, Меме кротко се спушта по браздичката, свртува околу папокот и брзо се враќа за да ми ја наполни устата со миризлива водичка; не знам како успеваше толку брзо да ја наполни устата, толку брзо да се возбуди. Чувствував како нејзината топла душа ми се слива по жилите, ме скокотка и ме лепи за чаршавот со цреши и јагоди. Со Меме собата секогаш мирисаше на овошје. Овошје, Дорунтина, овошје. А постои, се разбира, и зеленчук. За разлика од неа, Сиси, на пример, мирисаше на скршена краставица, и таа го правеше тоа само со врвот на своето ситно, розово јазиче. Како пеперутка, велам, пеперутка, реков, ту се спушташе, ту летнуваше кружејќи и допирајќи ме со крилцата. Тоа спуштање и летнување беше толку брзо, речиси неусетно, а сепак ме потресуваше како врз мене да слетува нешто огромно, тешко и топло; нешто непознато или исчезнато, како диносаурус, би рекол, на пример. Штом ќе рукнев целиот како жива вода во жедно поле, велам, поле, реков, таа веднаш ќе поминеше со врвот на јазичето по своите црвени, нажулени усни, и ќе се насмевнеше така чудесно и задоволно, како да ме изела, како да ме голтнала. Со малото раче како маче си ги мазнеше градите, запирајќи на брадавиците. Топлината што испаруваше од неа ја чувствував како оган што постојано баботи во печката на баба Бенка, а таа си разговара со него како со човек. И уште боледував, велам, боледував нежно кога Сиси сама си ги галеше градите, застанувајќи со своите меки рачиња на брадавиците. Бладајќи меѓу нив, ги испуштав сите вежби и предавањата. Ми беше многу убаво под Сиси во мојот студентски стан со поглед на антички урнатини и чергарски шатори, иако, се разбира, не ја сакав и неа, како што не сакав никого. Сепак, тоа нè ни пречеше напролет низ прозорецот да ги гледаме белите цветови на сливите, кои израснале наоколу, иако никој нигде не ги садел; пајзажот личеше на чудесна зима падната врз парталавите шатори на Циганите. Шаркајќи со градите на прозорецот, Сиси долго гледаше како пролетното ветре ги врти цветните соспи трупајќи ги негде во раскопаната базилика и во гледалиштето на античкиот театар. Токму една таква пролет ми остави мало писменце закачено на вратата: се мажи, пишува на лист од тетратката по светска книжевност, за некој емигрант, што таа самата го имаше наречено Џонатан Ливингстон, веројатно затоа што знаеше дека многу го сакам тоа име, и ме замолува да не и се лутам. Следните три дена го сонував галебот што не лета само за да најде храна. Потоа малку размислив и сфатив дека Сиси е во право: едно е љубовник, друго е сопруг; со љубовникот можеш да копнееш, но со сопругот можеш да живееш. А животот не се копнее туку се живее. Затоа, во меѓувреме, како галебот од мојот сон, во собата ми долета Пепи, или Перса: девојката што се срамеше од своето име. Таа умееше да ми ги стопли колената, таму каде што ми мрзнеа однатре. Имаше прекрасно стомаче, како мало динче, и папоче што мириса на зрел бостан. Кожата и светеше како седев; блескаше на месечина кога ќе ја тргнев завесата на прозорецот за да ги гледам боите што се разливаа по градите и стомакот, светкајќи во таванот со гипсена розета. Половина од нејзините седевни гради беа покриени со розова тантела, а во средината како бисерчиња се тркалаа брадавичките, бели и мазни, со мало обрабено дупче на врвот. Нејзините гради беа чудесни животинки; кога беше облечена беа сосема мали, речиси незабележителни, но кога ќе се соблечеше, полека почнуваа да растат, а брадавиците ја креваа кожичката и полека расцутуваа како кокичиња во снег. Таа скриена убавина се создаваше од ништо, велам, ништо, реков, само од еден допир зад увцето. И не само градите туку и целото тело и ’ртеше и цутеше, растеше и мовнеше, поткревајќи ги на мали зрнца бледите влакненца на рацете, на вратот и на мешето. Распупена и расцутена како приватна пролет, Пепи речиси се задушуваше од поленот меѓу нас, собирајќи ги сите мириси под јазикот за да ги спаси од исчезнување. Беше ноев ковчег полн со мириси што треба да се спасат. И неа сега не би ја познал да ја видам, како што не би ја познал ни Деспина: подготвуваваме ист испит; ги имавме поминато сите прашања кога ја допрев на коленото. Истиот миг забележав како и затреперија прстите на рацете, а ногата сосема и побледе, како да се засрами. Нејзиното лице одеднаш се покри со црвени пегички, што се проширија на вратот, но и над градите, во деколтето на фустанот со рипчиња. Имаше тенка, чувствителна кожа, велам, кожа, реков. Всушност, тоа беше некаква сребрена опна што чинам одвај го држеше телото заедно. Ретки се жените со таков тен, со кожа што боли кога ја гледаш; кожа што дури и од гледање може да зацрвени, да се исфрли како од сипаница. Така ли се вцрвуваа ушињата на Ана Каренина од погледот на Вронски, се прашував дури Деспина издишуваше со отворена уста. Одеднаш го собра сиот воздух во себе, па јас можев да дишам само во неа. Имав чувство дека ме вовлекува во себе како прашинка, како мала, заборавена раска на креветот. Мислев дека ќе ме соголи сосема; ќе ме остави само на скелетот, да се срамам од коските. Кога се созедов, таа ги ставаше градите во фустанот. Пред да ги пикне, со малиот прст го погали кружното, кадифено крукче под левата града: „Ова е нишан.” - рече. „Каков нишан?” - прашав. „Ја знаеш ли песната за Деспина”- праша и таа. „Да,”- реков. „Јас сум таа Деспина, - се насмевна спуштајќи ги градите во фустанот. - Поминаа три години, и не те заборавив. Имам нишан. А нишан е знак, белег, надгробен споменик, нели, - се насмевна. - Зависи од тебе што е,” - заврши. „Зошто од мене?” - прашав. „Ти треба да кажеш каков нишан е мојот, и дали сум жива или мртва,” - рече. – „Се шегувам“, - додаде и ме повлече врз себе; таа воопшто не ја чувствуваше тежината; другите жени се жалеа дека се гушат кога ќе ги олабавев рацете спуштајќи се врз нив целиот. Колешката Деспина беше сосема поинаква; таа пишуваше мистични стихови, кои самата ги нарекуваше еретичка поезија. Всушност, пишуваше дека бог лаже, зашто ако тој го создал човекот според образот свој, како што вели 'според образот божји машко и женско ги создаде‘, и ако навистина ги создал според образот свој, тогаш како знаел да создаде женско, кога тој, нели, според образот свој, не е женско туку машко, велеше таа. Својата поезија ја кажуваше шепотејќи, за да им даде можност на согласките да бидат исти со самогласките. Понекогаш не ја слушав дури ни дека дише под мене, велам, дише, реков; еднаш ќе заспиев во таа тишина, во таа длабочина, ако не се отвореше вратата ширум, и ако во тмурниот ден, што се цедеше низ неа расчекорена на вратата, не се појавеше Пепи: видов само како си ја покри устата со раката, се сврте и замина; всушност одлета со глуварките што трепереа над античкиот театар и чергарските шатори. Таа дотука може мислеше дека ја сакам; оттука веќе знаеше дека згрешила. Ако не беше така, ќе ја немаше Рора, педагогот со очи на Ева и задник на Адам. Мислејќи на Деспина, која веќе не признаваше дека ме познава, помислив дека бог мора прво да создал двајца мажи, а дури потоа можеби нашол малку време да размисли како едниот од нив да биде жена. Поради задникот, се разбира, кога лежев на Рора имав чувство дека сум на клацкалка што се навалува ту кон нејзиното лице, ту кон моите коленици: „Кецај, мило, кецај”, вели таа поместувајќи ме по креветот како лајно на лопата. Сосема нешто спротивно од неа беше Оле, велам, Оле, реков; имаше сплескан задник, беше слабичка и ниска, но градите ги носеше со мака, како казнета, како товарена. Мислев дека нејзе мора да и е најдобро кога лежи на грб, зашто тогаш тие и шлапкаа по снагата како гумен термофор, повремено и удираа во брадата и пак се враќаа назад издолжувајќи се речиси до папокот. Кога мрдаше со газето, градите се движеа кружно, како врзани за таванот. Такви гради не сакале ниту во Средниот век, си велев. И тогаш убави гради биле оние што се малку подигнати и умерено полни; собрани, но не стегнати; благо врзани и не слободни да се движат туку само да треперат. А јас се давев во градите на Оле барајќи сламка да се спасам, а сламката беше Кики, велам, Кики, реков, зашто Кики имаше многу ситни гради и сосема незабележителни брадавици, како крукче нацртано со молив. Затоа, пак, имаше страшни нозе, кои чиниш почнуваа од градниот кош. Велат дека жените со долги нозе не ја чувствуваат гравитацијата во материцата, па кога водат љубов лебдат во воздухот. Може да се случи со такви жени да го напуштиш Млечниот пат и да заминеш негде во бескрајниот космос без да знаеш дека си заминал и дека никогаш нема да се вратиш. И навистина имав такво чувство, зашто нејзиното тело ги следеше сите движења во космосот; секое поместување на месечината и ѕвездите, па дури и на планетите и црните дупки. А замисли, Дорунтина, секое наше движење навистина да се пренесува низ воздухот, и воздухот да го враќа назад. Којзнае што би се случувало со нас кога би ги повторувале сите наши движења како повратни космички бранови! Замисли сексот да се враќа како безвоздушен простор или како црна дупка! Со Кики навистина имав чувство дека водам љубов со воздухот. Сепак, повеќето жени ја чувствуваат гравитацијата меѓу нозете; Биби беше толку убава, со такви облини и коса што дури и воздухот квичеше од љубомора кога ќе поминеше крај неа незабележан. Беше мажена, и среќна. Подоцна, пред да заминам за Ајова, оделе негде семејно на летување, велам, оделе, реков, и удриле во карпа. Сите останале неповредени, само таа го скршила `рбетот. Остана во количка. Неколкупати ми се јави; вели:’дознав дека се врати од Ајова, дојди да те видам‘.Никогаш не собрав храброст да го видам нејзиното прекрасно тело стуткано во инвалидска количка, Дорунтина. Таа сакаше да се тркала по подот, велам, подот, реков, и сакаше да ја удирам во топлиот процеп со целата тежина на телото; самата си носеше чаршав што го постилаше на тепихот, го рамнеше со дланките и го прицврстуваше на краевите со четири иглички. Чаршавите што ги носеше претежно беа сини, па заедно со сината светилка на масата изгледаше како да сме на море, во плитка вода што брановите ја туркаат во песокта, а брегот веднаш ја враќа назад. Чинам водата нè шлапка меѓу нозете. Со неа првпат сфатив дека жените што родиле не се исти со жените што немаат родени; во нив има топлина што ја немаат другите, и срам што им врти во утробата. Таа сакаше да јава со колената на подот, држејќи ги своите раце на моите гради. Така можев да се качувам високо во неа како верверичка, а таа само да трепери и да ме влече уште повисоко во просторот, во себе, како да ме качува на самиот врв од своето разлистено дрво. За да дојде сама кај мене, во мојот стан со поглед на чергарски шатор и антички театар, ја убедував неколку месеци. Кога останувавме сами во библиотеката на факултетот, каде што работеше, јас и ги раскажував сите љубовни приказни што ги знаев, а најмногу оние за Наташа Ростова, Ана Каренина и Ема Бовари. Сакав да ја уверам дека неверството не постои, ако постои љубов; неверството е неверство само ако нема љубов; љубовта никого не може да повреди, ако ја нема. Таа боли само ако навистина постои. И, така, еден ден, конечно дојде, но се срамеше да се соблече. Се свртев, велам, свртев, реков, и така свртен на ѕидот ги гледав сенките на нејзината долна облека; ги редеше на столчето, парче по парче. Тогаш не го носеше синиот чаршав, се разбира; се покри под ќебето, ме викна, ме намести како што сака, го посука малку со двете раце и го вовре во темното, а потоа ги повлече моите колена зад себе, па се потпре со двете раце назад и почна да се лизга внимателно по моите кадрави влакненца на нозете. Чувствував како во неа расте некакво диво цвеќе што ја крева сосе креветот, ја прави лесна, а косата со мирис на расечена лубеница ме гали по слабините дури таа офка и се тресе како да паѓа, и како пак да станува; како да запира и повторно се лизга, заминувајќи негде удолу, негде којзнае каде, за пак да се врати зазбивтана до горе, кај мене: „Кокај, мило, кокај, - вели. - Кокај, злато, кокни ме, нежно, кокни ме, така, и кокај, кокај, кокај,”- повторува а јас кокам и кокам, велам, кокам и кокам, реков. - „Кокај, мило, - се јавува однекаде таа.- Кокај, не прекинувај, кокај, кокај, верверичке моја, кокај и гризи, гризај ме внатре, како оревче, гризај, верверичке моја, и кокај, кокај, кокај,”- вели мавтајќи со долгата коса на едната, па на другата страна, како да ме камшикува и како да се камшикува. Зашеметен од косата одвај успеав да и го видам лицето; очите и беа скриени во крајчињата како уплашени бубачки. Тогаш ги олабави рацете, се смири и се спружи до мене. И одеднаш замириса на алги; помислив дека е сирена случајно исфрлена на мојот ’Остров на очајот‘. Гледајќи како се облекува до прозорецот, скраја од светлото на бандерата, мислев дека само што не се вратила во длабочините на нашето замислено море за веќе никогаш да не ја видам. Се гледавме секоја недела, Дорунтина, најмалку двапати, како Леон и Ема Бовари, велам, Ема, реков, сè дури не и се случи несреќата. Сега таа не го чувствува своето тело, но јас уште го чувствувам како белег, како нишан на мене. Можеби, сепак, треба да и се јавам, Дорунтина. Но, кога? И, така, сите заминуваа, и јас веднаш ги заборавав, па сега не сум сигурен дали се сетив на вистинските имиња. Сакам да знаеш, Дорунтина, велам, знаеш, реков, дека ја зборувам вистината, од тебе ништо не кријам: кога би јавал со тебе на ист коњ, како во песната на Фатос Дедели, и кога навистина би ми рекла дека мирисам на земја, јас и како земја пак би ги чувствувал твоите гради под плешките и твоето стомаче што шета по мене, така како што каска нашиот коњ. Би го чувствувал и твојот здив во вратот, и твоето срце што тупка во жилките на рацете околу мојата половина, иако навистина мирисам на земја. Ако чувствувам, и ако чувствуваш, нема потреба да ти кажам дека сум мртов, велам, мртов, реков, и дека ти јаваш со мртовец. Ќе јаваш ли со мене, Дорунтина, ако знаеш дека сум мртов? Ќе знам ли и јас дека сум мртов? А пред тоа ти веќе знаеш сè што се случи по моето враќање од Ајова, и знаеш за мојот роман „Нишан”, и знаеш како стигнав овде, во четата на Писпиле Пипиџан и Ечо Вревачо, кој, и кога шепотеше, го слушавте преку река. Верувај, Дорунтина, три пати за овие три дена не пукав во метите што ги имав на мојот оптички нишан како на дланка. Третиот пат Писпиле Пипиџан го забележа тоа, велам, забележа, реков, и се закани дека ќе ме убие, ќе ме стрела ако се случи уште еднаш да не дејствувам веднаш штом ќе легне ласерскиот маркер на метата. Можеби затоа лично ме донесе овде, и затоа чувствувам дека постојано ме проверува, со голо око од ровот, и со својот двоглед од штабот кај црквата. Веројатно веќе знае што се случува; не верувам дека не забележал. А колку убаво се усмивнуваш со левото крајче на усните, Дорунтина! Би можел да те гледам низ овој нишан со денови и постојано да ми биде убаво на душата; всушност првпат чувствувам како нешто топло ми се разлева во градите, се слева негде во стомакот, ме скокотка по телото, ми ползи по нозете сè до грутките на ровот зад мене. Потоа истата топлина се качува по рбетот и се собира негде во темето, зад ушите. Ушите мора да се црвени, зашто чувствувам како ми трпнат предните заби и како нешто нежно, како пердув, ме гали под јазикот, точно по кожичката што го држи за да не го голтнам. Никогаш не сум чувставувал такво нешто; не знам дали тоа може да е некаква љубов; може ли тоа да значи дека си вљубувам во тебе, Дорунтина; дека те засакувам дури те гледам низ нишанот, дури те гледам како полека и нежно вдишуваш и издишуваш,а здивот ги растреперува јагликите пред тебе, и она највисоко стебленце со жолтозлатно цветче на врвот повторно те погалува по образот и ти пак се усмивнуваш со левото крајче на устата така топло, така нежно, како да истураш жолт мед во тревата, како да паѓа ситен полен врз листенцата што плескаат заедно со ветрето што ти се мушка во пазувите. Кошулата веројатно ти ги трие брадавиците во бранови, час побрзо, час побавно, како што дува ветрето, и како што треперат јагликите околу тебе. Заедно со нив потреперува и твојата лева рака со која го потпираш снајперот во цвеќињата, во ѕвончињата. Повторно некаква топлина ми ползи по рбетот и ме боцка во двете бедра, како со игла; чувствувам како нешто да се шири, велам, шири, реков, и ме пецка зад коските на карлицата, велам, во тревата под мене, Дорунтина. Ти си мојот жесток белег; те чувствувам насекаде по телото! И, замисли, сега Дорунтина, ова сонце што постојано стои над ѕидиштата на тврдината одеднаш да стане месечина, и јас одеднаш наместо овде, во овој ров, зад овој трн, да лежам таму, до тебе, во јагликите. Ти се спружуваш на грб и се усмивнуваш со двете крајчиња на устата, а јас те галам по градите со мало стебленце од тукушто расцутена јаглика. Меѓу твоите бели гради останува жолта линија што свети на месечината како конец што ги поврзува брадавичките. Сосема набрзо тоа станува светла мрежа што трепери пред мене како пајажина; станува можеби некаква бајка за некаков принц и принцеза. Обичната вистина се претвора во чудесна вистина и затоа на секој допир по мрежата што светка, трепкаат твоите крупни очи и тупка моето срце што го слушам во устата, чувствивајќи го на врвот на секој прст што се лизга по тебе. И, одеднаш, реко моја длабока, пулсирањето станува неиздржливо; пукнува сè, пајажината се отвора во концентрични кругови и повторно лебдам над твоите гради и дишам во твојата лева брадавица што вие на месечината како волчица. Спружен врз тебе ги чувствувам сите завети на твоето тело; всушност сфаќам дека постои тело, а не само брадавица и топло крукче околу папокот; и не само усни и треперливи влакненца по жилата на вратот, и не само око, и не само нишан туку тишина во твојата златна коса, простор далеку зад тебе, жешка мирислива длабнатинка под клучната коска, во превојот на раката и уште помекото перниче зад коленото, и две златни браздички од папокот до градите и до длапката на дното од вратот, каде што се собираат сите жилички што тргнуваат од срцето; секој допир ги распенува клобурците што понираат негде длабоко и потоа како роса се појавуваат во браздичката што се спушта меѓу плешките и завршува во превојот на чудесниот простор зад деветте планини и деветте мориња, реко моја длабока. И дури сега треба да се влезе, да се црпне од изворот на бесмртната вода и да се стане бесмртен или штрк, како што стана Силјан, или како што стана бесмртен Константин, Дорунтина, твојот Константин во легендата, кој и мртов те врати назад, и не призна дека е мртов кога јававте на ист коњ за да стигнете зад деветте планини и деветте гробишта дома. Лежејќи на грб и гледајќи во месечината што можеби е сонце, сфаќам дека не ми пречи што ме држиш за рака, што ме галиш по градите, што ми поминуваш со прстите низ косата, што ми ја грицкаш ресичката на увото, што ми ги мазниш веѓите; ништо не ми пречи, иако никогаш не сум сакал да лежам така спокојно и со задоволство до жена што веќе сум ја имал, ако веќе сум те имал; жената е тајна; кога ќе ја откриеш, веќе не постои. Потребна е нова тајна што ќе те возбуди, што ќе сакаш да ја откриеш, да ја отвориш како школка, за да видиш што има во неа. И пак те гледам низ мојот оптички нишан, Дорунтина, и не можам да сфатам дека си толку далеку; не можам да те допрам, а може да те љубам; не можеш да ме допреш, но можеш да ме убиеш. Кога го свртев снајперот кон тебе, видов дека ти веќе ме имаш на нишан; си можела да ме убиеш одамна пред да те откријам во јагликите. По трепкањето на твоето лево око, знам дека читаш од моите усни, и знам дека дотука знаеш сè, дека разбираш што кажувам и што сакам да кажам. А всушност сакам да ти кажам дека смртта постои за да се разбере животот на земјата. 27. Би можел на раце, како Ема Бовари, да те однесам во кревет со балдахин, а потоа полека да те соблекувам за да не те урочам, иако прстите сигурно ќе ми треперат додека го отпетлувам твојот свилен фустан. Свилата се лизга, Дорунтина, копчињата се лепат за кожата, а ти го сопираш здивот и слушаш како кружи твојата млечна река во телото. Едно копче повторно запнува, заглавува, се запетлува, не се отпетлува, се инати, и тогаш ти, сама, како Наташа Ростова или Ана Каренина, го повлекуваш фустанот преку глава и копчето прснува, потскокнува негде на подот, го снемува. Сега си сосема гола, и сосема бела; само темните крукчиња на брадавиците и трагите од гаќичките и градникот, како во мрежа ја држат таа блескава светлина, таа болна белина. Те допирам со врвот на усните, но полека и нежно, како што се пие од кладенец; здивот се држи во себе, за да не се размати водата. Пиеш и го гледаш дното; го чувствуваш сопствениот здив што се враќа назад, но го гледаш и своето лице разложено на ситни крукчиња што се шират до исчезнување. И твоето тело се бранува, Дорунтина; стотина ситни бранчиња треперат околу папокот и градите, се шират во кругови лулкајќи ги ситните влакненца на вратот, на стомакот и бедрата. Целата кожа се разместува под мојот здив, а јас жеден за тебе, како распнат на крст, го слушам жуборот во длабочината, и не знам што се случува со мене, реко моја длабока, што се случува дури чекам да те видам на дното, таму каде што те допирам со копје од копнеж, а ти трепериш кревајќи ме низ розовиот балдахин како да си килим што лета, како да си лик од романот на дон Хорхе Хулио, амиго Еберте, или како да си пеперутка, онаа бела пеперутка што се крева од реката и ме носи низ оваа бескрајна светлина и убавина, низ овој копнеж што убива. Го отворам левото око, и во далечината ја гледам тврдината; истата тврдина која со десното око ја гледам како да е пред мене, како да ја допирам со грлото на снајперот. Те гледам и тебе, вистинската Дорунтина, мојата Дорунтина, поделена преку среде - главата низ нишанот блиску, а телото во моево голо око, далеку и предалеку, како да не постои, како да го сонувам. Ја гледам само твојата глава, велам, глава, реков, и твојата руса коса што се меша со јагликите, или јагликите со неа, сеедно. Го затворам левото око и повторно си една, и крупна, како да лежиш тука, пред мене, пред градобранот налактена и насмеана, загледана во мојата уста и љубопитна како дете што чека да му ја раскажат приказната докрај. Се разбира, црвената точка на маркерот непрестано трепери на моето чело; можеш да ме убиеш кога сакаш, Дорунтина; можеш да ме погодиш кога е најдобро, кога ќе решиш. Гледајќи те така спружена до снајперот, се прашувам што чувствуваш со стомачето во јагликите; каква плима ти плиска меѓу нозете така раширени и со врвовите на чизмите зариени во сенката назад; и што сонува тревата зад тебе, под тебе и од тебе до ѕидините на тврдината? Дали го чувствуаваш треперењето на земјата со брадавичките; татнежот на подземните светови, растењето на јагликите, смртта на оние што токму сега паѓаат погодени негде на фронтот издивнувајќи во правта, меѓу бумбарите: сигурно го чувствуваш биењето на крвта во вршките на градите, и одговорот на земјата под тебе, зашто низ неа се враќаат сите еха на постоењето, сите потреси на животот, сите оргазми, раѓања, умирања и преселби на душите, Дорунтина: „Би сакал да те галам по косата, - велам малку погласно, всушност малку повеќе ја отворам устата . - Би сакал, - велам, - вака, со клепките, како пеперуже, да ја собирам росата по твојата браздичка што свртува врз тебе и под тебе, и да запрам, па макар и мртов, таму каде што општото тело станува конкретна жена. Би сакал да те имам одзади, така како што лежиш...” - велам и зинувам, а воздухот ниту влегува, ниту излегува од мене; гледам само како ги собираш веѓите, Дорунтина, а неколку брчки ти се лепат на челото една до друга, се мрштат дури го стегнуваш снајперот, го затвораш левото око и го сопираш здивот: „Готово, - си велам, - приказната заврши, ме убива; останува само да ме залепи на овој магарешки трн како плунка”. А добро ми велеше дон Хорхе Хулио, амиго Еберте од Кукута, во собата на вториот кат во ’Mayflower‘, Ајова Сити: „Писателот секогаш во едната рака треба да држи перо, а во другата куса пушка; перото за да знае што може, а пушката за да не отиде предалеку. Најдобар пример е Хари Морган, амиго. Кога виде дека отишол предалеку, се уби за да не отиде уште подалеку”. Ако се сетев порано, немаше да се случи ни ова, ни она со мојот роман, амиго, си велам, така е. А навистина отидов предалеку, Дорунтина; сакав да зборувам за еротика, а излезе порнографија. Кога би ја имал кусата пушка на Хари Морган, сега ќе бев писател во заминување; ќе си свирнев еден куршум во устата, зашто навистина одам подалеку од своите можности, реко моја длабока. Можам само да те замолам да ми простиш: прости Дорунтина, велам, прости, реков, а всушност излегува од мене нешто како цвилеж, иако не сакам да личи на цвилеж; не сакам ниту да молчам, ниту да молам. Го чекам твојот сребрен бакнеж во челото, Дорунтина. Знам дека ќе биде убав и жесток; ќе го помнам со векови. Ајде, реко моја длабоко, еве го моето чело. Гледам и чекам кренат на лактите, како што гледаш; чекам да се случи тоа што одамна требало да се случи. Ајде! Веќе го чувствувам жешкото крукче на челото, велам, челото, реков, а знам и дека си подготвена; гледам не дишиш и не го отвораш левото око. Но, пак ништо, Дорунтина; одеднаш, не знам зошто, одново ги олабави рацете и ги крена градите издишувајќи во снајперот, велам; олабави, нели? Во истиот миг се разбранува целиот брег, како да претрча ниско ветре низ јагликите. Колку многу воздух имаш во себе, велам, гледајќи како го отвораш своето лево око и како ја префрлаш косата зад кундакот. Се усмивна со левото крајче на усните, и ми прости. Мислам дека ми прости. А никој не може толку да простува, ако не те сака, си велам, гледајќи со крајот на окото во мојот магарешки трн далдисан од смеење. Слушај, омразен трну! Или зборувај, кажи: Дорунтина, јас ти посакувам сè најубаво, од мене сè ти е простено; и кога мене ќе ме нема, јас ќе бидам со тебе, кажи или молчи; ќе бидам пеперутка и ќе се радувам кога ќе те накитат со злато, кога ќе те однесат со знамиња во селото на твојот сакан, или купен, и кога ќе шеташ по сокаците во сив мантил и шарена шамија, речи или молчи; ќе бидам жаба во јазот и ќе се радувам кога ќе те гледам со едно дете во левата, друго задремано во десната рака и уште едно што ти лежи на срцето; ќе се радувам што си среќна, што одиш пет метри зад својот сопруг поттрчувајќи како пајче во мантил; ќе бидам глуварче и ќе се радувам, Дорунтина, како што се радува само глуварче што знае дека покорноста ја прави среќата, и затоа си со нив, а тој со брадата што доаѓа да провери колку си убила, всушност бара уште простор за да одиш уште поназад, уште подалеку зад него, речи или молчи; ќе бидам обична тревка и ќе знам дека го имаш десниот брег на реката, но и тогаш пак ќе треба уште, зашто нема толку шарени лулки и толку приватен воздух, колку што ќе имаш деца заспани на срцето; ќе бидам див сончоглед, Дорунтина, па кај и да се свртиш ќе знам дека ти си нивниот елитен снајперист, оној што ни уби триесет и три војника, како триесет и три години, затоа што и ти го сакаш овој брег, и затоа си таму, во јагликите, речи, јагликите, кажи или молчи. Јас сум тревка, јас сум трн, и воопшто не ти се лутам. Секој си има своја цел во животот; секој треба да биде она што е.Ти посакувам да бидеш среќна со она што те прави среќна, и затоа ќе се радувам и кога ќе ѕирнуваш од твојата зелена порта за да ја видиш месечина што се тркала по ридиштата; знам дека ќе бидеш среќна зад портата, зашто ти го сакаш тоа, Дорунтина; видов како ти трепери окото кога го слушна гласот што падна од минарето; ти си тоа и биди тоа; ти си со нив, јас сум со нас, реката е меѓу нас, и тоа е велата вистина, речи, вистина, кажи или молчи; но сепак не дозволувај сосема да се изгубиш во туѓите соништа: не раѓај деца за територија; не боледувај како тревка под камен; не носи влечки со хулахопки и не ја стегај шамијата како главата да ти е до веѓите, речи или молчи. Јас сум на десниот, ти си левиот брег, но само кога би можела да се свртиш ќе ги видиш урнатините на црквата „Свети Ѓорѓи Опсечен”, ете ги веднаш зад тебе, под јужните ѕидини на тврдината; беше стара единаесет века. Можат ли да се избришат единаесет века со граната и ново минаре? Може ли оваа река да се подели, па едниот дел да тече на исток, другиот на запад? Ако може, прости, реко моја длабока, велам, длабока, реков. И само уште ова: ќе бидам џунџуле, велам, џунџуле, реков, и не сакам да верувам дека ќе се радуваш, ако оној со брадата ти подари шарени влечки со млада месечина, или ако ти купи бела пудра со која ќе го мачкаш лицето за да биде секогаш бледо, зашто сонце не смее да го види твоето заклучено тело. Зарем ќе ти забрани да ја имаш таа твоја тешка коса; зарем навистина не смееш да имаш коса што се гледа, Дорунтина? Како ти дозволи Сакатиот да лежеш во јагликите без да бидеш облечена во мантил? Кој ти дозволил да ја пуштиш косата, Дорунтина; кој ти дозволил да ја измешаш со јагликите, па да не се знае што е коса, а што јаглики, и обратно? Ќе бидам магарешки трн пред твојата порта, признај, а ти јаглика на прагот, кажи, и ќе ти речам:’Прости, јас изгледа те сакам, Дорунтина, велам, сакам, реков, а ти, реко моја длабока, трепкаш со левото око, не ти се верува што кажав, и дали кажав јас или овој магарешки трн, велам, трн, реков, ако тоа сакав да го кажам, ако тоа сакаше да каже, и ако ти токму тоа го разбра преку река. И од каде тоа право, ако го кажувам тоа што го читаш, да ти се мешам во животот, кога воопшто не знам ништо за тебе, кога никогаш во животот не сум те видел и никогаш најверојатно не си ме видела. Имаш право, Дорунтина: можеби јас ништо не кажав, или само сакав нешто да кажам. Што се смееш, омразен трну? Кажи или молчи! Чекај! Чинам нешто шепотиш, Дорунтина, велам, шепотиш, реков, ако добро читам од усните; се чудиш што не те препознавам, велам, се чудиш, реков, нели? Велиш дека заедно сме оделе во Стрелачкиот клуб „Фаланга”, кај гробиштата: „Ние, - велиш, - подоцна се одвоивме, зашто се формира клубот `Скендербеј`, и јас заминав таму, тоа. Со осум куршуми, – велиш, - режев магарешки трн на метата“, и трепнуваш со левото око и се усмивнуваш, па не знам дали се шегуваш или зборуваш сериозно, иако навистина едно лето неколку деца заминаа од нашиот Стрелечки клуб во новиот клуб „Скендербеј”. Устата ми испука од зборување, Дорунтина, а вода не смеам да се напијам. И не само што не смеам, туку и немам. Да се сетеше Писпиле Пипиџан да донесе корка лимон, велам, лимон, реков, и да ја закачи овде, на трнот, за да не умрам барем жеден, кога веќе умирам вака беден, понижен и разочаран од животот и од смртта, подеднакво, без разлика. Но, и ваков жеден, беден и разочаран, јас уште те гледам, Дорунтина, и уште го гледам сонцето што стои над тврдината, и самиот се проколнувам што не научив навреме да не одам подалеку од своите можности; да не се занесувам дека животот е она што се раскажува туку само она што се вдишува и што се издишува. А не верувам дека се живее, ако сонцето постојано стои над тврдината, како да се чуди и како да не верува. Гледам во тебе, реко моја длабока, и сè ми изгледа нормално, колку што може да биде нормално зад трнот овде, и во јагликите, таму. Знам дека си жива, и постоиш, и дишеш, и косата ти паѓа во јагликите или јагликите се качуваат на косата, сеедно, и уште ме имаш на нишан, па само кога би притиснала на орозот веднаш би завршил овој промашен живот, оваа моја приказна. Што ќе сум ваков стукан зад овој магарешки трн што го гледаш, и зошто сум ваков, воопшто? Ајде, Дорунтина; никој нема да забележи дека ме нема, никој! Освен Писпиле Пипиџан кога ќе брои колкумина дента паднале на десниот брег, тешејќи ги живите дека оние од левиот брег изгубиле сепак двојно повеќе од нас. Мртвите се мерка за успехот; живите се само потврда за поразот. Ајде, Дорунтина, велам, пукај, велам, пукај, реков, и замижувам, како што гледаш. По неколку мига, или можеби само еден миг, го отворам левото око, а потоа и она што гледа низ оптичкиот нишан: „Каде си, Дорунтина?”, велам. А тебе те нема. 28. Одеднаш просторот пред пушката повторно се отвора и со левото око гледам како неколку сантиметри над нишанот спокојно се нишка цвет на див сончоглед; значи токму тој ја покрил Дорунтина, си велам, и затоа неколку мига, или цела вечност, не можев да ја видам. Не можев да те видам, Дорунтина, велам! Иако чудото веќе се случи, уште не ми е јасно колку време беше потребно чудниот цвет да никна, да пркне, да помине пред нишанот и да почне да се смешка лулкан од грбавото крајбрежно ветре. Сега повторно си тука, и повторно гледам како се усмивнуваш со левото крајче на усните. За првпат гледам како ја лизнуваш горната усна, а врвот на јазичето доаѓа до средината и пак се враќа назад, во аголот. Го правиш тоа полека, како да собираш капки роса од устата. Левото око, она што постојано ти е отворено а пак можеш да нишаниш со десното, - за разлика од мене, јас не можам воопшто да нишанам ако ми е отворено левото око, - повторно ти е влажно. Го чувствувам твојот јазик на вратот, велам, вратот, реков, потоа во длапката на гушата и на градите; ги собираш на купче, како ронки,моите пропаднати брадавици, ги трупаш една врз друга, па се спушташ по линијата до папокот и вртиш околу него, како велосипедите на Цутика врзани за стожерот во задниот двор; твојата пенлива водичка во слапови паѓа во мене, велам, паѓа, реков, и во таа врева го слушам твојот глас: „Бубај, бела ружо, убавино моја, трнче мое тажно, дај ми го сонцето внатре, дај ми го овој ветар и оваа река, и сите ѕвезди; дај ми ја месечината, велиш, месечината, рече, нели, и јас ќе бидам твое небо и твое сонце што стои врз ѕидините на тврдината. Тркалај се, трнче мое, по моите млечни патишта, во ова белило што боли; и бубај, не запирај, приказната уште трае, бубај, бубај, така, убавино, така, и сè ќе претворам во сино, во височина и длабочина; јас ќе бидам граница, јас ќе бидам твоето небо, твојата неоткриена галаксија, бубај, трнче мое, бубај, бубај, бела ружо”, велиш, нели, а градите удираат и врискаат во просторот меѓу џамијата и урнатата црква; светкаат како разгранета ровја, велам, ровја, реков, и плиснува бел дожд, како млеко, а уште грми, и уште дрочат облаците, спуштаат долги брадавици во пороите, го растопуваат, го киснат моето жедно тело. И чинам слушам како мрморат: „Не брзај, полека, бубај нежно, запри ветру, лист не рони, и слушај ги звуците; жеден си, не брзај; не брзај, бубај полека, така, ете така, бубај, бубај, така, така, ете го моето дно, а на дното се најубавите звуци, симфонија закопана во утробата; треба тивко да танцуваш, велиш, танцуваш, рече, нели, и треба да се лизгаш по моите тајни патишта, по моите недопрени стрмнини, и треба да е светлина и тишина, и така, бубај, и светлина и тишина, бубај, и полека, и така, бубај, и тишина и светлина, и така, бубај, бубај, бубај, и уште малку, уште малку, така, така, бубај, и така, бубај, и светлина и тишина, и само уште да се отвори небото, да удри твојот гром, да р’гне белиот порој, бела ружо, да пукне оваа наша галаксија, ова дно, а дното не е долу, бубај, нусе, велиш, нусе, рече, нели, нусе мое мило, така, писателче мое мало, измислено, така, бубај, така, бела ружо, дното е горе, така, бубај, дното е најгоре; дното е зад небото што лежи врз нас”, велиш а јазичето гледам уште шета по работ на твојата горна усна и трепери како изгорено, како да допрело врело кафе, па сега се обидува да се разлади со допир и дишење; твоите колкови се креваат како да се на дување; секој удар во тебе се пренесува преку нив и преку бедрата во кои трепкаат и горат, Дорунтина, велам, горат и трепкаат, реков, твоите мали свети свеќички а пламенот се префрла низ слабините до пазувите и потоа со трепет на главата и рамениците се враќа долу, во папокот и јагликите; во тишината се слушаат чудесните звуци на космосот; звуците на дното; симфонијата од почетокот на сите почетоци; гејзер од звуци и светлина: „Бубај, трнче мое тажно, не престанувај; лизгај се до најниската точка на оваа бескрајна стрмнина, или угорнина, сеедно, бубај, и така, и така, бубај, и уште, и така, така, бубај, и еве, бубај, бубај, ете веќе знаеш да живееш бавно; веќе знаеш да ги слушаш моите звуци; тајните и длабоки звуци на телото; и пак нурни, и слушај, бубај, и слушај, бубај, и слушај, и слушај, и слушај, и слушај; треба да слушнеш како расте цветот, овој чуден див сончоглед во мене; твојот убав цвет среде моите свети свеќички во бедрата; слушај како длабоко на дното се превртуваат и се претопуваат нотите на твоите машки удари, а секој машки ветар меѓу бедрата, има девет женски звуци во утробата; секој глас се слуша деветпати по девет; секој твој допир на моето дно се претвора во девет тона и секој тон опишува круг на усните, оган на јазикот, трепет на очите, и девет тона, девет ора, бубај, така, мој див сончогледу, така, писателче едно никакво, бубај, бубај, никакво, така, деветпати бубај, а еднаш допри го дното, и пак бубај, бубај, бубај; твоите девет, твоите десет огна ги палат моите девет, моите десет свеќички во бедрата, и јас го гледам само она што го чувствувам, и јас го разбирам само она што ме допира, и бубај, бубај, бубај, и лизгај се, така, лизгај, лизгај, лизгај се, така, лизгаааааај се, тааааака, и слушај ги деветте песни на моето тело; десетте водопади на моето срце, деветте завивања на мојата понорница, десетте шепотења на мојата трепетлика во матката, деветте здива на мојата пеперутка, десетте капки роса на мојата златна јаглика, мило трнче, див сончогледу, мој личен писателу еден никаков, нусе мое, кутар бродоломнику, мој Робинзоне Крусо, давенику на дното од моето море во овој залив на ’Островот на очајот‘, бубај, бубај, бубај”, шепотиш, нели, а трепетот на окото се рони, се скусува, се лепи за клепките, ја сокрива црнката и окото побелува, како сите бранови да удираат токму тука претворајќи се во пења, во бела пења што го собира целиот брег во себе, велам, во себе, реков, па брегот, еве, веќе не постои. Остана само овој див сончоглед свртен кон сонцето над тврдината. Како што одеднаш порасна, така одеднаш и се смали, Дорунтина, па сега, со голем напор и без движење на главата, само со левото око, се разбира, одвај можам да го видам под грлото на снајперот, речиси залепен за земјата, малечок како попадиче. А, таму, кај тебе, преку река, сè е како пред него, пред чудниот настан со дивиот сончоглед; како времето да е поделено на два дела: оној пред него и оној по него. Всушност, можеби ништо и не било, зашто ти си сосема иста, велам, иста, реков, трепкаш со левото око, како секогаш, гледајќи негде наваму, и уште ме држиш на нишан со десното око зад визирот, цупкајќи со маркерот по моето испотено чело. Кога дојдов на оваа позиција, односно кога ме донесе овде Писпиле Пипиџан, и кога тивко го свртев снајперот кон остатоците од тврдината преку река, ти веќе беше таму, ти веќе беше таква, ти веќе ме имаше на нишан; си можела да ме погодиш многу порано, кога сакаш; си можела да ме убиеш пред да те пронајдам во јагликите. И косата ти е полна жолти цветчиња; косата ги покрила јагликите или јагликите ја покриле твојата коса, сеедно. Не се знае каде е косата; каде се јагликите. Блескоти брегот под сонцето што се чуди, а јас чинам пак сакаш нешто да кажеш; сакаш, Дорунтина, гледам, сакаш, велам, нели, и, еве, полека ја отвораш устата, ги навлажнуваш усните со јазичето, колку убаво е тоа врвче на твоето јазиче, Дорунтина, колку убаво ме лизнува на увцето, врти по школката, а ти велиш: „Пред да те убијам, ќе ти кажам уште нешто за мене. Убиениот има право да го знае својот милосрден убиец. Само милосрдниот убиец ја сака својата жртва, и сака таа да го знае. Освен бог, се разбира, него сите го знаат. Бог е убиец во самоодбрана; неговото убиство не е злосторство. Кога излегов од стрелачкиот клуб „Фаланга”, - во кој бевме заедно а ти еве не се сеќаваш, иако ме грицкаше како шеќерна јаболка зад метите, - се зачленив во нашиот клуб „Скендербеј”, и три години по ред бев балкански првак во брзо стрелање со малокалибарска пушка; ти не знаеш ни дека сум балерина по професија. Сум играла во „Лебедово езеро” и во „Шехерезада”. Имам убави нозе, тенки и високи, но малку отворени настрана, па велат дека одам како пингвин на мраз. Имам цврст стомак, рамен папок, избричен венерин брег, мазен како делкано дрво, розови устенца, мали гради и лево, мрзливо око, велиш, око, рече, нели. Одвај ги гледам јагликите со него, велиш, иако постојано ми е отворено. Значи, воопшто не сум таква како што ме замислуваш, но знам дека за да бидеш писател еден никаков, треба да знаеш убаво да лажеш. Точно е само едно: досега не сум промашила, значи ќе те погодам дури трепнеш, нежно, како пеперутка, ништо нема да почувствуваш, велиш, пеперутка, рече, нели. Мислам дека само ќе ти се спушти црвено перде пред очите, и толку, велиш, толку, рече, како завршена претстава, тоа, рече, така нели, тоа? Можеби ќе слушнеш и некаков аплауз, но, за жал, не ќе можеш да се вратиш на бис. Се разбира, можев да те убијам и досега, но сметам дека секој има право да се соочи со смртта, пред да биде мртов. Пред да се умре, добро е да се знае дека ќе се умре; кога се гине, треба да се знае дека се гине, без разлика дали се знае или не се знае зошто се гине. Освен тоа, ти си писател еден никаков, велиш, а вие мислите дека сте бесмртни; ти можеби мислиш дека сето ова е роман, и дека јас можеби сум само лик од твојот роман. Роман или не, ти веќе секако знаеш дека тукушто умираш; останува само аплаузот”, велиш, „аплаузот”, повторувам, а ти кимнуваш со главата, значи добро сум те разбрал. И уште, велиш, што уште, реков, а ти се усмивнуваш дишејќи во јагликите што треперат една по една како да ги удира дожд, но капка по капка, цвет по цвет, како да ги облежува некакво невидливо, безобразно невреме. Ритамот на јагликите наликува на движење на клавиши на чудесно пијано, па чинам дури и како да се слуша некаква таинствена музика што се лизга по брегот пред тебе. А ти продолжуваш: „Кога би лежела гола, а јагликите би ме голицкале меѓу нозете, ти веднаш би скокнал врз мене и сигурно би ме бубал одзади, би ме пердашел, би ме боцкал во карлицата, правејќи ги оние смешни движења со задникот во просторот, велиш; нели? Можеби ќе ме бубаш добро; можеби од тоа твое бубање ќе ме заболи опавчето, а кога ме скокотка опавчето може дури и да летнам од убавина, да станам пеперутка. Но, пред да станам пеперутка, ќе ти кажам дека не сакам да се бубам; не сакам; доста ми е од бубање! И однапред, и одзади, велиш, доста, така ли? Не сакам да лежам на грб како превртена бубачка; не сакам да ме удираш во бедрата, не сакам моите ситни градички да ми шетаат под кожата како слепи бубачки, а папокот да ми `рти во мешето и да расцутува предвреме како диво трандафилче, велиш; трендафилче, нели? Затоа не дозволувам да ти бидам спомен, зашто за да умреш а да не жалиш за животот, треба да го сонуваш само она што сакаш да го заборавиш. Пред да се омажам, платив да ме зашијат; ме закрпи еден за сунети во една селска визба. За три дена тоа што ми го соши, се скина; тој што ме купи, ме бубаше цел ноќ, но утрото чаршавот беше чист; кога виде, сакаше да ме задуши со перницата, но јас го заклав со парче од вазната што успеав да ја скршам од креветот. А беше газда на слаткарница, велиш, газда, рече, нели? Терористички лидер и вахабит, рече, така ли? Непознатата вистина е поневеројатна од најчудната лага: јас сум овде како вдовица, чиј сопруг е убиен со снајпер од неверници; ме донесе оној што доаѓа да провери дали сум жива, оној без рака, Сакатиот, како што велиш ти, опасен верски фанатик, емигрант и платен убиец, кого сите овде го слушаат, иако е шизофреничар. И сакам да знаеш дека тој нема никаква врска со оној твој поет Фатос Дедели, иако можеби личат. Кој може да разликува брада на поет од брада на терорист во ова време на лажни богови? Тој ми помогна да го донесеме трупот на мојот вереник овде, токму каде што ме гледаш сега, велиш, сега, рече, нели, и да го погодиме со снајпер оддалеку. Јас сум овде за да го одмаздам; барем така велат неговите браќа, и така знаат сите. Само јас и Сакатиот ја знаеме вистината, зашто тој плати да ме сошијат пред да се омажам. Затоа не сакам да се бубам; доста ми е од бубање! Сакам пак да бидам балерина. Сакатиот ми вети дека ќе направиме државен универзитет, национален театар, балет и опера од оваа страна на реката, а јас ќе го играм Белиот лебед во „Лебедово езеро” на наш јазик, со наши плакати; ти не знаеш колку е убаво да се игра балет на својот мајчин јазик! Имаме идеи, имаме народ, ни треба само нова територија за нашата идна историја! Останува само уште да се одмаздам. И, замисли, ти си тој што треба да го убијам, ти си мојата одмазда, ти си мојата награда. Сега веќе знаеш зошто морам да те убијам. Не сакам да бидам курва, а не сакам да бидам ни мртва; сакам да бидам балерина што ќе игра балет на свој јазик, разбираш ли, на „свој”, велиш, 'јазик', повторувам и гледам како се насмевнуваш, значи потврдуваш дека сум разбрал сè што сакаше да кажеш. Издишуваш во јагликите и ја стегнуваш раката со која го потпираш снајперот; имаш долга, обла и вретенеста рака, со тенки прсти и розови ноктиња. Жена што има такви раце, не може да има лоши нозе. Баш би сакал да видам како скокаш раширена, Дорунтина, и како се пречекуваш на прстиња, велам, скокаш, реков, како лебед што одвај летнал и сега повторно слетува во водата. Сонцето стои над урнатата тврдина, не мрднува ни лево, ни десно. Знам затоа што истата розова линија постојано се прекршува во горниот раб на мојот оптички нишан. Сепак, пред умрам, единствено би сакал да се напијам малку вода; барем да не будам жеден кога ќе ми падне црвеното перде пред очите; ја слушам реката долу, гргори и жубори, тече низ мене, како да ја влече Цутика кон другиот брег. Ја слушам реката, им завидувам на рибите, а со левото око гледам во малиот див сончоглед до грлото на снајперот. Го гледам и не можам да верувам: зарем тој го кажа сето ова, зарем тој, Дорунтина? Колку глупости изнакажа овој див сончоглед за мене и за тебе, велам, безобразен див сончоглед, Дорунтина. Би го скинал да можам да се помрднам; би го искорнал, око нема да ми трепне, но, еве, те сакам, рече или реков, и се чудам што кажав; јас или сончогледот, сеедно; никогаш не сум го кажал тој збор во животот, велам, животот, реков, а ти само благо се насмевнуваш и трепкаш со левото око како да ме прекоруваш; впрочем можеби имаш право; може ли да се сака оној кој само што не те убил; само што не ти изрежал безобразно трнче на челото! Може ли жртвата да го сака својот џелат, или џелатот својата жртва, сеедно? Ти можеби мислиш дека бладам од сонцето, Дорунтина; тебе ти е полесно; тврдината ти прави некаква сенка. Ти може да уживаш дури ме убиваш; мене ми останува само да се тешам дека мртвите не се потат. А можев да останам во камбанаријата, велам, камбанаријата, реков, и никогаш да не те откријам во јагликите. Каква штета! Мислам, ако останев во камбанаријата. 29. „Ајде, - вели Писпиле Пипиџан влегувајќи во камбанаријата. Се качува пред мене, збивта и молчи. За миг сме веќе горе; стоиме под огромната камбана со натпис „Видин, 1801”, што веројатно значи дека е излиена во тој град точно пред двеста години. Ветрето врти во неа, нешто мрмори, но ништо не се разбира. Ни дали е за арно, ни дали е за лошо. Низ тесните процепи во ѕидот, се гледа дел од реката, православните и муслиманските гробишта, царската тврдина, урнатата црква „Свети Ѓорѓи Опсечен”, Синан-пашината џамија, изградена 1808-та на темелите на Виргинскиот манастир, а подолу и мостот со кафеаната „Бричен петел” и полето сè до деветте голи рида на запад. Долината е како на дланка, велам, долината, реков; може да се дувне како прашинка. Капетан Писпиле Пипиџан ми покажува со главата кон џамијата; го протнувам грлото на снајперот во процепот и низ оптичкиот нишан гледам дека нешто светка во минарето, всушност светка во викалото, заградено со кружно ѕитче под врвот на минарето. Го запирам здивот и откривам дека тоа сепак е само обично мало огледалце врзано со рибарски конец на некаков клинец забиен во ѕидот. Ветрето го врти а тоа повремено светка, подмамува како отсјај од пушка. Се свртувам да му кажам на капетанот дека на минарето нема никој, а тој веќе седнал во аголот лево од мене и дреме, но лесно, како зајак. Клепките му треперат, главата му клапнува, велам, клапнува, реков, и тогаш тој преплашено ги отвора очите, ја крева пушката и малку потскокнува за да се рассони. Потоа полека ја спушта пушката и се врти кон мене:„Ќе останеш тука дури не те повлечам со наредба. Немаат друго место од каде можат да гаѓаат со снајпер така опасно и прецизно”, рече, се стутка во ќошот и пак задрема мрморејќи нешто неразбирливо и луто. Неколку куршуми профучија низ камбанаријата, заривајќи се негде во бресјето зад рововите. Ако некој го погоди токму процепот, ќе ме чалне право во челото, си велам, ќе ме залепи негде назад; ќе остане само црвена дамка, како сплескан сумо-комарец на ѕидот, си реков, и тажно се усмивнав мислејќи на Проно Прохоров, Душман Дудук и Пано Пајпата, чија крв уште стои на ѕидот зад мене. Иако куршумите `ржеа како да го јадат воздухот над нас, капетан Писпиле веќе воопшто не се вознемири, не им обрна никакво внимание - продолжи да зборува како да сонува: „Федералната армија се повлече, - вели, - но јас останав од патриотски причини. Како да заминеш од својата татковина, каква-таква, па дури и никаква; ако заминеш, си велам, значи си бил окупатор, признаваш дека си бил окупатор или, поточно, самиот си бил и окупатор и окупиран. Ти се повлекуваш, а твојот народ останува. А каков војник можеш да бидеш без народ, без свој народ? Не врти се, гледај напред, ќе се појави! Многумина мои колеги, овдешни луѓе, пес им матер, заминаа на север пеејќи туѓи песни. Малку подоцна, кога ги изгубија сите северни војни, напишаа молби да се вратат, гледај, ќе се појави, и се вратија со високи чинови, а добија и нови; станаа големи патриоти. Иако останав, иако не заминав со војската што искорна сè од касарните, како да била туѓа војска, а не наша, федерална, мислам заедничка војска, пес и матер, јас уште сум капетан, а двајца од нив, пцета од луѓе, станаа дури и генерали. Едниот, пес му матер, сега е во Главниот штаб! Патриотизам било да заминеш, па кога ќе те избркаат оттаму да се вратиш назад како херој на магаре, да го ебам. Сега тие командуваат од касарната, патриотски, а јас киснам во ровот како куче, се докажувам, да си ибам векот, да си ибам, пак се докажувам, и уште се докажувам. Будала со тапија! Секогаш е така - сиромашните гинат, а богатите се патриоти оддалеку. А не знаат ни да командуваат на наш јазик; го заборавиле затоа што на секое прашање на туѓ јазик, одговараа на туѓ, а не на свој јазик; уште мислат, мамичето мамино да им го ебам, овај, гледај, ќе се појави, и мислат и сонуваат на јазикот на старата војска, а таа веќе не постои, пес и матер. И, сега, што да ти кажам, - вели удирајќи ги чизмите една од друга како да тресе некаква заборавена прашина од нозете, - за идеали, гинат будали!” - додаде и некако чудно се насмевна ѕиркајќи низ процепот; според неговата разрока насмевка не се знае зошто се смее, и дали се радува или тагува: „Будала сум, точно, ама лесно не гинам, - вели и замолчува дишејќи луто, како да пцуе на нос. Фркна уште неколкупати и повторно почна да тропа со чизмите. - Женет ли си ? - прашува гледајќи со едното око низ процепот а со другото во мене, или барем мене така ми се чини, зашто го гледам само со крајчето на левото око, кое за миг го отворам за да видам зошто ја репетира пушката. Одрекувам со главата гледајќи низ оптичкиот нишан во минарето преку река, а Писпиле пак се смешка на свој начин пцуејќи ги куршумите што како бумбари почнаа да се зариваат во предниот ѕид на камбанаријата: - Јас сум женет; имам две деца; ќерка и син. Мојата госпожа работеше во војската, како `граѓанско лице`; кога се повлекуваа, ја повлекоа и неа. Со неа се повлекоа и децата. Дојде една вечер со двајца гардиски офицери, наши луѓе, купени души, пес им матер; ги вперија пиштолите во мене, таа си ги собра гаќите, цицкарите, витлерите, куферите, ги фати децата за рака, и заминаа, се повлекоа. Да имав бомба, ќе се убиев во нивно присуство како патриот, мамичето да им го ебам расипано, ќе се убиев, велам. По скалите ги слушав децата како шмркаат, нозете им запираат, се држат со рачињата за оградата, а таа им вика да побрзаат, зашто ако не побрзаат ќе ги остави да ги прегазат тенковите. Таа мислеше дека со еден тенк ќе ни ја прегазат татковината; ќе ни ја смачкаат како краставица, татковината! Којзнае колку години ги немам видено; мора да се веќе големи; Марија сега сигурно е момичка, а Филип треба да е трето одделение, ако е трето. Со госпоѓата мајка, пес и матер, уште не сме разведени, или јас мислам дека не сме разведени, сеедно, - вели Пипиџан навален со главата на ѕидот како да дреме, удирајќи ги постојано врвовите на чизмите еден од друг. - Сакам да ти кажам - додаде, - дека секој си има своја мака; не се лути што те собрав, ми требаше; се знаеме одамна, иако долго се немаме видено. На овој фронт, пес му матер, на мојот фронт, најмногу луѓе изгубив од нивните снајпери. Само ти можеш да го средиш тоа гомно; само ти, генерал... овај... - Дупе, сакаше да каже, но замолча: - Кога можеше да режиш јаглики со куршуми на метата во стрелачкиот клуб „Фаланга”, - продолжи, - ќе можеш и овде да изрежиш едно цветче на тоа посрано чело преку река, пизда ли му лепа мајчина терористичка, преку река,” - вели Пипиџан и станува, всушност скокнува; неколку мига стои наведнат зад мене и гледа низ процепот; слушам како му работи астмата и како се обидува да види нешто со својот двоглед што постојано му виси на вратот: - Слушај, овај, таканаречен генерале, - се јави повторно, - знам дека пишуваш, знам што напиша и знам што пишуваше во весниците за твојот роман „Нишан”. Еби му мајката, заборави го тој нишан, сега имаш нов нишан! Нишани, бркај работа, одмазди се, пес му матер, ќе ти биде полесно. Секој има своја мака. Сè знам, ама и ти да знаеш: немој да си напишал нешто за мене; ќе те стрелам за секој збор посебно! Ако побегнеш, ќе те барам до крајот на светот, и ќе те најдам, каде и да си; значи, овај, за мене - не, ништо и никако, јас не постојам, пес му матер, јас сум краставица!“- вели и шашливо се кикоти во себе цивкајќи како глувче дури се симнува по кружните скали на камбанаријата. Ја отвори дрвената врата во дното, велам, отвори, реков, и веднаш ја затвори, ја тресна; потоа видов како претрча низ крушките, криејќи се зад споменикот на непознатиот јунак. Оттогаш, Дорунтина, полни три дена никој не се појави во минарето; четвртиот ден Писпиле Пипиџан прати едно бушаво момче да ме замени, а четвртиот ден е денес. Тоа се случи пред да дојдам овде, Дорунтина. Кога се симнав од камбанаријата, во логорот го најдов само Ечо Вревачо; ги броеше парите што ги собрал претходната ноќ. Штом ме виде, веднаш мрдна со мустаќите како да ги разлетува, намигна со двете очи одеднаш и ги тутна во поставата на елекот. Без да го прашам рече дека сега има доволно за да замине на некој остров, да изгради хотел, а потоа да донесе девојки што ќе работат само за него, а тој ќе си ги тапка по газињата, ќе си плука меѓу палецот и показалецот, ќе си дипли парички и ќе уживам, вели, ти велам отворено, ќе си живеам со мерак, рече. Тогаш се сетив на документот што го имав кај мене; ја извадив тапијата од хотелот „Живаго”, онаа што ми ја прати тета Лета по жената со фустан залепен за нозете, велам, тапијата, реков, и ја фрлив пред него. Му кажав дека не мора да се мачи, да краде по куќите, да се малтретира и да се изложува на ризик: „Еве, - му велам, - ти подарувам хотел во најубавиот залив на островот Сентилија. Има триесет соби и десет девојки што ќе работат за тебе, за почеток”. Шашардисан од тоа што го слушна, Ечо збунето гледаше де во документот, де во пеперутката што му вртеше околу главата; не знаеше што да прави со хартијата; ја вртеше во рацете, ја мирисаше, ја галеше со мустаќите, ја гледаше спроти сонцето, а потоа, како да ја украл, разгледа лево-десно, ја свитка и ја пикна во елекот, кај парите. Сакаше да ме гушне, велам, гушне, реков, но јас набрзина се прекрстив и влегов во црквата. Подоцна, половина час пред да тргнам наваму, всушност половина час пред да стигнам тука каде што сум сега, велам, овде, реков, каде што ме гледаш низ твојот оптички нишан, Дорунтина, се случи нешто што можеби беше причина Писпиле Пипиџан трчајќи да ме доведе на оваа позиција, на највисоката точка од оваа страна на реката. Причината беше Ечо Вревачо, најстариот војник во четата, и некаков заменик на капетанот. Имено, кога излегов од црквата, Писпиле беше качен на гробот на непознатиот јунак, - чиј споменик повремено го користеше како резервна посматрачница за јужното крило на фронтот, - и гледаше негде преку реката. Беше маскиран со гранки од орев и одвратно пцуеше. Само што го спушти двогледот, виде дека излегувам од црквата; скокна во тревата, опцу и офна истовремено, мавна со раката да го следам и куцајќи тргна низ гробиштата. Одејќи зад него, во еден миг почувствував дека некој ме гледа, ме следи со поглед низ грмушките. Малку се наведнав, всушност потклекнав, велам, клекнав, реков, и го свртев снајперот во тревата, мислејќи да пукам без да нишанам. И, замисли, Дорунтина, тогаш ја видов неа, нејзиното лице од црн мермер: се усмивнува исто како дента кога падна во реката. Споменикот беше свртен кон мене, иако гробот зад него, на спротивната страна. Поттрчав за да го стигнам капетанот, а таа почна да ме следи, никако не ме испушта од око: како да сакаше нешто да каже; како да сакаше нешто да кажам. Го стигнав Писпиле пред ровот, а Цутика уште гледаше во мене. Тој скокна во шанецот, а по него скокнав и јас. Удирајќи со рамениците во испуканата земја, капетанот рече дека пред малку некој ваш снајперист го убил Ечо Вревачо. Вршел нужда зад ѕидот на гробиштата, не знаејќи дека токму тој дел од оградата се спушта во длапка, отворајќи бришан простор токму кон тврдината на левиот брег од реката. Клекнат држел некаква хартија; останал така клекнат сè дури војниците не го извлекле од местото на настанот. Според Писпиле Пипиџан, неговиот заменик Ечо Вревачо, кој за мене секогаш беше стар човек, и никогаш не старееше повеќе, клечел со некаков документ во раката држејќи се истовремено со другата за жбунче стар босилок. Како да му бега земјата, па сега сака да ја задржи за да не побегне без него, му рекле војниците кога го донеле кај црквата. Слушајќи го капетанот, замислував како тој уште врши нужда и ништо не забележува, небаре вечно е во голема нужда и за ништо друго нема време. Бездруго долго не можеле да пријдат и да го соберат, а тој само си клечел и воопшто не се возбудувал од куршумите што му свиреле под газот, заривајќи се во гробовите околу него. Си вршел нужда, и ништо друго не го интересирало. А кога најпосле успеале да го извлечат, виделе дека е погоден во устата, вели Пипиџан, но куршумот не излегол низ главата, туку долу, зад него. Така заврши Ечо Вревачо, Дорунтина: празен, богат, среќен, велам, среќен, реков, сосе тапијата на мојот „Живаго” во раката; војниците рекле дека не ја пуштал никако, ја држел и кога го влечеле мртов низ тревата. Идејќи наваму се сетив оти никогаш не му кажав дека знаев за тајната на моите; знаев сè за мене и знаев дека дента пред да скокнат под возот му дале пари за да купи стан за мене во главниот град, но тој веднаш ги потрошил сите до денар, купувајќи ноќен бар со осум проститутки преку реката. Кога почна ова, не знам што, велам, ова, реков, војна или вооружен конфликт, сеедно, тој веќе не можел да оди во барот; пред два дена, двајцата чувари што ги оставил да го чуваат објектот, вашите ги врзале за столбовите во ресторанот со динамит околу појасот, и сè дигнале во воздух, ништо не остана. А Ечо беше дојден поради својот бар, а не за друго, Дорунтина; сакаше да си го врати барот преку река, кај џамијата. И да се одмазди, колку што може. Не му кажав ни дека во ташната на мајка ми што ни ја даде полицијата, пронајдов документ потпишан од нив двајцата, и од него и од некој сведок; уште тогаш дознав дека му дале многу пари, а тој не ми даде ништо. Зарем толку му верувале? Не кажа ни дека го викнале во болницата за да му ги дадат парите, но и никогаш не се покаја за тоа: „Ако се вратам до погребот, - си велам одејќи зад Писпиле Пипиџан, - ќе му фрлам една голема грутка во гробот за да знае дека знам; за да му тежи дури сфати дека е мртов”. Пред мене наведнат и задишан брзаше капетанот, а зад мене уште го чувствував погледот на Цутика. По неколку минути бевме овде, велам, овде, реков, на ова место каде што сум сега, каде што те видов откривајќи дека си ме имала на нишан долго пред да те пронајдам во јагликите. Легнувајќи зад градобранот од грутки, капетанот рече дека треба да го убијам снајперистот што за неколку дена му убил осум војници, а меѓу нив, пред малку, ете, најпосле и Ечо Вревачо: „Или ти, или тој”, рече Писпиле и зацивка како глувче трчајќи удолу по ровот. Сега не ми останува ништо друго, освен да се простам од мојата заљубена крв, и од овој магарешки трн, а тој нека те праша дали навистина сме отпадок на светот; дали навистина сме само смет, отфрлен од сите? Разбра ли, омразен трну? Ништо не разбира. Еве уште се кикоти и се тресе на истото место, а ти уште ме гледаш низ својот оптички нишан, Дорунтина. И сонцето уште стои над урнатата тврдина; тагува и се чуди. Знае дека веќе ништо не може да промени; можеме само да копнееме за далечните ѕвезди; може некогаш и да те препознаам и да затрепкам кога ќе се сетиш на мене. И тоа е доволно, Дорунтина. Споменот понекогаш ја заменува љубовта, нели? Само споменот. И затоа, еве, на крајот, повторно се сетив на International Writers Workchop- от во Ајова Сити, всушност на поетот Фатос Дедели, авторот на поемата за девојката и мртвото момче јавнати на ист коњ со смртта. Два дена пред да замине, - а замина ми се чини само неколку дена по дон Хорхе Хулио, амиго Еберте, - шетајќи со мене во паркот на Мayflower ми раскажа за еден мудар човек кој живеел во неговото запустено село, заробено во обрач од бетонски бункери. Старецот седел под древно дрво и ништо не зборувал:’Луѓето гледаа во неговите очи вперени во небото, рече, и не ги знаеја неговите мисли, зашто тој постојано молчеше. Иако не знаеја што мисли, тие ја создаваа сопствената слика за светец, рече Дедели, слика што ги охрабрува, додаде. Сите ја чувствуваа длабоката мудрост и добрина во неговите очи; и сите носевме храна кај дрвото, среќни што со таа мала жртва создаваме заедница со возвишените мисли на својот светец, рече. Затоа, и нас, овде и сега, треба да нè охрабрува мислата дека негде постои човек чии мисли се свртени кон небото, а ние му се восхитуваме, зашто и ние копнееме за далечните ѕвезди, Дорунтина. Сега веќе не знам дали тоа мене ми се причинува или навистина некакво облаче помина под сонцето; како да затрепери воздухот меѓу нашите нишани, Дорунтина. Или, пак, тоа сепак е само некаков спомен; спомен што заменува некаква љубов. Зад мене, во ровот, повторно го слушам здивот на Писпиле Пипиџан; веројатно доаѓа да провери дали сум жив. 1. Сонцето стои над урнатата тврдина, а јас го свртувам снајперот преку река, и ја гледам неа: и таа гледа право во мене; ме имала на нишан долго пред да ја откријам: „Можела да ме убие кога сака”, помислувам барајќи воздух во тревата што се претво во поплава; срцето ми скока во маскирната кошула, а јас мислам дека е штурец. Ја гледам како матурска слика во оптичкиот нишан; ме гледа и таа мене. Има крупно и сино око, како небото над тврдината; ја гледам дури и тенката влагичка во аголот и сфаќам дека долго гледала во мене без да трепне. Јас кога нишанам, го затворам левото око; таа го држи отворено, иако со него не ме гледа, далеку е. Ја гледам нејзината руса коса што паѓа во јагликите како да нема крај. Не можам да откријам каде завршува таа, а каде почнуваат тие: - Си можела да ме убиеш пред да те пронајдам во јагликите, - велам, а ти трепнуваш со окото како да одобруваш, како да ми читаш од усните. - Гледам дека го држиш прстот на орозот, велам, прстот, реков, како што го држам и јас; сигурно лесно можеш да ме погодиш, како што можам и јас. Имаш силен снајпер; знам дека ме гледаш како да сум пред тебе, а сонцето трепери над урнатата тврдина и се чуди, не верува. И времето минува низ нашите очи како туѓо, како минато, велам, минато, реков, а ти пак се усмивнуваш гледајќи право низ моите кружни самогласки. Зборувам тивко, се разбира, или можеби само ја отворам устата, велам, устата, реков, гледајќи како нежно ти трепери левото крајче на усните, како да разбираш, како да ме сожалуваш: -Ќе те викам, Дорунтина, велам, а ти ме гледаш низ оптичкиот нишан читајќи го името од моите усни. Косата ти е полна жолти цветчиња; како јагликите да растат и на тебе, велам, на тебе, реков, и насекаде наоколу, дури и во воздухот. - Ќе те викам, Дорунтина, - повторувам малку погласно, буква по буква, или можеби само повеќе ја отворам устата, а ти пак се усмивнуваш трепкајќи со левото око, значи се согласуваш. А еве ја и пеперутката; истата пеперутка што леташе кон мене; мислев дека пред малку се удави во реката! Сепак се спасила. Издишувам неколку самогласки во тревата, велам, тревата, реков, и дури тогаш слушам дека жубори потокот што се спушта крај мене, но и потокот што извира кај тврдината и тече веднаш крај тебе до истото место во реката меѓу нас, долу. Два потока на два брега. Слушајќи го жуборот, одеднаш, како во сон, велам, одеднаш, реков, станувам приказна што се раскажува самата себеси, всушност можеби приказна што треба да се преживее, зашто животот е спомен што ќе се раскаже, велам, животот, реков, и гледам дека ме разбираш оти се усмивнуваш, а прстот ете уште стои на орозот, за секој случај. Исто како мене: - Како брзо минува времето, Дорунтина, а ништо не се менува. Ако се спуштам по мојот поток до тебе, ќе ме убијат твоите; ако се спуштиш по твојот поток до мене, ќе те убијат моите, велам, убијат, реков, а ти трепкаш со левото око, значи пак се согласуваш. И без нас реката долу незапирливо тече; истата река, онаа река што ја однесе и неа како тајна. Проклета река, велам, проклета, реков, оти кога се свртев, ја видов само нејзината шапка што потскокнува на брановите и се смее, велам; шапка, реков, и гледам како тажно се усмивнуваш со левото крајче на усните, па помислувам да ти предложам да ја почекаме ноќта, а потоа да се спуштиме заедно до реката, велам, ноќта, реков, и да се спуштиме, помислив, но одеднаш некој силно ме клоцна во чизмата назад, велам, чизмата, реков, и пцуејќи се спружи до мене, зад овој магарешки трн што го гледаш, Дорунтина. И ти сега гледаш, велам, гледаш, реков, дека без никакво движење, само со крајот на левото око, за миг го видов двогледот и остриот нос на Писпиле Пипиџан: - Што чекаш, - вели, - пукај! Прво не гледам ништо, а потоа видов како ме погледна со двете очи одеднаш, некако зачудено, како да не веруваш, велам, зачудено, реков, и дури тогаш падна ничкум на рацете. Косата како изронато цвеќе плисна пред тебе, се разли по насипот, а јагликите поцрвенеа како заклани. Сакатиот, оној со празен ракав закачен на рамото, за миг се појави кај тврдината и веднаш го снема. Нашето бело пеперуже, велам, пеперуже, реков, еве само што застана на мојот оптички нишан, преплашено трепкајќи со крилцата. Гледаш ли, бела ружо, реко моја длабока? Гледаш ли, светлино на окото мое? Еве го, реков, пеперужето. И сега можам да ти кажам дека ништо не е вистина; сè е лага, Дорунтина. Јас го раскажав романот во кој препишав сè, навистина сè што ми дојде при рака, и сè што можев да измислам за да биде вистина, велам, вистина, реков, токму како што бараше Стиф Липтоф на курсот по креативно пишување во Ајова. Сè е лага, Дорунтина, освен ти, и твојата коса што плисна во јагликите, велам, јагликите, реков, па сега целиот брег, како крвав порој, се спушта кон реката. Некој коњ негде сега тагува за нас, си велам, а зад мене капетан Писпиле Пипиџан слушам како трча во ровот цивкајќи како глувче; сонцето уште трепери над тврдината, а јас мислам дека сум жив, само нема кој да ми каже. Нема кој да ми каже, Дорунтина! Скопје, мај 2006 - септември 2007 1